ولجاس سۇلەيمەنوۆ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن وسى وقيعا قۇرباندارىن اقتاۋ جانە وعان جالعاس الاشوردا قايراتكەرلەرىن اقتاۋ شاراسىنا ۇيىتقى بولعانى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ەستەلىگىندە اقىننىڭ وسى قىزمەتى جايلى كەڭىنەن باياندالادى. ماسەلەنىڭ دەتالدارى ايرىقشا نازار اۋدارتادى.
قازاقستاندا الاشوردا اۆتونومياسى كۇيرەگەننەن كەيىن ماسكەۋدىڭ جەتەكتەۋىمەن باستالعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن وتىزىنشى جىلدارى قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. ال الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن عانا مۇمكىن بولعانى، جۇيەلى تۇردە قولعا الىنعانى – ءبىر اقيقات.
ولاردى اقتاۋدىڭ باسىندا تاياۋدا 90 جاسقا تولعان اقىن، قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۇر. اقىننىڭ كۇرەسكەرلىك بەينەسى، ازاماتتىق كەلبەتى، قايراتكەرلىك تۇلعاسى جانە ساياساتتاعى قادامى جايىندا جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «وزان ويدىڭ يمپەراتورى» ەستەلىگى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى بەسىنشى سانىندا جاريالانعان. ەستەلىكتىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى ارپالىس جانە الاش قايراتكەرلەرىن تۋرالى ايتىلاتىن تۇسىن بۇگىنگى ازا كۇنىندە جەكە جاريالاعاندى ءجون كوردىك. بيىل جەلتوقسان وقيعاسىنا دا 40 جىل تولماق.
«بارمىز، باۋىرلارىم!..»
1987 جىلدىڭ 13 قاڭتارى كۇنى ساعات ۇشتەر شاماسىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «تۇرسىن، سەن كۇتە تۇر، مەن ورتالىق كوميتەتكە بارا جاتىرمىن. ءبىر ماسەلە شەشىلۋى كەرەك»، - دەدى. كەشكى جەتىلەردە قايتىپ كەلدى دە: «سەن قۇقىقتىق كوميسسيا قۇر، توراعالىعىنا سالىق زيمانوۆتى ۇسىن. جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستار سوتتالىپ جاتىر. جازىقسىز كەتكەندەرى دە، ادەيى ارانداتىلعاندارى دا بار. بۇل – زاڭسىزدىق. مىنە، ماعان كومەكتەسۋدى وتىنگەن ەلۋدەي حات پەن توقسانعا تارتا تەلەگرامما كەلدى. ءبىز – جازۋشىمىز. حالىقتى قولداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان قۇقىقتىق كوميسسيا قۇرماقپىز. وسىنى ءوزىڭ قولعا ال. وتە ادال بول، ورىستارعا قارسى، پارتياعا قارسى ءىس-ارەكەتكە جۇمساپ وتىر دەپ ويلاما. ورىستاردىڭ وزدەرىن پايدالان، كوميسسيانىڭ قۇرامىنا تارت. سسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان دا وسىنداي كوميسسيا قۇرىلادى. سەن ونىڭ قورعاۋىندا بولاسىڭ»،- دەپ نەگىزگى جۇمىستى ءۇش باعىتتا جۇرگىزۋگە تاپسىرما بەردى:
ءبىرىنشى: جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى بارلىق دەرەكتى جيناستىرىڭدار. كىم قاي تۇرمەدە جاتىر؟ قانداي ايىپ تاعىلدى؟ ولاردىڭ اكە-شەشەلەرىمەن، تۋعان تۋىسقاندارىمەن حابارلاسىڭدار. جوعارعى سوتقا كاسساتسيالىق ارىز جازسىن. وقيعاعا قاتىسقانداردىڭ كۋالىك سوزدەرىن جازىپ الىڭدار. وبلىستارداعى مەكەمەلەرگە حات جولداڭدار. ولار رۋحاني سۇيەنىش بولادى ءارى قاتال ۇكىم كەسۋگە، جۇمىستان شىعارۋعا ەركىندىك بەرمەۋى مۇمكىن. بيلىك جازۋشىلاردان سەسكەنەدى، جازۋشىلار وداعىن سىيلايدى. ەڭ باستىسى، جەلتوقسان وقيعاسىنا ساياسي باعا بەرۋ جايىندا جانە ونىڭ يمپەريالىق-وتارلىق وكتەمدىكتەن تۋعاندىعى تۋرالى ءتۇيىندى تۇجىرىم ازىرلەڭدەر ءارى ول ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ازاماتتىق قوزعالىس جوسپارى بولسىن. ماسكەۋدە سونداي پىكىر ورىستەپ كەلەدى. ءبىز دە كەش قالمايىق.
ەكىنشى: «الاشوردا» قايراتكەرلەرى تۋرالى دەرەكتەردى بارىنشا جيناقتاپ، ساياسي-ادەبي، يدەولوگيالىق تۇرعىدان تياناقتاپ، بايسالدى، پايىمدى تۇجىرىم جاساڭدار. اعا جازۋشىلار مەن ارداگەرلەرگە حات دايىنداتىڭدار. كولبينمەن، نازارباەۆپەن، نۇرقادىلوۆپەن جازۋشىلاردىڭ كەزدەسۋىن وتكىزگەندە «الاش» ماسەلەسىن كوتەرىپ سويلەيتىن قالامگەرلەردى دايىنداڭدار. ەلدەن حات ۇيىمداستىرىڭدار.
ءۇشىنشى: جەكە ماسەلەلەردى قوزعاي بەرىڭدەر. سول ارقىلى تاجىريبە جيناقتايسىڭدار. جازۋشىلاردىڭ پىكىرىن ۇيىمداستىر. رەپرەسسياعا ۇشىراعان جازۋشىلار مەن جاريالانۋعا رۇحسات ەتىلمەگەن شىعارمالاردى اقتاپ الۋ تۋرالى باتىل ماسەلە قويىڭدار.
جازۋشىلار وداعىنىڭ ىشىندەگى ۇلتتىق رۋحاني مويىنسىنباۋ مەن ىشكى قوعامدىق قارسى پىكىردىڭ قالايدا ءبىر ارنا تاۋىپ سىرتقا شىعاتىنى انىق ەدى. تەك سول ارنانى بۇرىپ جىبەرەتىن كىشكەنە عانا تۇرتكى كەرەك. ول كۇش ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقان. بىراق تا سول «تۇرتكىنىڭ» ماعان تۇسەتىنى ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن. زادى، ولجەكەڭە مەنىڭ «الاشوردا» تۋرالى زەرتتەۋلەرىمنىڭ جاي-جاپسارى ءمالىم بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە، «بەسىگىڭدى تۇزە!..» اتتى م.اۋەزوۆ تۋرالى رومان-ەسسەمدەگى «الاشتىڭ الا بايراعى» دەگەن ءسوز ءۇشىن ءوزىم جاقسى تانيتىن ۇلكەندى-كىشىلى ەكى ادامنىڭ كورسەتۋى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ورتالىق كوميتەتتىڭ تەكسەرۋى دە اسەر ەتسە كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان 15 بەتتىك «سولشىل جاس ۇلتشىلدان ساقتانايىق!» دەگەن ارىزدىڭ دا اسەرى تيگەن سياقتى. سول ارىز جونىندە اڭگىمەلەسكەندە ءوزىمنىڭ «الاشورداشىلىعىمنىڭ» ءمان-ماڭىزىن جانە ولجاستىڭ اتىن ساتىپ ماسكەۋدە وسەك تاراتىپ جۇرگەن دوستارىنىڭ سۋماقايلىعىن اشىق ايتقاندىعىم دا جانىنا جاقىن تارتۋعا سەبەپكەر بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ماسەلە مەنىڭ جەكە باسىمدا ەمەس، ەڭ ۇلكەن ماسەلە ۇلتتىق قوزعالىستىڭ ۇيتقىسى بولار بولاشاق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ باستالۋىندا. ەرىكسىز ويلاناسىڭ جانە تاۋەكەلگە بەكىنۋىڭ كەرەك.
ءوزى كاماليدەنوۆتىڭ قىرىنا ءىلىنىپ، قاتتى قىسىم مەن ارانداتۋعا ۇشىراپ، جاڭا عانا سول تالقىدان شىعىپ كەلگەنىنە قاراماستان ولجاس كومەكشىسى ءسۇنيات باكەنوۆكە: «تۇرمەگە وتىرعاندار مەن ولاردىڭ اتا-اناسىنان كەلگەن تەلەگراممالاردى تۇرسىنعا كورسەت. سايىنمەن اقىلداسىڭدار»، – دەدى. جەدەلحاتتاردىڭ ۇزىن سانى ەلۋدەن اسادى ەكەن. مەن داعدارىپ قالدىم. «ويلاسىڭدار. امالىن تابىڭدار، قالايدا كومەكتەسەيىك! جاسىما!» – دەدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ. ءسۇنيات اعامىز جۇباتىپ ارقامنان قاقتى.
