قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى نەسيەسءى بار ادامدار سانى ارتتى. ول كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە، ءتىپتى الەۋمەتتىك نورماعا اينالدى. توڭازىتقىش تا، تەلەفون دا، مەكتەپكە جينالۋ دا، ءدارى-دارمەك تە – ءبارى «اي سايىن تولەي سالۋعا» بولاتىن دۇنيە بولىپ كەتتى.
بۇل وزگەرىس ءبىر كۇندە بولعان جوق. ول ەكونوميكالىق قىسىمنىڭ، الەۋمەتتىك نورمالاردىڭ، پسيحولوگيالىق بەيىمدەلۋدىڭ جانە جۇيەلىك ساياساتتىڭ سالدارى. قازاقستان بىرتىندەپ نەسيەمەن ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنىپ الدى.
ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن الىنعان قارىز
رينات 34 جاستا. ول ءوزىن جاۋاپسىز ادام سانامايدى. جۇمىسى بار، تابىسى ورتاشا. بىراق بىرنەشە نەسيەسءى بار.
«باسىندا ءبارى دۇرىس سياقتى كورىندى. قازىر جالاقىمنىڭ جارتىسى بانككە كەتەدى. ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي ەمەسپىز، تەك ەسەپ ايىرىسىپ ءجۇرمىز».
بۇل ريناتتىڭ عانا باسىنداعى جاعداي ەمەس. بۇل –ەلدەگى كوپتەگەن ادامدار ءومىرىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
«ەڭ قيىنى – توي ءۇشىن الىنعان نەسيە. تۇڭعىشىمنىڭ 1 جاس تويىن دۇركىرەتىپ اتاپ وتەمىن دەپ، ويلانباستان نەسيەگە باس سۇقتىم. جاس وتباسىمىز، ايەلىم دەكرەتتىك دەمالىستا. ءتۇسىنىپ تۇرعاندارىڭىزداي تابىس كوزى دە ناشار. اۋىرتپالىعىن ءوزىم كورىپ ءجۇرمىن. بۇنداي قازاقىلىقتى قويۋ كەرەك دەر ەدىم».
بۇعان نە سەبەپ؟
مۇنىڭ ءبىر سەبەبى - تابىستىڭ تۇراقسىزدىعى. ەكىنشى سەبەبى - ءومىر ءسۇرۋ شىعىندارىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋى. ءۇشىنشى سەبەبى - كرەديتءتىڭ شەكتەن تىس قولجەتىمدى بولۋى. وسى ءۇش فاكتور بىرىككەندە، قارىز الۋ قالىپتى مىنەز-قۇلىققا اينالادى.
“ەڭ قاۋىپتىسى - ۇمىتپەن الىنعان نەسيە”
قارجىلىق كوۋچ ايگۇل سۇلتانبەرگەننىڭ ايتۋىنشا، ادامدار كرەديءتى كوبىنە بولاشاقتاعى گيپوتەتيكالىق تابىسقا سۇيەنىپ الادى. «جالاقىم وسەدى، ءبىر امالىن تابامىن، ءبارى رەتتەلەدى» دەگەن ءۇمىت بار, بىراق ەسەپ جوق.
پراكتيكادا بۇل ءۇمىت سيرەك اقتالادى. نەسيەتولەمى وزگەرمەيدى، ال تابىس سول قالپىندا قالادى. سالدارىنان، ادام ءبىر قارىزدى ەكىنشىسىمەن جابۋعا ءماجبۇر بولادى.
قارىزدىڭ ناقتى كولەمى قانداي؟
2025 جىلدىڭ بار بولعانى سەگىز ايىندا بانكتەر حالىققا 12,9 ترلن تەڭگەگە نەسيە بەرگەن. ءوءسىم 14,7%-دى قۇرايدى. ەڭ ۇلكەن ۇلەستى تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر ساقتاپ تۇر - ولاردىڭ كولەمى 16 ترلن تەڭگەگە جەتىپ، ءبىر اي ىشىندە 2,1% ءوستى.
