Qazaqstanda soŋǧy jyldary nesiesı bar adamdar sany artty. Ol kündelıktı ömırdıŋ bır bölıgıne, tıptı äleumettık normaǧa ainaldy. Toŋazytqyş ta, telefon da, mektepke jinalu da, därı-därmek te – bärı «ai saiyn tölei saluǧa» bolatyn dünie bolyp kettı.
Būl özgerıs bır künde bolǧan joq. Ol ekonomikalyq qysymnyŋ, äleumettık normalardyŋ, psihologiialyq beiımdeludıŋ jäne jüielık saiasattyŋ saldary. Qazaqstan bırtındep nesiemen ömır süruge üirenıp aldy.
ÖMIR SÜRU ÜŞIN ALYNǦAN QARYZ
Rinat 34 jasta. Ol özın jauapsyz adam sanamaidy. Jūmysy bar, tabysy ortaşa. Bıraq bırneşe nesiesı bar.
«Basynda bärı dūrys siiaqty körındı. Qazır jalaqymnyŋ jartysy bankke ketedı. Ömır sürıp jatqandai emespız, tek esep aiyrysyp jürmız».
Būl Rinattyŋ ǧana basyndaǧy jaǧdai emes. Būl –eldegı köptegen adamdar ömırınıŋ aiqyn körınısı.
«Eŋ qiyny – toi üşın alynǧan nesie. Tūŋǧyşymnyŋ 1 jas toiyn dürkıretıp atap ötemın dep, oilanbastan nesiege bas sūqtym. Jas otbasymyz, äielım dekrettık demalysta. Tüsınıp tūrǧandaryŋyzdai tabys közı de naşar. Auyrtpalyǧyn özım körıp jürmın. Būndai qazaqylyqty qoiu kerek der edım».
BŪǦAN NE SEBEP?
Mūnyŋ bır sebebı - tabystyŋ tūraqsyzdyǧy. Ekınşı sebebı - ömır süru şyǧyndarynyŋ üzdıksız ösuı. Üşınşı sebebı - kredittıŋ şekten tys qoljetımdı boluy. Osy üş faktor bırıkkende, qaryz alu qalypty mınez-qūlyqqa ainalady.
“EŊ QAUIPTISI - ÜMITPEN ALYNǦAN NESİE”
Qarjylyq kouch Aigül Sūltanbergennıŋ aituynşa, adamdar kreditı köbıne bolaşaqtaǧy gipotetikalyq tabysqa süienıp alady. «Jalaqym ösedı, bır amalyn tabamyn, bärı retteledı» degen ümıt bar, bıraq esep joq.
Praktikada būl ümıt sirek aqtalady. Nesietölemı özgermeidı, al tabys sol qalpynda qalady. Saldarynan, adam bır qaryzdy ekınşısımen jabuǧa mäjbür bolady.
QARYZDYŊ NAQTY KÖLEMI QANDAI?
2025 jyldyŋ bar bolǧany segız aiynda bankter halyqqa 12,9 trln teŋgege nesie bergen. Ösım 14,7%-dy qūraidy. Eŋ ülken ülestı tūtynuşylyq kreditter saqtap tūr - olardyŋ kölemı 16 trln teŋgege jetıp, bır ai ışınde 2,1% östı.
«NESİE - BAI BOLUDYŊ EMES, QŪLAMAUDYŊ QŪRALY»
Ekonomist, qarjyger Talǧat İgılıkov būl jaǧdaidy bylai tüsındıredı:
«Qazaqstandaǧy nesiege täueldılık - adamdardyŋ aqşany bei-bereket şaşqanynan emes. Būl - tabys pen ömır qūny arasyndaǧy alşaqtyqtyŋ saldary. Adam ornynda tūr, al şyǧyndar jügırıp bara jatyr», - deidı.
Onyŋ aituynşa, soŋǧy bes-jetı jylda azyq-tülık, tūrǧyn üi, jaldau aqysy, medisina men bılım beru qyzmetterı aitarlyqtai qymbattady. Al jalaqy būl ösımge ılese almady. Osy jaǧdaida nesie «jaqsy ömırdıŋ» emes, qalypty deŋgeidı saqtaudyŋ amalyna ainaldy. Būl - öte maŋyzdy aiyrmaşylyq.
Talǧat İgılıkov taǧy bır qauıptı tendensiiany atap öttı. Onyŋ aituynşa, Qazaqstanda nesie alu prosesı şamadan tys jeŋıldetılgen.
«Aqşany 1 minutta, anyqtamasyz, tek telefon arqyly alu – būl qarjy qūraly emes, emosionaldyq şeşım».
Mūndai qoljetımdılık adamdardy esepsız qadamǧa itermeleidı jäne qaryzdy tūrmystyq reflekske ainaldyrady.
QARYZ QŪRYLYMY QALAI ÖZGERDI?