ەرتەڭىندە حابارلاسقانىمدا سالىق زيمانوۆ اعامىز ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىن ايتىپ توراعالىقتان سىپايى تۇردە باس تارتتى. اقىرى، سول كەزدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىلارى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ، اكىم ءتارازيدىڭ، گەننادي تولماچەۆتىڭ: «ولجەكەڭ مۇنى زيمانوۆقا ەمەس، ساعان تاپسىرىپ وتىر. كەلىستىڭ بە، ەندى تارتىنبا»، - دەگەن تالابىمەن توراعالىققا كەلىسۋگە ءماجبۇر بولدىم. كەزەكتى ءبىر كەزدەسۋدە ولجاس: ء«ىستى جۇرگىزۋدىڭ امالىن جانە قولداۋشىلاردى ءسوزسىز تابامىز. مەن ماسكەۋدەن قايتىپ كەلگەنشە جاي-جاپساردى انىقتاپ قويىندار!»، - دەدى.
قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني تاريحىندا تۇتقىرلانىپ قالعان كوكەيتەستى ماسەلەلەر وتە كوپ ەدى. تەك قانا جەلتوقسان وقيعاسىمەن شەكتەلىپ قالۋ – قوعامدىق قوزعالىستىڭ شەڭبەرىن تىم تارىلتىپ جىبەرەدى، ال ەگەر تۇپكى ماقسات اشىلىپ قالسا ويلاعان ءىس باستالماي جاتىپ ءسونۋى كادىك. ايلا، امال، ءادىس، قالقان قاجەت. سول تۇستا بالتىق بويىنداعى ەلدەردىڭ، ۋكراينانىڭ، پولشانىڭ، تاتارستاننىڭ ىشىندەگى ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ جاسىرىن باعدارلامالارى «عايىپتان» قولىما ءتۇستى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، شەت ەلدە باسىلىپ شىعاتىن گانديدىڭ ساياسي جولىن ياعني «بەيبىت مويىنسىنباۋ» ساياساتىن ناسيحاتتايتىن ءبىر گازەت پاتەرىمە كەلىپ تۇردى. سولاردى ىرىكتەي وتىرىپ جوسپار جاسالىپ، وداقتىڭ ەكىنشى حاتشىسى سايىن مۇراتبەكوۆ پەن حاتشى اكىم ءتارازيدىڭ نازارىنا ۇسىندىق.
الايدا، مۇنىڭ بارلىعى مەنىڭ مۇمكىندىگىمنەن تىس مىندەتتەر ەدى. ء«ىستى قالاي باستايمىز؟ كىمگە بارامىز؟ قايدان ءجونىن سۇرايمىز؟ اكىمشىلىك پەن زاڭ ورىندارىنىڭ قولداۋىنسىز نە بىتەدى؟ ونىڭ ۇستىنە ءىس-ارەكەتىمىزدى قالاي قۇپيا ۇستايمىز؟ كىم ءبىزدى تىڭدايدى جانە مەن ولارعا كىممىن؟.. ءتىپتى جازۋشىلاردىڭ ءوزى كوزگە ىلە مە؟» دەپ سانام ساققا كەتىپ جۇرگەندە ولجەكەڭ ماسكەۋدەن قايتىپ كەلىپ، سسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان قۇقىقتىق كوميسسيا قۇرىلعانىن، ەندى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان دا سونىڭ بولىمشەسى قۇرىلۋى زاڭدى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ: «رەسمي جاعىن ءوزىم موينىما الامىن»، - دەدى. ول كەزدە كالينيچەنكو باستاعان تەرگەۋشىلەر الماتىدا دا تىمىسكىلەنىپ جۇرگەن.
كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى بولاردا شەر-اعاڭا بارىپ، جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ: «قالايدا «قازاق ادەبيەتىنىڭ» بۇل تۋرالى حابار بەرىپ وتىرعانى دۇرىس بولار ەدى»، - دەگەندى ايتتىم. ول كىسى قولدان كەلگەنشە كومەكتەسۋگە ۋادە ەتتى.
اتالمىش ءۇش ماسەلەنى تالقىلاۋعا جوعارىداعى اتى اتالعان قۇقىقتىق كوميسسيا مۇشەلەرى مەن كەڭەسشىلەرى بەلسەنە قاتىستى. ساقتىق ءۇشىن ولارمەن جەكە-جەكە اڭگىمەلەستىك، اركىم ءوز ىڭعايى بويىنشا ىسكە كىرىستى. بىرىنە تاپسىرىلعان تاپسىرمانى ەكىنشى مۇشە بىلمەيتىن. استىرتىن جۇمىستىڭ ءتارتىبى سولاي. بۇل رەتتە بولشەۆيكتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەندىك. دەگەنمەن، ءبارىمىزدى تىعىرىققا تىرەگەن امالسىزدىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن ويلانا كەلىپ تاپقانىمىز: قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن وداققا كەزدەسۋگە شاقىرۋ، شىندىقتى سولاردان انىقتاپ ءبىلۋ بولدى. بۇل ءۇشىن جەلتوقساننان باسقا دا ماڭىزدى سەبەپتەر تابۋ قاجەتتىگى تۋدى. سول كەزدە ولجەكەڭنىڭ تىعىرىققا تىرەلىپ، شاراسىز قالعان جولداسىن جاۋعا بەرمەيتىن، جالعىز تاستامايتىن ازاماتتىق-ادامي مىنەزى مەن قانداي دا بولسىن قيىن ماسەلەنى باتىلدىقپەن شۇعىل شەشەتىن وجەت ارەكەتىنە كۋا بولدىم.
اقپان ايىنىڭ ورتا تۇسىندا تاڭەرتەڭ ولجاس اعامىزدىڭ كەڭەسشىسى ءسۇنيات باكەنوۆ تەلەفون شالىپ: «تەز وداققا كەل. ساعات 10-دا قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قوپاباي ءابدىراحمانوۆ كەلىپ قۇقىقتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرىمەن جەلتوقسان وقيعاسى جانە الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ ماسەلەسى جونىندە اڭگىمە وتكىزەدى. ولجەكەڭ كەشە كەلىسىپ قويىپتى، اعالار القاسى مەن ءوزىڭ سەنگەن كوميسسيا مۇشەلەرىن شاقىر»، - دەدى. تابان استىندا ايتقان ادامدارىنا حابارلاسىپ، جىلدامداتىپ وداققا جەتتىم. ولجەكەڭ: «ەگەر سۇراي قالسا پىكىرلەرىڭدى اشىق ايت. الاش تۋرالى دا باتىل سويلە. اقساقالدار دا جاسقانىپ قالماسىن»،- دەپ اقىلىن ايتتى.
تۋرا ساعات وندا كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ق.ابدىراحمانوۆپەن بىرگە باسقارما باستىقتارى جەتى پولكوۆنيك كەلدى. ولجەكەڭ وزىنە ءتان وتكىرلىكپەن: ء«بىز، جازۋشىلار، ءبارىن دە اشىق ءبىلۋىمىز قاجەت. جازۋشىنىڭ ساناسىنا ۇيالاعان كۇمان – جاسىرىن سىناقتان قاۋىپتى. ويتكەنى ولار قوعامنىڭ قاس-قاباعى، سويلەيتىن مىنبەرى. بارلىق ادامدار وزدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جازۋشىلار ارقىلى جاۋاپ العىسى كەلەدى. ءبىز سول ءۇشىن دە ادامداردى بۇگىنگى تاڭدا الاڭداتىپ وتىرعان ەڭ دىلگىر ماسەلە – جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى تولىق ماعلۇماتتى بىلگىمىز كەلەدى. قانشا ادام ۇستالدى، قانشا ادام تەرگەۋدە، قانشا ادام قۇربان بولدى جانە ولاردىڭ قۇقىن كىم قورعايدى، الدە جاسىرىن سوتتالا بەرە مە؟ ەكىنشى ۇلكەن ماسەلە، قازاق ءسوز ونەرى ستاليندىك بۇعاۋدان تولىق قۇتىلىپ بولعان جوق. ۇلتتىڭ رۋحاني ۇستازدارى احمەت بايتۇرسىنوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سياقتى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ازاماتتىعى دا، شىعارمالارى دا اقتالعان جوق. ساياساتتى قايتا قۇرۋ، جاريالىق دەگەنىمىزدىڭ تۇپكى ماقساتى دا سول ەمەس پە؟ سوندىقتان، بار ماعلۇماتتى سول ىستەرمەن تىكەلەي اينالىسىپ وتىرعان سىزدەردىڭ ءوز اۋىزدارىڭىزدان ەستىگىمىز كەلەدى»،- دەدى.
