سوڭعى ونجىلدىق قازاقستاندا ءبىر مەزگىلدە ەكى قۇبىلىستىڭ ايقىن كورىنىس بەرۋىمەن ەرەكشەلەندى. جەلىلىك ماركەتينگ بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامىدى، ال بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار، ياعني باد (ببق), قازاقستاندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تەرەڭ ءسىڭدى. بۇگىندە مۇنداي ونىمدەردى ءدارىحانالاردان دا، بازارلاردان دا، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جارنامادان دا كەزدەستىرۋگە بولادى.
ءبىرى قوسپالاردى سالاۋاتتى ءومىر سالتىنىڭ جاڭا مۇمكىندىگى دەپ قابىلداسا، دارىگەرلەر باقىلاۋسىز قولدانۋدىڭ قاۋىپتى سالدارىن ايتىپ دابىل قاعادى. سانگە اينالعان نارىق پەن مەديتسينالىق تاجىريبەنىڭ اراسىنداعى وسى قاراما-قايشىلىق بۇگىنگى ماتەريالدىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر.
قازاقستاندا باد اينالىمى ءبىر جىلدا بەس ەسەگە ارتتى. رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس، قازاقستانداعى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار نارىعى 2024 جىلى 152,1 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان شامامەن بەس ەسە كوپ. اسىرەسە الماتىدا ساتىلىم كولەمى اسا جوعارى، 118 ملرد تەڭگەدەن استام، ياعني جالپى نارىقتىڭ باسىم بولىگى. وسىلايشا، بەلسەندى قوسپالار ەلىمىزدەگى ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان جانە ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ءسىڭىپ كەتكەن سالالاردىڭ ءبىرى.
ادامداردىڭ باسىم بولىگى قوسپالار جايلى اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الادى. TikTok پەن Instagram بەتتەرىندە باد سالاۋاتتى ءومىر سالتىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە ۇسىنىلادى. بلوگەرلەر جارقىن بەينەلەرمەن سۇيەمەلدەپ، قوسپالاردى ءومىردى جەڭىلدەتەتىن جانە دەنساۋلىقتى جاقسارتاتىن قۇرال رەتىندە ناسيحاتتايدى. بۇل ورتادا جەلىلىك ماركەتينگ وكىلدەرى دە بەلسەندى.
بىراق ءوسىم مەن سۇرانىستىڭ كولەڭكەسىندە ناقتى قاۋىپ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز قوسپالاردى قولدانعان قازاقستاندىقتارمەن سويلەستىك. سولاردىڭ ءبىرى - الەكساندرا دوبوسوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا، قاراپايىم تاجىريبە كۇيەۋىن اجال قۇشتىرا جازداعان.
فوتو: الەكساندرا دوبوسوۆا
«ينتەرنەتتەگى سانسىز وڭ پىكىرلەرگە سەنىپ، كورەيلىك گلۋتاتيونعا تاپسىرىس بەردىم. ونى ءوزىم عانا ەمەس، باۋىرىنا ەم قابىلداپ جۇرگەن كۇيەۋىم دە ىشە باستادى. العاشىندا ءبارى قالىپتى كورىنگەنىمەن، كوپ ۇزاماي دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلادى. قان تالداۋىندا باۋىر كورسەتكىشتەرى قالىپتى دەڭگەيدەن بىرنەشە ەسە جوعارى بولىپ شىقتى. دارىگەر مۇنداي وزگەرىستەردى تىكەلەي قابىلداعان قوسپامەن بايلانىستىردى. سول ساتتە ءبىز قوسپانىڭ دەنساۋلىقتى جاقسارتۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە، قاتەر توندىرگەنىن تۇسىندىك»، – دەيدى ول.
الەكساندرا بۇل جاعدايدى ۇلكەن ساباق رەتىندە قابىلدادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەتتەگى جارنامالار مەن پىكىرلەرگە سەنىپ قانا قويماي، دارىگەردىڭ كەڭەسىنسىز قوسپا قابىلداۋ قاۋىپتى. ۋاقتىلى جاسالعان تالداۋلاردىڭ ارقاسىندا ولار قوسپانى دەر كەزىندە توقتاتا العان.
اتى-ءجونىن اتاماۋدى سۇراعان گاستروەنتەرولوگ سوڭعى جىلدارى ءدال وسىنداي شاعىممەن كەلەتىن پاتسيەنتتەردىڭ قاتارى ارتقانىن ايتادى.
«كوپتەگەن ادام ءتۇرلى قوسپالاردى قابىلداپ، جاعدايى كۇرت ناشارلاعاننان كەيىن عانا دارىگەرگە كەلەدى. ءوز تاجىريبەمدە سالماق تاستاۋعا ارنالعان ونىمدەردى ۇزاق ۋاقىت قولدانعاننان كەيىن باۋىر فيبروزىنىڭ ەكىنشى دارەجەسىنە جەتكەن ناۋقاستاردى كوردىم. سونداي-اق ەرلەرگە ارنالعان بىرنەشە قوسپانى قاتار ىشكەندەردە توكسيكالىق گەپاتيت انىقتالعان جاعدايلار بولدى. كەيبىر ونىمدەردىڭ قاپتامادا كورسەتىلگەن قۇرامى شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان باقىلاۋسىز قابىلداۋ اعزا ءۇشىن اسا قاۋىپتى»، - دەيدى دارىگەر.
