Prank jasaudyŋ saldary qandai boluy mümkın? Äsırese, mektepke jetken mūndai ärekettıŋ saldaryn pedagogikalyq täsıldermen retteuge bola ma? Zaŋ ne deidı?
Balalar ädebietınıŋ klassigı Berdıbek Soqpaqbaevtyŋ äigılı sotqar Qojasy ūstazy Maiqanovanyŋ sömkesıne baqa salady. Sonyŋ aldynda zoologiia pänınıŋ mūǧalımı Qojaǧa sabaqqa baqa alyp keludı tapsyratyny bar. «Aǧai, neşe baqa äkeleiın?» degen oǧan pän mūǧalımı bır-ekeu dep aitqanymen, oquşy bes baqa äkeletını bar. Osylaişa synyp jetekşısın qorqytady. Bügınde Qojanyŋ jolyn quyp, tälımgerıne prank jasaityn oquşy köbeigen. Onyŋ da ūnamdy, ūnamsyzy bar. Būl trend pe, älde, ūstaz köŋılın köteru me?
Bügınde 23 jastaǧy pedagog Nūrdäulet Ruslanūly da mūndai jaǧdaimen betpe-bet kelgen.
«Köŋılge timeitın, auyr zardaby bar prank, äzılder bolsa, oquşynyŋ erkelıgı dep bılemız. Degenmen, kei äzılder şekten şyqsa, eskertu, balamen, ata-anasymen eskertpe jūmystary jürgızıledı. Bız jas bolǧan soŋ trend, äzıl, prank degenderdı tüsınemız. Degenmen, kei oquşylardyŋ ūstazyn şoşytyp, qorqytsa, ony jüregıne jaqyn qabyldaityndar bar. Äreket arqyly ūstazdyŋ jüregın auyrtu dūrys emes», - deidı.
Rasynda, äzıldeimın dep ädepten aspaǧan jön. Özge adamnyŋ bet-jüzın rūqsatsyz tüsırıp, äleumettık jelıge jariialau da qūqyqtyq mäselege äkeluı mümkın. Al prank barysynda qūqyq būzuşylyq jasalsa, ony «jai ǧana qaljyŋ edı» dep aqtau mümkın emes.
«Äleumettık jelı, tüsırılım, qaralym, köŋıl köteru üşın pranktar jasauǧa bolmaidy. Būl bızde ūsaq būzaqylyqqa jatady. Būl bızde Äkımşılık qūqyq būzuşylyq turaly kodekstıŋ 434 babymen saralanady. Al adam türın onyŋ kelısımınsız äleumettık jelıge jariialau Qazaqstan Respublikasy Azamattyq Kodeksınıŋ 145 babymen eskerıledı», - deidı zaŋger Samat Talǧatūly.
Zaŋger aitqan Qazaqstan Respublikasynyŋ Äkımşılık qūqyq būzuşylyq turaly kodeksınıŋ 434-baby — «Ūsaq būzaqylyq».
Qoldanystaǧy norma boiynşa zaŋdy alǧaş ret būzǧandar 20 ailyq eseptık körsetkış (AEK) aiyppūl (86 myŋ 500 tg), nemese 20–60 saǧat qoǧamdyq jūmystar, ne 5-15 täulık äkımşılık qamaqqa ılınedı. Al bır jyl ışınde jeke tūllǧa zaŋdy bırneşe ret būzsa, 60-100 saǧat qoǧamdyq jūmystar, ne 15-30 täulık äkımşılık qamaqqa alynady.
Būl bap qoǧamdyq orynda bylapyt söileu, jeke tūlǧalarǧa qorlap tiısu jäne qoǧamdyq tärtıp pen adamdardyŋ tynyştyǧyn būzatyn özge de ūqsas äreketterge qatysty.
Al Azamattyq kodekstıŋ 145-baby «Jeke bastyŋ qūpiiasyn saqtau qūqyǧy». Eger adamǧa prank jasap, onyŋ bet-älpetın jelıge rūqsatsyz jariialaǧan jaǧdaida jäbırlenuşı sotqa jügıne alady. Sol arqyly beinenı paidalanudy toqtatudy, jariialanǧan materialdy alyp tastaudy, keltırılgen materialdyq jäne moraldyq zalaldy öteudı talap etuge mümkındık bar.
Kämeletke tolmaǧandar jasaǧan qūqyq būzuşylyq boiynşa ata-anasyna qatysty şara qoldanyluy mümkın. Sebebı Qazaqstan Respublikasynyŋ Äkımşılık qūqyq būzuşylyq turaly kodeksıne säikes, äkımşılık jauapkerşılık negızınen 16 jastan bastalady. Al 16 jasqa tolmaǧan balanyŋ äreketı üşın kei jaǧdaida ata-anasy nemese zaŋdy ökılderı jauap beredı.
Qysqasy, külkı üşın jasalǧan äzıl bıreudıŋ qūqyǧy men qauıpsızdıgıne ziian keltırmeuı kerek. «Jai qaljyŋ edı» degen söz zaŋ aldyndaǧy jauapkerşılıkten qūtqara bermeidı.
Symbat Nauhan
«Adyrna» ūlttyq portaly