جازۋشىلاردىڭ ىشىنەن سافۋان شايمەردەنوۆ، قالمۇقان يساباەۆ، قاسىم قايسەنوۆ، ءالجاپپار ابىشەۆ وتە شاعىمدى ساۋالدار قويدى. ق.ءابدىراحمانوۆ دايىنداپ اكەلگەن مالىمەتتەرىنە قاراپ قويىپ: «جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تەرگەلۋى تولىقتاي ماسكەۋدىڭ قولىندا. ولاردىڭ ماعلۇماتى بىزدەن قۇپيا ساقتالادى. ال، بىزدە تىركەلگەن ەسەپ بويىنشا جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى 105 ادام سوتتالدى، 2 ادام ءولدى، 2400 ادام قامالدى. ارينە، بۇل تولىق ەمەس ءارى ناقتىلانباعان مالىمەتتەر. ساياسي ماسەلە بولعاندىقتان وعان باعا بەرۋگە قۇقىمىز جوق، تەك مالىمەتتەردى عانا بەرەمىز، - دەي كەلىپ، ءسوزىنىڭ سوڭىندا. – ال، الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى قوزعاعان ماسەلەلەرىڭىز ورىندى. اشىعىن ايتايىن، ولاردى، سونىڭ ىشىندە ماعجان جۇماباەۆتى اقتاۋ تۋرالى قاۋىپسىزدىك كوميتەتى كەلىسىمىن بەرگەن كەزدە «ولاردى ەشقاشان اقتاۋعا بولمايدى، ولار اقتالسا ۇلتتى بۇزاتىن ۇلتشىلدىق يدەولوگياسى قايتادان قوزادى. وعان جازۋشىلار وداعى كونە المايدى»، - دەپ قارسى بولعان جانە جاپتىرىپ تاستاعان سىزدەردىڭ ءوز ادامدارىڭىز، جازۋشىلار وداعىنىڭ اتىنان جازىلعان حات»، - دەدى.
وسى كەزدە اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ: «نە دەيدى؟ كىم؟ مۇمكىن ەمەس. اتىن ايتىڭىز»، - دەسكەن جان داۋىستارى شىعىپ كەتتى. توراعانىڭ ورىنباسارى كۇمىلجىپ، جاۋاپتان جالتارا بەردى. سول كەزدە سافۋان شايمەردەنوۆ ورنىنان ءتۇرىپ، كوزى ۇشقىن اتىپ: «جولداس ءابدىراحمانوۆ! ءسىز ءبىزدىڭ ارامىزدا كۇدىك تۋعىزىپ، ارازدىق پەن الاۋىزدىق شوعىن تاستاپ وتىرسىز. ەگدەلەر – ءبىر-بىرىمىزگە، جاستار بارلىق اعا بۋىنعا جەككورىنىشپەن قارايتىن بولادى ەندى. سوندىقتان مەكەمەڭىزدىڭ ۇيرەنشىكتى ادىسىمەن ادەيى ارانداتۋ ءۇشىن كەلمەسەڭىز، سول ادامنىڭ ناقتى اتىن ايتىڭىز. ەگەر بۇل جولى ايتا الماساڭىز، وندا جازۋشىلاردىڭ اتىنان ورتالىق كوميتەتكە اشىق حات جازىپ، ءسىزدى ارنايى ەسەپ بەرۋگە شاقىرامىز»، - دەدى شيرىعىپ.
مۇنداي باتىل دا باتىمدى ءسوزدى قايمىقپاي تۋرا ايتىپ، قادالا وتىرىپ جاۋابىن كۇتۋ تەك سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن.
ق.ءابدىراحمانوۆ ءبىراز قوزعالاقتاپ وتىردى دا پاپكاسىنان ءبىر بەت قاعاز الىپ، حاتتىڭ ءماتىنىن وقىپ بەردى. قول قويعان ادامنىڭ اتىن ايتپادى. ەندى وتىرعانداردىڭ نارازى داۋىسى ەستىلدى. سول كەزدە ق.ءادىراحمانوۆ: «جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ءابدىلدا تاجىباەۆ»، - دەپ رەسمي حاتتى كورسەتتى. «نە دەيدى؟!» – دەگەن الجەكەڭنىڭ داۋىسى قاتتى شىقتى. ورنىنان اتىپ تۇرعان سافەكەڭ: «و، قارابەت! سەن دە سونداي ما ەدىڭ؟! ماسقارا! ء«ابدىلدا جىلاپ ءجۇرىپ جازاڭدى بەرەدى» دەگەن مۇحاڭنىڭ (مۇحتار اۋەزوۆتىڭ. -ت.ج.) ءسوزى راس بوپ شىقتى عوي!» - دەپ ۇزىن بويى بۇگىلە ەڭىرەپ جىبەردى.
كوز جاسىن سۇرتپەدى دە، ودان قىمسىنعان دا جوق. جازۋشىلار ابدىراپ قالدى. ولجەكەڭ تومسىرايعان تىنىشتىقتى بۇزىپ: «مىنە، ارلى، ادال جازۋشىلاردىڭ كوزقاراسى وسىنداي. ءابدىراحمانوۆ جولداس، ەندى بۇل ماسەلەنى جابىق قالدىرۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ قۇقىقتىق كوميسسيامىزدىڭ اتىنان الاش قوزعالىسىنان ديپلومدىق جۇمىس قورعاعان («قازاق» گازەتىندەگى پۋبلتسيستيكا»، بىراق قورعاۋ الدىندا ۇستازىم حايىرجان بەكحوجين باسقا تاقىرىپقا وزگەرتىپ جىبەرگەن) تۇرسىن جۇرتباەۆ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندەگى الاشتىقتاردىڭ تەرگەۋ ىسىمەن تانىسىپ، بىزگە بار جاعدايدى ءتۇسىندىرسىن جانە جوعارى سوتتاعى تالقىلاۋدا ادەبي كەڭەسشى بولسىن. ءسىز قالاي قارايسىز؟» - دەپ ماسەلەنىڭ شەشىمىن ۇسىندى. ق.ءابدىراحمانوۆتىڭ كەلىسپەۋگە امالى قالمادى.
بۇل كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە بولدى. ەندى جاسقاناتىن ەشتەڭە قالمادى. ولجاس پەن سافەكەڭنىڭ وجەت تە وتكىر مىنەزىنىڭ ارقاسىندا الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ ماسەلەسى تابان استىندا شەشىلىپ، جاڭا باعىت الدى. ون بەس كۇننەن كەيىن ولجەكەڭ مەنى جوعارى سوتتا قارالىپ جاتقان «الاش ىسىنە» ادەبي كەڭەسشى ەتىپ جىبەردى. ناۋرىز ايىندا قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىنە كىرۋگە رۇقسات الدىم.