قاتەرلى دەرتپەن كۇرەستەگى جالعان ءۇمىت
قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسىپ جۇرگەن جاندار اراسىندا دا قوسپالارعا سەنىم كەڭ تارالعان. جاقىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىققان قازاقستاندىق ايەل نەگىزگى ەمىنە سەنۋدەن قالىپ، ءبىر تانىمال جەلىلىك برەندتىڭ ءونىمىن قابىلداي باستاعان. بۇل شەشىم ونىڭ جاعدايىن جاقسارتپاي، كەرىسىنشە اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا، جانە ولىمگە الىپ كەلدى. تۇركياداعى كلينيكالاردا جۇمىس ىستەيتىن ونكولوگتار قازاقستاندىق پاتسيەنتتەردىڭ كوبى ءدال وسىلاي ءتۇرلى قوسپالاردى قاتار قابىلداپ كەلەتىنىن ايتادى. دارىگەرلەردىڭ پىكىرىنشە، بۇل تاجىريبە ەمنىڭ ناتيجەسىن تومەندەتىپ قانا قويماي، ناۋقاستىڭ جاعدايىن اۋىرلاتادى. قوسپالاردىڭ قۇرامىنداعى كەيبىر زاتتار حيميوتەراپيا دارىلەرىنىڭ اسەرىن السىرەتىپ نەمەسە جاناما اسەرلەرىن كۇشەيتىپ، اعزانى قوسىمشا كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى.
رەسمي دەرەكتەر بۇل ماسەلەنىڭ اۋقىمىن ايقىن كورسەتەدى. 2024 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاندا قاتەرلى ىسىك دياگنوزىمەن ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعاندار سانى 230-236 مىڭ ادامدى قۇراعان. ال بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 5-6 پايىزعا كوپ. جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 40 مىڭ جاڭا جاعداي انىقتالادى.
بۇل سانداردىڭ ارتىندا مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى تۇر. جاڭا انىقتالعان ءاربىر ناۋقاس ءدال قازىر قانداي ەمدى تاڭداۋى كەرەكتىگىن ويلاپ، شەشىم قابىلداپ ءجۇر. مۇنداي ساتتە قوسپالارعا سەنىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. سوندىقتان بۇل جەردە تەك مەملەكەت پەن دارىگەرلەر ەمەس، قوعام دا، ءاربىر ادام دا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى ءتيىس. ونكولوگيالىق ناۋقاستارعا جالعان ءۇمىت ەمەس، ناقتى اقپارات قاجەت.
مۇنداي وقيعالاردان كەيىن ءبىز جەلىلىك ماركەتينگ وكىلدەرىنىڭ پىكىرىن دە بىلگىمىز كەلدى. ولار ءوز ونىمدەرى تۋرالى نە ايتادى؟
شيپاCىنا سەندىرگەن جەلىلىك ماركەتينگ
جەلىلىك ماركەتينگ وكىلدەرى باد-تى دارىگەردىڭ كەڭەسىنسىز-اق ىشە بەرۋگە بولادى دەپ سەندىرەدى. ەگەر تۇتىنۋشى الدىن الا وزىندە اۋرۋ، اللەرگيا بارىن ايتپاسا نەمەسە قوسپانى دۇرىس قولدانباسا، كىنا تولىقتاي ادامنىڭ وزىنە جۇكتەلەدى. ءبىز سويلەسكەن ديستريبيۋتور اينۇردىڭ ايتۋىنشا، «نۇسقاۋلىققا ساي ىشسە ەشقانداي قاۋىپ جوق». باسقا ديستريبيۋتورلار دا وسى پىكىردى قۋاتتادى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە ولار قوسپالاردى قىمبات قاپتاماداعى تابيعي ءارى ورگانيكالىق ءونىم رەتىندە ۇسىنادى، ال بلوگەرلەر ولاردىڭ تيىمدىلىگىن كۇندەلىكتى ءومىردىڭ «مىندەتتى بولىگى» رەتىندە ناسيحاتتايدى. دەگەنمەن ينتەرنەتتەگى پىكىرلەردىڭ باسىم بولىگى مۇنداي جارنامانى جوققا شىعارادى. كەيبىر تۇتىنۋشىلار پايدا ەمەس، كەرىسىنشە اسقىنۋلاردى باستان كەشكەنىن جازىپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار، مۇنداي ونىمدەر تەك فيزيولوگيالىق ەمەس، پسيحولوگيالىق جانە قارجىلىق تاۋەلدىلىك تە قالىپتاستىرادى. ءبىز سويلەسكەن ءبىر تۇتىنۋشى بەلگىلى ءبىر كومپانيانىڭ ءونىمىن بىرنەشە جىل بويى ۇزبەي قابىلداپ كەلەدى. ول «باياعى تاز قالپىما تۇسەمىن» دەپ قورقادى. قازىر ول اي سايىن وسى قوسپالارعا 150 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسايتىنىن ايتادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايلاردا ۋاقىتشا ناتيجە بەرگەن اسەر توقتاتىلعاننان كەيىن جوعالىپ، اعزا بۇرىنعى قالپىنا ورالادى نەمەسە ودان دا ناشار كۇيگە ءتۇسۋى مۇمكىن.