«نەسيە - باي بولۋدىڭ ەمەس، قۇلاماۋدىڭ قۇرالى»
ەكونوميست، قارجىگەر تالعات يگىلىكوۆ بۇل جاعدايدى بىلاي تۇسىندىرەدى:
«قازاقستانداعى نەسيەگە تاۋەلدىلىك - ادامداردىڭ اقشانى بەي-بەرەكەت شاشقانىنان ەمەس. بۇل - تابىس پەن ءومىر قۇنى اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ سالدارى. ادام ورنىندا تۇر، ال شىعىندار جۇگىرىپ بارا جاتىر», - دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى بەس-جەتى جىلدا ازىق-تۇلىك، تۇرعىن ءۇي، جالداۋ اقىسى، مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى ايتارلىقتاي قىمباتتادى. ال جالاقى بۇل وسىمگە ىلەسە المادى. وسى جاعدايدا نەسيە «جاقسى ءومىردىڭ» ەمەس، قالىپتى دەڭگەيدى ساقتاۋدىڭ امالىنا اينالدى. بۇل - وتە ماڭىزدى ايىرماشىلىق.
تالعات يگىلىكوۆ تاعى ءبىر قاۋىپتى تەندەنتسيانى اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا نەسيە الۋ پروتسەسى شامادان تىس جەڭىلدەتىلگەن.
«اقشانى 1 مينۋتتا، انىقتاماسىز، تەك تەلەفون ارقىلى الۋ – بۇل قارجى قۇرالى ەمەس، ەموتسيونالدىق شەشىم».
مۇنداي قولجەتىمدىلىك ادامداردى ەسەپسىز قادامعا يتەرمەلەيدى جانە قارىزدى تۇرمىستىق رەفلەكسكە اينالدىرادى.
قارىز قۇرىلىمى قالاي وزگەردى؟
ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ الاڭداتارلىق جايت – كرەديتءتىڭ قۇرىلىمى. بۇرىن نەگىزگى ۇلەستى يپوتەكا مەن اۆتوكرەديت قۇراسا، قازىر ءوسىمنىڭ نەگىزگى بولىگى تۇتىنۋشىلىق جانە ميكرونەسيەلەرگە تيەسىلى.
«يپوتەكا مەن اۆتوكرەديت تەك مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن عانا ءوسىپ وتىر. ال قالعانى –قىسقا، قىمبات، ماقساتسىز قارىزدار. بۇل كەدەيلىكتىڭ ينديكاتورى»، - دەيدى تالعات يگىلىكوۆ.
ياعني, نەسيە ەندى دامۋ قۇرالى ەمەس، الەۋمەتتىك امورتيزاتور ءرولىن اتقارىپ وتىر.
«نەسيە – پسيحولوگيالىق قورعانىس مەحانيزمى»
قارجىلىق كوۋچ ايگۇل سۇلتانبەرگەن – بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ، قارىزدان شىعۋ ستراتەگيالارىن ۇيرەتەتىن مامان. ونىڭ ايتۋىنشا، كوپتەگەن وتباسىنىڭ قاتەلىگى - «نەسيە الۋ ارقىلى ءبارىن بىردەن, سول ساتتە قاناعاتتاندىرامىن» دەگەن وي. بىراق نەسيە ءبىر ساتتىك ءلاززات ەمەس، بولاشاقتىڭ اۋىرتپالىعى. ال ەگەر نەسيە الۋ الدىندا ناقتى بيۋدجەت جاسالماسا، كەيىن قوردالانعان قارىز بولىپ شىعادى.