جازۋشىلاردى توپ-توپقا ءبولىپ، ولجاسقا كەلىپ جاتقان جۇزدەگەن حاتتى سولارعا ءبولىپ بەرىپ، تەكسەرۋگە كوشتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە قازا تاپتى دەگەن ءتورت ادامنىڭ اتى-ءجونى، مەكەن-جايلارى تابىلدى. وكىنىشتىسى، قازاعا ۇشىرادى دەگەن جەتى ادامنىڭ ۇشەۋىنىڭ (جانە ۇشەۋى دە قىز بالا) اۋىلدارىنا ارنايى ادامدار جىبەرىلسە دە اكە-شەشەلەرى شىندىقتى جاسىرىپ، كوكشەتاۋلىق جانە مەركىلىك قىز بالالاردىڭ دەرەكتەرى راستالمادى. قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ابدەن ۇرەيلەندىرىپ قويسا كەرەك. مەن ءوزىم موينىما العان، ورتالىق دەمالىس پاركىندە تۇندە ورىس تەكتى بۇزىقتار قاساقانا ءولتىرىپ كەتكەن، ول دا جەلتوقساننىڭ قۇربانى بولىپ سانالاتىن قىزدىڭ دەرەگىن ىزدەپ تابا المادىم. سونى انىقتاۋ ماقساتىندا وداقتىڭ كەڭەسشىسى نازىمبەك بوقاەۆ ەكەۋمىز جازۋشىلىق كەزدەسۋ دەگەن سىلتاۋمەن ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋعا باردىق. ونداعى كەڭەسشى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، بىزبەن بىرگە جۇرۋدەن باس تارتتى. اتىراۋدان دا دەرەك تاپپادىق. بۇل قىزدىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز بوپ قالدى. زادى، سوعان قاراعاندا، مۇمكىن استراحان نە ورىنبوردان بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار تاعى دا ەكى بويجەتكەننىڭ اتى ءالى كۇنگە دەيىن تىزىمگە كىرمەي كەلە جاتىر. كوكشەتاۋلىق جازۋشى جانايدار مۋسين مەن جابال ەرعاليەۆ (كەيىن پارلامەنت دەپۋتاتى بولدى) جەلتوقسان كۇندەرى جارالانىپ، اۋرۋحانادا كوز جۇمعان، سۇيەگىن اتا-اناسى ەلىنە الىپ كەتكەن قىزدىڭ (سويى ۇمىتپاسام، بەكحوجينا بولۋى ءتيىس…) دەرەگىن ىزدەپ بارعاندا، اپكەسى پارتيا كوميتەتىندە حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى ەكەن، جولاتپاي قويىپتى، كورشىلەرى قىزدىڭ انىق سول اۋىلدا جەرلەنگەنىن ايتىپتى. ەكىنشى رەت اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ، مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا جابال تاعى دا ىزدەپ بارعاندا الگى ءۇيدىڭ يەلەرى ورنىندا جوق بولىپ شىقتى. رەسەي جاققا كوشىپ كەتىپتى. مۇنداي جاعدايلار كوپ. بەلگىسىز بوپ قالعان مەركىلىك ەكىنشى قىز تۋرالى ماعلۇمات ىزدەستىرۋىمىزدىڭ سوڭى ءوز ارامىزدان شىققان ىرىتكىنىڭ كەسىرىنەن انىقتالماي قالدى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ پەن ادام مەكەباەۆ راستاپ بەرگەن وسى جايدى كوممۋنار تابەەۆ رەسمي انىقتاۋعا بارعاندا ونداعىلار ءبارىن جوققا شىعارىپ، مويىنداۋدان باس تارتىپتى جانە سونىڭ الدىندا عانا ءۇش ەرەسەك ادام بارىپ، «شىندىقتى ايت» دەپ قاتقىل سويلەسىپتى. ولار كىمدەر؟ سويتسەك، جاڭاعى ءۇش ادام الماتىنىڭ دەمالىس پاركىنىڭ جانىنداعى جابىرلەنگەندەرگە دە بارىپ، وزدەرىنشە اقپارات الماق بولعان ەكەن. ارينە، ولار شىندىعىن ايتپاعان. سۋرەتتەپ بەرۋلەرىنە قاراپ، ىشتەي شىرامىتتىم. قاۋىپتىسى – ەگدەسى ولجاستىڭ قىر سوڭىنا ءتۇسىپ، «سوتتاتپاي تىنبايمىن» دەپ جۇرگەن ايگىلى ءجامىل. ال، سەنگەندەرى «ۇزىن بويلى، ۇزىن مۇرىندى» سافۋان اعام بولىپ شىقتى. ءبىر-ەكى رەت بەتپە-بەت كەلگەندە سالەمىمدى سالقىن العان.
سودان ءبىر كۇنى ەكى جاعىمىز دا بۇرىلىپ كەتە المايتىنداي قىسپاقتا كەزدەسىپ قالدىق. سول كەزدە ول كىسى داۋىسىن ءسال باسەڭدەتە: «انا ىستەرىڭ نە بولىپ جاتىر، بىردەڭە شىعارا الاسىڭدار ما؟ ءبىز دە قاراپ جاتقامىز جوق»، - دەدى. ەندى شەگىنۋدىڭ رەتى جوق، دەمىمدى ىشىمە الىپ: «بىلەمىن. ونسىز دا شوشىنىپ قالعان بالالاردى ۇركىتىپ بىتتىڭىزدەر. سىزدەر بارعان ءۇش جەردەگى جاستاردىڭ تىزىمدەرى الىنىپ، ءىسى سوتتا اقتالۋعا جىبەرىلدى. ءوزىڭىز باستاعان ىسكە ءوزىڭىز نەگە سەلكەۋ تۇسىرەسىز؟ سىزگە سەنەمىن. ال، انا «ەگدەنىڭ» كوزدەگەنى جاستاردى اقتاۋ ەمەس، ولجاستىڭ ۇستىنەن ارىز جازۋ ءۇشىن ىزدەپ جۇرگەن «دەرەگى». ونىڭ الدى ورتالىق كوميتەتكە جولدانىپتى. مەن تانىسىپ شىقتىم. سوداعى ماقساتىڭىز نە؟ ولجاس ءۇشىن بالالاردى جانە ولاردىڭ اتا-انالارىن قياناتقا قياسىز با؟»، – دەپ ەدىم: «ويباي، نە دەيسىڭ؟! تۇسكەن ەكەم عوي «ەگدەنىڭ» تۇزاعىنا. «سەنەن باسقا ەشكىم ىستەي المايدى، جاستاردى ءوزىمىز قورعايىق. بىزگە قوسىل!» - دەپ جۇرگەنى سول ەكەن عوي. كەشىر، اينالايىن! كەش. اللا، اڭعال باسىم-اي، الداپ سوققان ەكەن عوي!» – دەپ سول ارادا اۋىر دا بولسا شىندىقتى مويىندادى. قارسى ءۋاج ايتپادى، ورىنسىز اقتالمادى. بۇل دا مارتتىك.
ال، جەلتوقسانعا قاتىسقان قۇرىلىسشىلار مەن ماقتا-ماتا، توقىما فابريكالارىنىڭ جەر اۋدارىلعان جاستارىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز كۇيىندە قالدى. سولاردىڭ ىشىندە تورعايعا جەر اۋدارىلعان كۇلىمحان دەگەن قىز كەيىن قازمۇۋ-دە ىستەدى، بىراق ءوز باعاسىن الا الماي كەتتى. اقتوبەدە سوتتالعان ءتورت جاس بولدى. وسكەمەندە قايتىس بولعان ءسابيرا مۇحامەدجانوۆانىڭ تاعدىرىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى ىسساپارعا جىبەرىلگەن جازۋشى اسقار الپىسباەۆ بار ايعاق-دالەلدى جيىپ كەلدى. ءبىز وسى ماتەريالداردىڭ ءبارىن جيناپ، ءىس قوزعالعانداردىڭ ءتىزىمىن جاسادىق. ال، اكىمشىلىك پەن كاسىپوداق تاراپىنان جەر اۋدارىلعانداردىڭ تىزىمدەرى جوق، ولار سوت ۇكىمىنسىز وزدەرى شەشىم شىعارعان. ولاردىڭ تاعدىرى قازىر دە بەلگىسىز. ولار وزدەرىن قۇرباندىقپىز دەگەننەن گورى امان قالعاندارىنا تاۋبە ەتەدى جانە ونى تاعدىردىڭ پەشەنەلەرىنە جازعان ءبىر ازابى دەپ قابىلدايدى. ول ادامداردىڭ تۇسىنىگى «مەن جەلتوقسان ءۇشىن قورلىق كوردىم» دەپ جۇرگەندەردەن گورى باسقاشا قالىپتاسقان.
ال، قارسىلىق قوزعالىسى بۋىرقانعان، تاڭ اتقانشا بارلىق وقۋ ورىندارىنا بارىپ، 16 جەلتوقسان كۇنى الاڭعا شىعۋعا شاقىرعان باستاماشىلاردى بىلەمىن. ولار جازالارىن وتەپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ اششىلى-تۇششى ءدامىن تاتقاندار. ول ازاماتتار وزدەرى ايتپاسا، مەن ايتپايمىن، ويتكەنى انت بەرگەنمىن. سەبەبى، بۇل ولاردىڭ ازاماتتىق پارىزى، مىندەتى، ار-وجدانى مەن نامىسى. ولار كەزىندە كگب-عا «قاتىسقان جوقپىن، ۇيىمداستىرۋشى ەمەسپىن» دەپ قولحات جازىپ بەرگەن. ونىسى دۇرىس، ايتۋعا بولمايتىن نارسەنى ايتپاۋ كەرەك. ەندى: «سونى ىستەگەن مەن ەدىم» – دەپ ايتۋلارىنا بولار ەدى، بىراق، ولار ءالى سىر ساقتاپ وتىر. ال، «سىر» دەگەنىمىز – حاقتىڭ الدىندا سۇراۋى بار قاسام قاسيەت.
جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ حابارى سىرتقا شىعىپ، تارالىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە نازار اۋدارىلىپ، تەكسەرىلۋىنە ورىس ءتىلدى ازاماتتار كوپ كومەكتەسىپ، ۇلكەن ازاماتتىق جاسادى. ءبىز كەيىن ولاردى ءوزىمىز جەرىتىپ الدىق. ال، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇلتتىق نامىسى توسىن جاعدايدا كورىنىس بەردى. ولاردىڭ بالالىق قيالدارىنا استار بەرگەن «دوس»، «ارۋاق»، «قۇران»، «نازار»، «نايمان»، «شەيىت»، «سالەم» (استى سىزىلعان اتاۋلار – ءار ءسوزدىڭ باس ارپىنەن قۇرالعان اببرەۆياتۋرا) اتتى جاساقتارى بولدى، كەيىننەن وكىنىشكە وراي، بۇل اۋلالىق، ماھاللالىق توپتىڭ جىرعاسىنا اينالىپ كەتتى. بۇلاردىڭ تۇپكى نيەتىن بۇرمالاۋ ءۇشىن كولبيننىڭ ءوزى: «مەكتەپتەردە دە رۋ-رۋعا ءبولىنىپ، توپ قۇرىپ جاتىر ەكەن!» – دەپ جار سالدى. مارقۇم ساعات اشىمباەۆ سوعان كادىمگىدەي سەنىپ، قاتتى نازالانىپ جۇرەتىن. ءبىر قىزىعى وسىلارعا قارسى «مامبەت» (مەجناتسيونالنايا اسسوساتسيا مستيتەلەي ي بوەۆيكوۆ ەۆروپەيسكيح ترۋدياششيحسيا) اتتى قالالىق قوسىن ۇيىمداستىرىلدى. سوندا، «مامبەتتى» كىم ويلاپ تاپتى؟ ۇگىت-ناسيحاتتىڭ كۇشتىلىگى سونداي، الگى ءسوز ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن قالا مەن اۋىل بالالارىنىڭ اراسىنداعى جەككورىنىشتىڭ ۇرانىنا اينالىپ شىعا كەلدى.