Ekonomikalyq tūrǧydan eŋ alaŋdatarlyq jait – kredittıŋ qūrylymy. Būryn negızgı ülestı ipoteka men avtokredit qūrasa, qazır ösımnıŋ negızgı bölıgı tūtynuşylyq jäne mikronesielerge tiesılı.
«İpoteka men avtokredit tek memlekettık baǧdarlamalarmen ǧana ösıp otyr. Al qalǧany –qysqa, qymbat, maqsatsyz qaryzdar. Būl kedeilıktıŋ indikatory», - deidı Talǧat İgılıkov.
Iаǧni, nesie endı damu qūraly emes, äleumettık amortizator rölın atqaryp otyr.
«NESİE – PSİHOLOGİIаLYQ QORǦANYS MEHANİZMI»
Qarjylyq kouch Aigül Sūltanbergen – biudjettı josparlau, qaryzdan şyǧu strategiialaryn üiretetın maman. Onyŋ aituynşa, köptegen otbasynyŋ qatelıgı - «nesie alu arqyly bärın bırden, sol sätte qanaǧattandyramyn» degen oi. Bıraq nesie bır sättık läzzat emes, bolaşaqtyŋ auyrtpalyǧy. Al eger nesie alu aldynda naqty biudjet jasalmasa, keiın qordalanǧan qaryz bolyp şyǧady.
Aigüldıŋ täjıribesınde, klientterdıŋ köbısı – tabys, şyǧys, mındettı tölemder arasynda teŋgerım jasamaidy. Al är jaŋa kreditıŋ būrynǧy qaryzdy jabuǧa, odan keiın qaita qaryz aluǧa äkep soqtyryp jatqanyn aitady.
«Nesie – qūral, bıraq qūraldy dūrys qoldanbasaŋ, ol qarǧysqa ainalady» deidı. Kouch retınde, ol otbasylarǧa «nege alǧyŋ keledı, naqty maqsat bar ma, qaitara alasyŋ ba, tabysyŋ tūraqty ma?» degen sūraqtar qoiady eken.
BİLIK NE DEIDI?
Nesie mäselesı memleket nazarynan tys qalǧan joq. Ūlttyq bank töraǧasy Timur Süleimenov jeke tūlǧalarǧa nesie berudı şekteu qajettıgın bırneşe ret aitty.
«Nesie beru qarqyny halyq tabysynan ozyp kettı, būl qarjylyq tūraqtylyqqa qauıp töndıredı»,- deidı ol.
Al senator Gennadii Şipovskih jastarǧa 21 jasqa deiın mikronesie beruge tyiym salu qajettıgın köterdı. Onyŋ pıkırınşe, jastar nesiege tym erte üirenıp, qarjylyq täueldılıkke tüsıp jatyr. Būl mälımdemeler kreditıŋ endı tek jeke emes, ūlttyq deŋgeidegı problemaǧa ainalǧanyn körsetedı.
ŪRPAQTAN ŪRPAQQA BERILETIN ÖMIR SALTY MA?
Janar Şärıpova – otbasylyq qarjy, qaryz jäne tūtynu mädenietı boiynşa maman. Onyŋ aituynşa, köp otbasy qaryzdy «balalarymyzdyŋ bolaşaǧy üşın jäne üi, kölık, tūrmystyq normalar üşın alamyz» deidı eken.
«Şyndyǧyna kelgende olar kreditı keleşek üşın emes, bügıngı «imidj», «äleuet» üşın, özderın baquatty etıp körsetu üşın aluda. Eŋ qauıptısı, balalaryna «jaqsy ömır» körsetemız keledı» degen syltau keiın ūrpaqtan ūrpaqqa jalǧasady. Sebebı nesie – jasyryn qaryz, būl psihologiialyq modeldı balalar da solai qabyldaidy. Keiın jaŋa buyn «barlyǧy – nesiege» degen qaǧidamen ömır süredı».
Ol otbasylarǧa aldymen tabysty arttyru, jinaq,sodan soŋ ǧana nesie degen ūstanymda boluǧa şyqyrady. Janardyŋ aituynşa, qaryzdy «imidj üşın emes, naqty qajettılık üşın» alu maŋyzdy -äitpese, būl otbasylyq qarjylyq daǧdarysqa äkeluı mümkın.
Jalpy, Qazaqstanda nesie ömırdı jeŋıldetudıŋ emes, ony ūstap tūrudyŋ qūralyna ainaldy. Būl adamdardyŋ älsızdıgın emes, jüienıŋ daǧdarysyn körsetedı. Nesie – qūral. Bıraq ol tabystyŋ ornyn basa almaidy. Eger tabys öspese, al ömır qymbattai berse, «minusta ömır süru» Qazaqstan üşın jaŋa ürdıske ainaluy mümkın.
Anel Ötegenova