ايگۇلدىڭ تاجىريبەسىندە، كليەنتتەردىڭ كوبىسى – تابىس، شىعىس، مىندەتتى تولەمدەر اراسىندا تەڭگەرىم جاسامايدى. ال ءار جاڭا كرەديءتىڭ بۇرىنعى قارىزدى جابۋعا، ودان كەيىن قايتا قارىز الۋعا اكەپ سوقتىرىپ جاتقانىن ايتادى.
«نەسيە – قۇرال، بىراق قۇرالدى دۇرىس قولدانباساڭ، ول قارعىسقا اينالادى» دەيدى. كوۋچ رەتىندە، ول وتباسىلارعا «نەگە العىڭ كەلەدى، ناقتى ماقسات بار ما، قايتارا الاسىڭ با، تابىسىڭ تۇراقتى ما?» دەگەن سۇراقتار قويادى ەكەن.
بيلىك نە دەيدى؟
نەسيە ماسەلەسى مەملەكەت نازارىنان تىس قالعان جوق. ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جەكە تۇلعالارعا نەسيە بەرۋدى شەكتەۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت ايتتى.
«نەسيە بەرۋ قارقىنى حالىق تابىسىنان وزىپ كەتتى، بۇل قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەدى»,- دەيءدى ول.
ال سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح جاستارعا 21 جاسقا دەيىن ميكرونەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋ قاجەتتىگىن كوتەردى. ونىڭ پىكىرىنشە، جاستار نەسيەگە تىم ەرتە ۇيرەنىپ، قارجىلىق تاۋەلدىلىككە ءتۇسىپ جاتىر. بۇل مالىمدەمەلەر كرەديءتىڭ ەندى تەك جەكە ەمەس، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى پروبلەماعا اينالعانىن كورسەتەدى.
ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەءتىن ءومىر سالتى ما؟
جانار شءارءىپوۆا – وتباسىلىق قارجى، قارىز جانە تۇتىنۋ مادەنيەتى بويىنشا مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپ وتباسى قارىزدى «بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جانە ءۇي، كولىك، تۇرمىستىق نورمالار ءۇشىن الامىز» دەيدى ەكەن.
«شىندىعىنا كەلگەندە ولار كرەديءتى كەلەشەك ءۇشىن ەمەس، بۇگىنگى «يميدج»، «الەۋەت» ءۇشىن, وزدەرىن باقۋاتتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن الۋدا. ەڭ قاۋىپتىسى، بالالارىنا «جاقسى ءومىر» كورسەتەمىز كەلەدى» دەگەن سىلتاۋ كەيىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسادى. سەبەبى نەسيە – جاسىرىن قارىز، بۇل پسيحولوگيالىق مودەلءدى بالالار دا سولاي قابىلدايدى. كەيىن جاڭا بۋىن «بارلىعى – نەسيەگە» دەگەن قاعيدامەن ءومىر سۇرەدى».
ول وتباسىلارعا الدىمەن تابىستى ارتتىرۋ، جيناق,سودان سوڭ عانا نەسيە دەگەن ۇستانىمدا بولۋعا شىقىرادى. جاناردىڭ ايتۋىنشا، قارىزدى «يميدج ءۇشىن ەمەس، ناقتى قاجەتتىلىك ءۇشىن» الۋ ماڭىزدى -ايتپەسە، بۇل وتباسىلىق قارجىلىق داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن.
جالپى, قازاقستاندا نەسيە ءومىردى جەڭىلدەتۋدىڭ ەمەس، ونى ۇستاپ تۇرۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى. بۇل ادامداردىڭ السىزدىگىن ەمەس، جۇيەنىڭ داعدارىسىن كورسەتەدى. نەسيە – قۇرال. بىراق ول تابىستىڭ ورنىن باسا المايدى. ەگەر تابىس وسپەسە، ال ءومىر قىمباتتاي بەرسە، «مينۋستا ءومىر ءسۇرۋ» قازاقستان ءۇشىن جاڭا ۇردىسكە اينالۋى مۇمكىن.
انەل ءوتەگەنوۆا