ءيا، سول ەكى جىلدا ۇلتتىق مويىنسىنباۋ قوزعالىسى جاپپاي تۇتاندى، ول قازاق ۇلتىنىڭ بارلىق بۋىنىن قامتىدى. كەيىننەن، «ماڭگۇرتتەر» دەپ ىسىرىپ تاستاعان قازاقشا بىلمەيتىن قالانىڭ قازاقتارى مەن جاسوسپىرىمدەرىنىڭ اراسىندا بۇل قوزعالىس ءتىپتى ەرەكشە نامىستى قارقىنمەن، ۇيىمداسقان تۇردە ءجۇردى. ولاردىڭ رۋحى جوعارى ءارى ءىس-قيمىلدارى ماقساتتى ارنامەن دامىدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنان جاساقتالعان ۇلتتىق جاساق جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرازىنىڭ اتى-جوندەرىن ەسكى داپتەردەن وقىپ، ولاردىڭ اتىن ازەر اجىراتتىم. ال ولارعا قالانىڭ مەكتەپتەرىن بۇرىن ءبىتىرىپ كەتكەن، ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا، نوۆوسيبيرسكىدە، قازاندا وقيتىن اسپيرانتتار مەن ستۋدەنتتەر كەڭەس بەرىپ وتىردى. وسى جىلدارداعى جاستاردىڭ سول رۋحىن ءبىز كەيىننەن ءوز قولىمىزبەن ءوزىمىز تۇنشىقتىردىق، «ماڭگۇرت» دەگەن ءمور باستىق، ءسويتىپ، ولاردىڭ ويانعان رۋحىن قورلاپ، نيگيليستىك پيعىلعا يتەرمەلەدىك. ءسويتىپ، اسا ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ اراسىنا جىك سالدىق. ول جىكتى سالعاندار دا «جاڭاعى جولبيكەلەر». ويتكەنى، زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىنان شىققان قالالىق جاستار قاسيەتتى ۇلتتىق سەزىمىن ەشكىمگە قورلاتپايتىن. ال بۇل مىنەز «قازاقشىل قازاقبايلارعا» جاقپادى.
ءانۋار ءالىمجانوۆ مارقۇم وسىنى وتە تەرەڭ سەزىنىپ: «تۇرسىن، مەن جەلتوقسان قوزعالىسىنىڭ تاۋەلسىزدىككە اپاراتىنىنا سەنەمىن. مەن قازىر رۋشىلدىقتان قورىقپايتىن بولدىم. قازاق ءۇشىن ەڭ قورقىنىشتىسى – قالا مەن دالا تاربيەسىن العان جاستاردىڭ ەكى جىكتەلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىپ كەلەدى. بۇل – رۋشىلدىقتان دا قاتەرلى باعىت. سونى قازىر ويلاستىرۋ قاجەت. كەيىن كەش بولادى. ەرتەڭ، ءسوزسىز تاۋەلسىزدىك الامىز، ۇكىمەت باسىنا، ارينە، ورىستىلدىلەر كەلەدى. ولار قازاق ءتىلدى، ورىس ءتىلدى قازاق بوپ قاق جارىلادى. ارينە، ورىستىلدىلەر جەڭەدى. سوندا ۇلتىڭ دا، ءتىلىڭ دە تاڭدايىنان قاق جارىلادى»، – دەپ كۇيىنگەندە بۇل پىكىردى قابىلداي قويماپ ەدىم. كۇلگەن بولاتىنمىن. «كۇلمە، سەن بۇعان!» – دەگەن ءان-اعاڭ باسىن تومەن سالىپ.
مىنە، ەندى سونىڭ راس ەكەنىنە كوزىم جەتتى. شىندىعىندا جەلتوقسان تۇسىندا قالا جاستارى دا كوپ قۋعىن كوردى جانە كۇرەسە ءبىلدى. ال ستۋدەنتتەر مەن قالا جۇمىسشىلارىن جازالاۋشى جۇيە تۇقىرتىپ تاستاعان ەدى...
ورىندالعان امانات
قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ-كەتكەننەن كەيىن قۇقىقتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قارقىندى قارابالاسقا كوشكەن تۇسىندا، 1988 جىلى قاڭتار ايىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ تاڭەرتەڭگى ساعات توعىزدا قىزمەت بولمەسىنە شۇعىل شاقىرتىپ الدى. سودان كەيىن، الاش مۇرالارىمەن تانىس ەكەنىمنەن ماعلۇمدار اقىن: ء«جا، ۇستازىڭنىڭ (پروفەسسور حايىرجان بەكحوجيننىڭ) اماناتىن ورىندايتىن كەز كەلدى. سەن ەندى «الاشوردانىڭ» تەرگەۋ ىسىمەن تانىسىپ شىعىپ، ادەبي ەكسپەرت بول. بايتۇرسىنوۆ پەن بوكەيحانوۆتى بىلەسىڭ. مىنە، سولاردىڭ كۇنى تۋدى. مۇقىم الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋىمىز كەرەك. سول تۋرالى پلەنۋمعا ماسەلە قوي. ءوزىمىزدىڭ اقساقالدارمەن سويلەس، سولار سويلەسىن. سونداي-اق، قازىر جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى تاماز ايتمۇحامەدوۆكە بار. كەلىسىپ قويدىم. جوعارعى سوتتاعىلارعا «الاشوردا» مەن ول كىسىلەردىڭ شىعارماسى تۋرالى مالىمەت بەر. جاسىما. تەرگەۋ قۇجاتتارىنىڭ ءبارى وتىرىك كۋالىككە قۇرىلعان. سونى اشكەرەلەپ جەر-جەردەن حات ۇيىمداستىر»، – دەدى. سوسىن جەلتوقسان مەن الاش قوزعالىسىنا قاتىستى دەرەكتەردى جيىپ، ءوزىن حاباردار ەتىپ وتىرۋدى تاپسىردى.
ءبىر ءۇمىت، ءبىر كۇدىكتى ارقالاپ جوعارعى سوتتىڭ كەڭسەسىنە بەتتەدىم. توراعا بوگەتسىز قابىلدادى. كۇردەلى كەزدىڭ قيىن ۇكىمدەرىنە قول قويىپ جۇرگەن جوعارعى سوت توراعاسى بىردەن: ء«بىزدى ۇلتىمىزعا جانى اشىمايدى دەيسىڭدەر مە؟ دايىندالىپ كەلگەن ۇكىمگە قول قويامىز. ءبىز قويماساق، باسقاعا قويدىرتادى. ولجاس جىبەرسە – سەنەمىن. بۇل ورايدا ولجاسپەن پىكىر الىسىپ ەدىك. سوندا ءبىر ادام جىبەرەمىن دەگەن. قازىر «الاش» قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ ءىسىن قاراپ جاتىرمىز. ونىمەن جوعارعى سوتتىڭ مۇشەسى قازىحان كەنجەباەۆ اينالىسادى. سونىمەن بىرىگىپ وزىڭە كەرەكتى دەرەكتەرمەن تانىس. بىزگە دە كەڭەس بەر»، – دەدى. قازىحاندى شاقىردى. جارقىن امانداستىق. ەكەۋمىزدىڭ قاتار وقىعانىمىزدى جانە ونىڭ كەلىنشەگى گۇلنار سەيىتبەكقىزى مەنىڭ ايەلىم ءامينا سەيىتقىزىنىڭ كلاستاسى ەكەنىن بىلگەن سوڭ: «ەندەشە، كۇندە تاڭەرتەڭ ساعات وننان باستاپ كەلىپ، مەنىڭ بولمەمە وتىر. ساعات ۇشتە بوسات. قالعانىن قازىحان ۇيىمداستىرادى»، – دەدى. ءسويتىپ، ت.ايتمۇحامەدوۆ تەرگەۋ ءىسىن كگب-دان الدىرىپ، كوللەگيا مۇشەسى قازىقان كەنجەباەۆ ارقىلى ماعان تانىستىردى. ءۇش كۇن تاڭەرتەڭگى ساعات وننان باستاپ كەشكى تورتكە دەيىن مارقۇم قازىقان توقتىبايۇلىنىڭ بولمەسىندە وتىرىپ «الاشوردانىڭ» تەرگەۋ ىسىمەن تانىستىم. ولاردىڭ ادەبي، تاريحي مۇرالارى تۋرالى بارلىق ماعلۇماتتى قازىقانعا ايتىپ، ءتۇسىندىرىپ بەردىم. ول ماعان قۇپيا تۇردە «الاش» پارتياسى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرىنىڭ اقتالۋىنىڭ زاڭدىق قۇقىقتارى مەن تۇجىرىمدارى تۋرالى اۋىزشا ايتىپ بەردى.
