پرانك جاساۋدىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟ اسىرەسە، مەكتەپكە جەتكەن مۇنداي ارەكەتتىڭ سالدارىن پەداگوگيكالىق تاسىلدەرمەن رەتتەۋگە بولا ما؟ زاڭ نە دەيدى؟
بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ايگىلى سوتقار قوجاسى ۇستازى مايقانوۆانىڭ سومكەسىنە باقا سالادى. سونىڭ الدىندا زوولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى قوجاعا ساباققا باقا الىپ كەلۋدى تاپسىراتىنى بار. «اعاي، نەشە باقا اكەلەيىن؟» دەگەن وعان ءپان مۇعالىمى ءبىر-ەكەۋ دەپ ايتقانىمەن، وقۋشى بەس باقا اكەلەتىنى بار. وسىلايشا سىنىپ جەتەكشىسىن قورقىتادى. بۇگىندە قوجانىڭ جولىن قۋىپ، تالىمگەرىنە پرانك جاسايتىن وقۋشى كوبەيگەن. ونىڭ دا ۇنامدى، ۇنامسىزى بار. بۇل ترەند پە، الدە، ۇستاز كوڭىلىن كوتەرۋ مە؟
بۇگىندە 23 جاستاعى پەداگوگ نۇرداۋلەت رۋسلانۇلى دا مۇنداي جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەن.
«كوڭىلگە تيمەيتىن، اۋىر زاردابى بار پرانك، ازىلدەر بولسا، وقۋشىنىڭ ەركەلىگى دەپ بىلەمىز. دەگەنمەن، كەي ازىلدەر شەكتەن شىقسا، ەسكەرتۋ، بالامەن، اتا-اناسىمەن ەسكەرتپە جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءبىز جاس بولعان سوڭ ترەند، ءازىل، پرانك دەگەندەردى تۇسىنەمىز. دەگەنمەن، كەي وقۋشىلاردىڭ ۇستازىن شوشىتىپ، قورقىتسا، ونى جۇرەگىنە جاقىن قابىلدايتىندار بار. ارەكەت ارقىلى ۇستازدىڭ جۇرەگىن اۋىرتۋ دۇرىس ەمەس»، - دەيدى.
راسىندا، ازىلدەيمىن دەپ ادەپتەن اسپاعان ءجون. وزگە ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن رۇقساتسىز ءتۇسىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاۋ دا قۇقىقتىق ماسەلەگە اكەلۋى مۇمكىن. ال پرانك بارىسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالسا، ونى «جاي عانا قالجىڭ ەدى» دەپ اقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
«الەۋمەتتىك جەلى، ءتۇسىرىلىم، قارالىم، كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن پرانكتار جاساۋعا بولمايدى. بۇل بىزدە ۇساق بۇزاقىلىققا جاتادى. بۇل بىزدە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 434 بابىمەن سارالانادى. ال ادام ءتۇرىن ونىڭ كەلىسىمىنسىز الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 145 بابىمەن ەسكەرىلەدى»، - دەيدى زاڭگەر سامات تالعاتۇلى.
زاڭگەر ايتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 434-بابى — «ۇساق بۇزاقىلىق».
قولدانىستاعى نورما بويىنشا زاڭدى العاش رەت بۇزعاندار 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) ايىپپۇل (86 مىڭ 500 تگ), نەمەسە 20–60 ساعات قوعامدىق جۇمىستار، نە 5-15 تاۋلىك اكىمشىلىك قاماققا ىلىنەدى. ال ءبىر جىل ىشىندە جەكە تۇللعا زاڭدى بىرنەشە رەت بۇزسا، 60-100 ساعات قوعامدىق جۇمىستار، نە 15-30 تاۋلىك اكىمشىلىك قاماققا الىنادى.
بۇل باپ قوعامدىق ورىندا بىلاپىت سويلەۋ، جەكە تۇلعالارعا قورلاپ ءتيىسۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپ پەن ادامداردىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن وزگە دە ۇقساس ارەكەتتەرگە قاتىستى.
ال ازاماتتىق كودەكستىڭ 145-بابى «جەكە باستىڭ قۇپياسىن ساقتاۋ قۇقىعى». ەگەر ادامعا پرانك جاساپ، ونىڭ بەت-الپەتىن جەلىگە رۇقساتسىز جاريالاعان جاعدايدا جابىرلەنۋشى سوتقا جۇگىنە الادى. سول ارقىلى بەينەنى پايدالانۋدى توقتاتۋدى، جاريالانعان ماتەريالدى الىپ تاستاۋدى، كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق جانە مورالدىق زالالدى وتەۋدى تالاپ ەتۋگە مۇمكىندىك بار.
كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا اتا-اناسىنا قاتىستى شارا قولدانىلۋى مۇمكىن. سەبەبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە سايكەس، اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك نەگىزىنەن 16 جاستان باستالادى. ال 16 جاسقا تولماعان بالانىڭ ارەكەتى ءۇشىن كەي جاعدايدا اتا-اناسى نەمەسە زاڭدى وكىلدەرى جاۋاپ بەرەدى.
قىسقاسى، كۇلكى ءۇشىن جاسالعان ءازىل بىرەۋدىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە زيان كەلتىرمەۋى كەرەك. «جاي قالجىڭ ەدى» دەگەن ءسوز زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارا بەرمەيدى.
سىمبات ناۋحان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