ءسويتىپ، قازاق سسر پروكۋرورى قازاق توپىراعىنداعى قاسىرەتتى دە قاتىگەز وقيعانىڭ قارا داۋىلىنداي كورىنگەن، وسىناۋ سوراقى دا سويقاندى تەرگەۋدىڭ زاڭسىز جۇرگىزىلگەنىنە، جالعان ايىپ پەن ارانداتۋلاردىڭ سالدارىنان سەگىز ادام جازىقسىزدان جازىقسىز اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلىپ، بەس ادام ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپ، قازاق سسر جوعارعى سوتىنا ءىستى قايتا قاراۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 1988 جىلى 24 كوكەك كۇنى جوعارعى سوت «الاشوردانىڭ» 14 مۇشەسىنىڭ ازاماتتىعىن اقتاپ، ءىستى قاراعان جوعارعى سوتتىڭ مۇشەسى ق.كەنجەباەۆ دايىنداعان ءبىر جارىم بەتتىك حات و.سۇلەيمەنوۆتىڭ اتىنان گ.ۆ.كولبينگە جولداندى. ورتالىق كوميتەتتەن: «سوت جۇزىندە ازاماتتىعى اقتالسا دا شىعارمالارىنا پارتيالىق-ساياسي باعا بەرىلۋى كەرەك. وعان دەيىن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىسى قۇپيا ساقتالسىن»، – دەگەن نۇسقاۋ كەلدى.
اسا ساۋاپتى دا جاۋاپتى ءىستىڭ تولىق ناتيجەلى اياقتالۋى ءۇشىن «حالىقتىق پىكىر» قاجەت ەدى. ءبىز، ەڭ الدىمەن، «اعالار القاسىنداعى» ارداگەر جازۋشىلاردىڭ پىكىرىن ۇيىمداستىرۋعا ۇمتىلدىق. «الاشورداشىلار» تۋرالى سويلەۋگە ەشكىم كەلىسىم بەرمەدى. ەندى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ اتىنان جوعارى جاققا حات ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ شەشتىك.
اۋەلى «الاشوردا» قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ ىسىندە اتى اتالماعان شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ جەكە باسى مەن شىعارماشىلىق مۇرالارىن اقتاۋدىڭ امالىن قاراستىردىق. ويتكەنى، شاكارىم قۇدايبەرديەۆتى جوعارى سوت اقتايتىنداي ەش ىلىك تابىلمادى. سەبەبى، ول كىسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالماعان، تەرگەۋ جۇرگىزىلمەگەن، سوندىقتان دا سوت ۇكىمى شىقپاعان. بارلىق ايىپتاۋلار كەڭقونىس پەن كەرەگەتاستىڭ اراسىنداعى كەزەڭدە تاڭعا جۋىق وقىستا وققا ۇشقان قاندى وقيعانى بايانداۋعا قۇرىلعان مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىنداعى «شاكارىمنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىستى باسقارعانى جانە باندىلاردى باستاپ اۋدان ورتالىعىنا شابۋىل جاساۋعا بارا جاتقان كەزىندە الدىنا الا قويىلعان توسقاۋىلدىڭ بارىسىنداعى اتىس كەزىندە وققا ۇشقانى» تۋرالى جەرگىلىكتى جەردەن بەرىلگەن جەدەلحاتتار مەن جازباشا تۇسىنىكتەرگە نەگىزدەلگەن. بۇل ماعلۇماتتاردىڭ بارلىعى قارۋلى كوتەرىلىستى جانىشتاۋعا باعىتتالعان ەرەكشە اسكەري جاساقتىڭ جازالاۋ جورىعى تۋرالى ەسەپ رەتىندە تىركەلگەن. ونداعى وپەراتيۆتىك مالىمەتتەردە باقاناس پەن قاراۋىلداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداستىرىلعان قارۋلى كوتەرىلىس جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بەردەش ازىمباەۆ پەن اقىننىڭ ۇلى زيات شاكارىمۇلىنىڭ سول توپتىڭ ىشىندە بولعانى، ولاردىڭ قاشىپ قۇتىلىپ كەتكەنى، قازىر ولاردىڭ شىعىس تۇركىستاندا تۇراتىنى جونىندەگى بارلاۋ اقپاراتتارى كورسەتىلگەن. سونداي-اق، «اۋداندىق ىشكى ىستەر جاساعىنىڭ كومانديرى ا.قاراسارتوۆ پەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ش.قۇدايبەردىۇلىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىمداستىرعانىن، ونىڭ ارنايى جاساقپەن اتىس كەزىندە وققا ۇشقانىن راستايتىن» قۇپيا قۇجاتقا نەگىزدەلگەن ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا، الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا شاكارىمنىڭ جەكە باسى مەن شىعارماشىلىق مۇرالارىن اقتاۋ تۋرالى قۇرىلعان قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ارنايى كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى عانا بار. كوميسسيانىڭ سول قورىتىندىسىنا قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى بىزدە بولمادى. سول تۇستا بۇل مۇمكىن دە ەمەس ەدى.
ولجەكەڭ – ولجاس سۇلەيمەنوۆ شاكەرىمدى اقتاۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋ ءۇشىن مەنى سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حافيز ماتاەۆقا ارنايى جىبەردى. مەن الماتىعا قايتىپ ورالعاننان ءۇش كۇننەن كەيىن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە اباي اۋدانىنىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ شاكارىمدى اقتاۋ تۋرالى ءوتىنىش حاتى كەلىپ ءتۇستى. اقىن دوسىم تولەگەن جانعاليەۆتىڭ «قۇر قۇدىقتاعى اقىن» تۋرالى تولعاۋىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ كەزەكتى سانىنا شۇعىل تۇردە سالۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى باس رەداكتور بەكەجان تىلەگەنوۆ اعامىز دەرەۋ قولدادى. «جۇلدىز» جۋرنالى وقىرمانعا جەتىپ ۇلگەرمەي قاراعاندىدان: «كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاس دۇشپانى شاكارىمدى اقتاعالى جاتىرسىڭدار ما؟ تولەگەن جانعاليەۆتىڭ «قۇر قۇدىقتا» ايتىپ وتىرعان اقىنى – شاكارىم. ونىڭ اتىن اتاپ، شىعارماسىن جاريالاۋعا ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى كوميسسياسى مەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تىيىم سالعان. ءبىز – ءتىرىمىز. بۇعان جول بەرمەيمىز!» - دەگەن ارىز ءتۇستى. ارينە، جازۋشىلار وداعى مەن «جۇلدىزعا» كەلگەن حات مەنىڭ قولىما ءتيدى. ال جوعارىداعى قۇقىقتىق كوميسسيا ۇيىمداستىرعان حاتتار ءتيىستى مەكەمەلەرگە جولدانعان ارىزداردىڭ الدىن وراپ ۇلگەردى. ونىڭ ۇستىنە حافيز اعامىز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا بۇل ماسەلەنى ناقتى قويىپ، اۋداندىق «سوۆحوز تۋى» گازەتىندە اشىق پىكىر الىسۋدى باستاپ جىبەرىپتى. سول حاتتاردىڭ ءبىرازىن ەڭبەك جولىنداعى ۇستازىم، بايىرعى جۋرناليست جاعىپار ءجۇنىسجانوۆ اعامىز مەنىڭ اتىما جولداپتى.
بۇل حاتتار – ولجاس اعامىز ايتقان «حالىقتىق پىكىردىڭ» ءوزى ەدى. سول «حالىق پىكىرى» شاكارىم اقىننىڭ شىعارماشىلىعى الاش ارداگەرلەرىنەن بۇرىن اقتالۋىنا شەشۋشى سەبەپ بولدى.
سول قاربالاس شاقتا بەيسەنباي بايعاليەۆ مارقۇم ءارحيۆتىڭ وڭاشا بولمەسىندە ءوزىم «رۋحاني اكەم» (اكەم قۇداكەلدى جاسىمنان وسىلاي ايتىپ ۇيرەتكەن) دەپ سانايتىن احاڭنىڭ قىزى – شولپان احمەتقىزى بايتۇرسىنوۆامەن تانىستىردى. اكەسىنىڭ اتىن وزگەرتپەي الىپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى سول تۇستا ءبىز ءۇشىن قۇبىلىس بولاتىن. بايىپپەن وراشولاقتاۋ سويلەيتىن مۇڭلى جانارىنا سونداي ءبىر ماحابباتپەن سۇيسىنە قارادىم. جوعارعى سوتتىڭ الاشورداشىلاردى اقتاعان شەشىمىن (العاشىندا 14 ادام اقتالدى) جانە ونىڭ انىقتاماسىن كورسەتكەنىمدە كوزىنەن مونشاقتاپ قويا بەرگەن جاس تامشىلارى ءالى كوز الدىمدا. داۋىس تا شىعارمادى. ءۇنسىز ەگىلدى. ەندى جوعارى جاققا ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن اقتاۋ تۋرالى حات جازۋ قاجەتتىگىن، جازۋشىلار وداعى تاراپىنان ولجاستىڭ اتىنان رەسمي حات جولدانعانىن ايتتىم… كەيىن ماعان سول حاتتىڭ كوشىرمەسىن ۇسىندى. سويتسەم، گۇلنار مىرجاقىپقىزىمەن، ارحيۆتانۋشى تاريحشى ا.يگەنباەۆپەن، ا.يجانوۆپەن اقىلداسىپ، اكەسىنە قاتىستى سەنىمدى دەرەكتەردى جيناستىرىپ، وسى حاتتىڭ نەگىزىندە زاڭسىز قىسىمعا ۇشىراعانداردىڭ ءىسىن قارايتىن كوميسسياعا بايىپتى حات جولداپتى (ول حات «الاش قوزعالىسى – دۆيجەنيە الاش» اتتى ءۇش تومدىق اۆتورلىق باسىلىمنىڭ ءبىرىنشى تومىندا جاريالاندى).
شاكەرىم اقتالىپ، ءبىر ءۇمىتتىڭ وتى جانعان شاقتا ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بوپ وزبەكالى جانىبەكوۆ كەلدى دە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اتىنان تاعى دا حات جازىلدى. ءو.جانىبەكوۆ ماسەلەنى قاراۋدى اكادەمياعا جىبەردى. وندا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، جابايحان ءابدىلدين توراعالىق ەتتى، كوميسسيا ساياسي قاۋلى شىعاردى. سودان كەيىن بارىپ، 1988 جىلى 4 قاراشادا جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستى ىستەر جونىندەگى كوللەگياسىنىڭ ماجىلىسىندە اتاقتى «ون ءتورتتىڭ» تەرگەۋى قايتا قارالدى. ناتيجەسىندە سسرو حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنىڭ جانىنداعى وگپۋ كوللەگياسىنىڭ 1930 جىلعى 4 اپرەلدەگى جانە 1931 جىلى 13 يانۆارداعى بايتۇرسىنوۆ احمەت، دۋلاتوۆ مير-ياكۋب، ايماۋىتوۆ جۇسىپبەك، ەسپولوۆ ميرزا-عازى، عابباسوۆ حالەل، ءادىلوۆ دىنمۇحامەد، ءبىرىمجانوۆ عازىمبەك، يۋسۋپوۆ احمەد-سوفى، جۇماباەۆ ماعجان، وماروۆ ەلدەس، بيتىلەۋوۆ داموللا، بولعامباەۆ حايرەتدين، بايتاسوۆ ابدوللا، جالەنوۆ كارىم جونىندەگى قاۋلىسىنىڭ كۇشى جويىلىپ، وسى اتالعان ازاماتتار تولىق اقتالدى.
قازىرگى كەزدە سول ءبىر الاساپىران جىلدارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە وتىرعانداردى جاپپاي كىنالاپ، قارا تىزىمگە قوسۋ ەتەك الىپ بارادى. ولاردىڭ اراسىندا ەلى ءۇشىن قابىرعاسى قايىسقان، حالقىنىڭ تىزەسى بۇگىلمەۋىنە حال-قادەرىنشە كومەكتەسىپ، جاناشىرلىق جاساعان ادامدار دا بولدى. اقيقات ءۇشىن سول كىسىلەردىڭ اتىن ايتۋ – پارىزىم. ويتكەنى، سول زاۋالدى كۇندەرى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جازالاۋ ساياساتىنا اشىق قارسى شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەدى جانە ونداي تاۋەكەلگە بارعان ادامدى كەزدەستىرگەن جوقپىز. ال ءار ءتۇرلى جارلىقتارعا قول قويىپ، رەتى كەلگەندە ءىستىڭ ءيىنىن كەلتىرگەن لاۋازىمدىلار بولدى. ال ەگەر جاپپاي لاپپايشىلدىق ورىن السا، سوتتالعانداردىڭ الدى ءبىر جىلدان كەيىن ەركىندىككە شىعۋى مۇمكىن ەمەس-ءتىن.
سولاردىڭ ىشىندە بۇگىندەرى «قارا تىزىمگە» ىلىنگەن، اندا-ساندا اتى اتالىپ قالاتىن سول كەزدەگى جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى تاماس ايمۇحامەدوۆتى، كوللەگيا مۇشەسى مارقۇم قازىقان توقتىبايۇلى كەنجەباەۆتى، ماقسۇت نارىكباەۆتى، ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەگەن سابىر قاسىموۆتى اتار ەدىم.
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ءوزى كەڭسەسىنە شاقىرىپ الىپ، جەلتوقسانشىلار مەن «الاشورداشىلاردى» قالاي اقتاۋدىڭ جولىن ەمەۋىرىنمەن ءتۇسىندىردى. قۇقىقتىق كوميسسيا جۇمىس ىستەگەن ەكى جارىم جىلدىڭ ىشىندە بۇل ءۇش ازامات كوپتەگەن سوتتالۋشىلاردىڭ اقتالۋىنا كومەكتەستى. «اناۋ – انا تۇرمەدە، مىناۋ – مىنا جاقتا، بىلاي دەپ ارىز جازۋعا بولادى»، – دەپ جول كورسەتىپ وتىردى. ونى ءۇش-اق ادام بىلدىك: ولجاس سۇلەيمەنوۆ، كولبيننىڭ كومەكشىسى بولعان سابىر قاسىموۆ جانە مەن.
م.نارىكباەۆ جوعارعى بيلىك ورىندارىنا جازعان حاتتاردىڭ زاڭدىق نەگىزدەرىن قاعازعا ءتۇسىردى. س.قاسىموۆ سونى پارتيالىق تۇرعىدان ورايلاستىرىپ، حاتشىلاردىڭ نازارىنا ىلىكتىردى. بۇل جىگىتتەر وزدەرىنىڭ بيىك مانسابىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىنە قاراماستان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاۋەكەلگە باردى. سىرتتاي «وقشانتايداعى پاترون» بوپ كورىنگەنمەن ىشىنەن ۇلتتىق نامىستى قاتتى ۇستاندى. وسى ازاماتتاردىڭ تاباندى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە جەلتوقسان وقيعاسىنا ساياسي باعا بەرىلىپ، قوعامنىڭ دەموكراتيالىق باعىت الۋىنا جانە جوعارىدا كورسەتىلگەن باعدارلى ماقساتتاردىڭ شەشىلۋىنە، اقتاندىقتاردىڭ جويىلۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال جاسالدى.
وسى ىستەردىڭ بارىنە مۇرىندىق بولعان ولجاس بولاتىن. كولبين مەن كاماليدەنوۆ تۋرا سول كەزدە ولجاستىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەن. ەگەر باس پايداسىن ويلاسا، ولجاس مۇنداي كوزسىزدىككە بارار ما ەدى؟ زادى، ولجاس نە ىستەسە دە شابىتپەن، اسقان وجەتتىكپەن جانە اشىق ىستەيدى. بۇل ونىڭ بويىنداعى ارقايسىمىز ۇيرەنەتىن ەڭ ۇلكەن قاسيەت. پەندەمىز عوي، ولجاستىڭ وسى تاپسىرمالارىن ورىنداپ شىققانىمدى ءالى كۇنگە دەيىن ماقتان تۇتامىن.
قايتارىلعان قارىمتا، سىنباعان ساق
سول ارالىقتا قازاق ۇلتىن جاپپاي جازالاۋعا قارسى بىلدىرىلگەن قارسىلىقتىڭ نىشانىن اڭعارتقانداي ءبىراز شارانىڭ باسى قايىرىلىپ، قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرىلىپ، دەرەكتەر جيناستىرىلىپ، قۇقىقتىق كوميسسيانىڭ ءىس-جوسپارى ناقتىلاندى. ەندى تۇجىرىمدالعان پىكىرلەردى جيناقتاپ، ءتيىستى رەسمي مەكەمەلەرگە جولداۋ، باتىل ارەكەتكە كىرىسۋ قالعان. سوندا عانا ءماجىلىسحات جۇرگىزۋگە بولادى دەپ شەشتىك. ونىڭ سەبەبىن وقىرمان تۇسىنەر دەپ ويلايمىن. بۇل اشىق تۇردە قيمىلداۋدىڭ بەلگىسى ەدى.
كوميسسيانىڭ جۇمىسى وسىلاي ەكپىن الىپ كەلە جاتقاندا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزى قۋدالانا باستادى دا جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى تۇرمەگە تۇسكەندەر مەن قۋدالانعانداردىڭ ءىسى كەيىنگە ىسىرىلا بەردى. الماتى قالاسىنان سسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا ۇسىنىلعان كەزدە، ورتالىق كوميتەتتىڭ استىرتىن ۇيعارىمىمەن ولجاسقا قارسى وكىل ەتىپ قايىرلى دەگەن قۇرىلىسشىنى بەكىتتى. جۇمىسشى تابىنا استىرتىن ۇندەۋ تاراتىپ، قالاداعى ءار ءۇيدىڭ سىرتقى ەسىگىنە جاپسىردى.
ول ۇندەۋدى جازعان ادام جازۋشىلار قاۋىمىنىڭ «كاماليدەنوۆشىل پاتريوتى» ەدى. قارسى ۇگىت جۇرگىزگەندەردىڭ اراسىندا قالامداستارىمىزدىڭ بولۋى رەسمي وكىل رەتىندە ماعان دا اۋىر ءتيدى. ۇندەۋ تاراتۋشىلارمەن سويلەسكەنىمىزدە ولاردىڭ دەنى جۇمىسشىلار بوپ شىقتى. ال ولاردىڭ سوڭىندا كولبيننىڭ جانسىزدارى قاراۋىلداپ ءجۇردى. ارينە، قارسى ارەكەت تە بولماي قالعان جوق. بىراق ول مويىنسىنباۋ دارەجەسىندە عانا-تۇعىن.
ءسويتىپ، «جەلتوقسان وقيعاسى» قۇر جاڭعىرىققا اينالدى دا ونىڭ باستى سەبەپتەرى ىسىرىلىپ قالىپ، پارتيالىق، كەڭەستىك، حالىقتىق توپتار مەن تۇلعالاردىڭ اراسىنداعى ەسەپ ايىرىسۋ مايدانىنا اينالدى. ونسىز دا ازەر-ازەر دانەكەرلەنگەن ۇلتتىق بىرلىك قاۋساپ سالا بەردى.
بىراق، قايىرلى جەڭىسىن تويلاپ، ولجاستىڭ ساعى سىنعان ءسات ۇزاققا سوزىلمادى. جەكسەنبى كۇنى سەمەي وبلىسى اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حافيز ماتاەۆتان: «جوعارعى كەڭەسكە ءبىزدىڭ اۋداننان سايلاۋعا تۇسۋگە كەلىسىم بەرۋىڭىزدى وتىنەمىز!» - دەگەن جەدەلحات كەلدى. ارينە، بۇل جولعا شەرۋ سالتاناتپەن اياقتالدى. بۇل جەڭىس ولجاس ءۇشىن عانا ەمەس، قازاق ۇلتىنىڭ نامىس-مۇددەسى ءۇشىن دە اسا ءزارۋ قاجەتتىلىك ەدى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىققا سايلانۋى كوميسسيا جۇمىسىنا دا باتىلدىق بەردى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە ساياسي پىكىر قالىپتاستىرىپ، مەملەكەتتىڭ الدىنا ماسەلە ەتىپ قوياتىنداي دەرەكتەر مەن قۇجاتتار جينالدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىق سۇراۋىمەن ەلۋگە تارتا ءىس قايتا قارالىپ، كەشىرىم جاسالۋعا بەت الدى. سول كەزدە قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنا، سسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنا قۇقىقتىق كوميسسيانىڭ اتىنان مالىمدەمە جولداندى. سسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆ كرەملدەگى ماجىلىستە ارنايى سويلەسۋگە ءتيىس بولدى. ءتيىستى قۇجاتتار مەن دەرەكتەر جەتكىلىكتى بولاتىن. بۇعان ولجاستىڭ تىكەلەي ءوزى انىقتاعان جايلار دا قوسىلدى. ول جەدەلحاتتار مەن قۇجاتتار كومەكشىسى ءسۇنيات بەكەنوۆتە ساقتالدى.
ماسكەۋگە سسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ سەسسياسىنا اتتانعاندا كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىن ولجاسقا ۇسىندىق. ول بيىك مىنبەردەن سويلەپ، جەلتوقسان وقيعاسىنا باسقاشا باعا بەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىر ايتۋعا دايىندالدى.
سول كەزدە الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىنان سايلاۋعا تۇسكەن مۇحتار شاحانوۆ تا كەشىگىپ بارىپ دەپۋتاتتىققا ءوتتى. ماسكەۋگە جۇرەر الدىندا ول بىزدەن ولجاسقا بەرگەن تۇجىرىمدامانىڭ تاعى ءبىر داناسىن سۇراپ الدى. ءبىز مۇنى كىم بولسا دا، ايتەۋىر، جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ شىندىعىن جانە وعان بەرىلۋگە ءتيىستى ساياسي باعانى جۇرتشىلىققا جەتكىزسە ماقساتىمىز ورىندالعانى دەپ تۇسىندىك.
1989 جىلعى كوكتەمگى سەسسيادا ەرتەڭ ولجاس سويلەيدى دەپ الاڭداي كۇتىپ جۇرگەنىمىزدە ودان ءبىر كۇن بۇرىن مۇحتار شاحانوۆ تاباندىلىقپەن ۇمتىلىپ ءجۇرىپ، گورباچەۆتىڭ ءسوز بەرمەگەنىنە قاراماستان مىنبەرگە جۇلقىنا شىعىپ، مالىمدەمەنى دۇنيە جۇزىنە جاريا ەتتى. ءبىزدىڭ كوميسسيا مۇشەلەرى ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ، ارقالارىنان ۇلكەن جۇك تۇسكەندەي كۇي كەشتى.
راسىندا دا، ولار ۇلتىنىڭ الدىنداعى جازۋشىلىق پارىزىن ورىنداعان ناعىز ازاماتتار ەدى. سول ىستەرى ءۇشىن مىڭ دا ءبىر راحمەت. بۇدان كەيىنگى وقيعا بارىسى وزگەشە سيپات الىپ، كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرازى مۇحتار شاحانوۆتىڭ توبىنا قوسىلدى.
تەك قازاقستان ۇكىمەتى جاعىنان جەلتوقسان وقيعاسى جونىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلعاندا نارازىلىق ءبىلدىرىپ حات جولدادىق. ويتكەنى، ۇكىمەت كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ دميتري سنەگيننەن باسقالارى رەسمي لاۋازىمدى ادامدار ەدى جانە ولاردىڭ جەكە مۇددەسى كوميسسيا مۇددەسىمەن توعىسپايتىن.
ءسويتىپ ەكى جارىم جىل جانتالاسا جۇمىس ىستەگەن جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنداعى قۇقىقتىق كوميسسيا ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. بىزگە العىس ايتقان دا، باعا بەرگەن دە ەشكىم بولعان جوق.
الايدا، بىرەۋى سوتتالىپ، جەر اۋدارىلىپ جاتقاندا ەكىنشىسىن اقتاۋعا تىرىسقان ولجاستىڭ ەرلىگىنە سۇيىنبەسكە امالىم جوق.
سول كەزدە كوميسسيادا قىزمەت ەتكەن جازۋشىلارعا دەگەن ىشكى قۇرمەتىم ۇلكەن. كوميسسيا تەك مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. كوپ سالالى ىستەر اتقاردى. وتىز جەتىنشى جىلى قازا تاپقانداردى اقتاۋ، جازىقسىز سوتتالعاندارعا كومەكتەسۋ ءتارىزدى يگى ىستەر قولعا الىنىپ، ءتىپتى، اسانباي اسقاروۆتى قولداۋ قوزعالىسى دا وسى جازۋشىلار وداعىندا قۇرىلدى. سول ءۇشىن مەركىدەن ارنايى كەلگەن ءبىر توپ زەينەتكەردىڭ ءىس-ارەكەتىن دەموكراتيالىق پىكىر رەتىندە قولداپ، زاڭداستىرىپ بەرگەنىمىزدى ولار ۇمىتا قويماعان شىعار.
مەنىڭ ويىمشا، مۇنداي ازاماتتىق ەرلىككە بارۋ، ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى قورعاي بىلۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ – ءاليحان بوكەيحانوۆتان كەيىن ەشكىمنىن ويىنا كەلمەگەن نارسە.
تۇرسىن جۇرتباي
ساعات 15.30. 23 كوكەك. 2026 جىل. استانا، «جەتى قازىنا»