ء“وز بەتىنشە ىشۋگە بولمايدى”
دارىگەرلەر بەلسەندى قوسپالاردىڭ ءتۇرلى سالدارىن اتاپ وتسە دە، بۇل تاقىرىپتىڭ ەڭ وزەكتى تۇستارىنىڭ ءبىرى ولاردىڭ شىنايى پايداسى مەن ناقتى قاۋىپتەرى قايدا شەكتەسەدى دەگەن سۇراق. ءبىز وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ەندوكرينولوگ ءلاززات جۇماعازىقىزىمەن سويلەسىپ، ونىڭ كاسىبي پىكىرىن بىلدىك.
فوتو: ءلاززات جۇماعازىقىزى – ەندوكرينولوگ
ەندوكرينولوگ ءلاززات جۇماعازىقىزى قوسپالاردىڭ پايدالى بولاتىنىن جوققا شىعارمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ولار كەي جاعدايدا شىنىمەن كومەكتەسۋى مۇمكىن.
«اعزادا دارۋمەندەر مەن مينەرالداردىڭ تاپشىلىعى تۋىنداعان كەزدە ولاردى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار ارقىلى تولىقتىرۋعا بولادى. مىسالى، D دارۋمەنى، ومەگا قىشقىلدارى، ماگني. ال انتيبيوتيك قابىلداعاننان كەيىن ىشەك دۇرىس جۇمىس ىستەۋى جانە ميكروفلورا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن پروبيوتيكتەر پايدالى. بۇل ىشەكتىڭ، جالپى اعزانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا، يممۋنيتەتتى نىعايتۋعا كومەكتەسەدى»، - دەيدى دارىگەر.
ەندوكرينولوگ قوسپالاردىڭ تەك پايداسىن عانا ەمەس، قاۋىپ-قاتەرىن دە تۇسىندىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قوسپالاردىڭ باستى پروبلەماسى ول باقىلاۋدىڭ السىزدىگى. «قاتاڭ قاداعالاۋ جوق، كوپ نارسە وندىرۋشىگە بايلانىستى. سوندىقتان مەن پاتسيەنتتەرىمە قوسپا تاڭداعاندا قۇرامىندا جاڭعاق، كوكونىس، جەمىس سياقتى تانىس ونىمدەرى بارىن ۇسىنامىن. ال ەكزوتيكالىق كومپونەنتتەر كوبىنە بەلگىسىز رەاكتسيا تۋعىزۋى مۇمكىن. ارقاشان ايتامىن، قاپتاماداعى قۇرامىن، دوزاسىن، قارسى كورسەتىلىمدەرىن مۇقيات وقۋ كەرەك. ءبىر تابلەتكانىڭ ىشىندە ءبارى بولسا جاقسى دەپ ويلايتىندار بار، بىراق بۇل قاتە تۇسىنىك»، - دەيدى ول.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، نەگىزگى قاۋىپ بىرنەشە جەردە جاتىر. «ينتەرنەت ارقىلى تاپسىرىس بەرگەندە جالعان ءونىم الۋ قاۋپى بار. سونداي-اق مايدا ەريتىن دارۋمەندەر ا، D, ە، ك – اعزادا جينالىپ، ارتىق دوزادا توكسيكالىق اسەر بەرۋى مۇمكىن. قوسپالاردىڭ تاسىمالدانۋى دا وتە ماڭىزدى. سەبەبى كەيدە ولار دۇرىس ساقتالمايدى، توڭازىتىلىپ نەمەسە قاتتى قىزدىرىلىپ جىبەرىلەدى. بۇدان بولەك، دارىلەرمەن ءوزارا اسەر ەتۋ قاۋپى دە بار »، - دەپ ءتۇسىندىردى دارىگەر.
ول مىسال رەتىندە بىرنەشە كومپونەنتتى اتاپ ءوتتى.
«ومەگا بارلىق قوسپامەن ۇيلەسە بەرمەيدى. كەيبىر ونىمدەردە ميعا ارنالعان گينكگو بيلوبا بار، ال كەيبىرىندە سارىمساق. سارىمساق قان كەتۋ قاۋپىن ارتتىرادى. ەگەر پاتسيەنتتىڭ ترومبوتسيتتەرى تومەن بولسا، بۇل وتە قاۋىپتى. كوپشىلىگى مۇنى بىلمەيدى، بىراق باد-تىڭ قۇرامىنداعى سارىمساق انتيكواگۋليانت رەتىندە اسەر ەتەدى »، - دەيدى ەندوكرينولوگ.
اللەرگيا دا نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. قوسپالارعا بايلانىستى جاعىمسىز اسەرلەردىڭ ىشىندە ول ەڭ ءجيى كەزدەسەتىندەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. اسىرەسە قۇرامىندا وسىمدىك تەكتەس ەكستراكتىلەر بار ونىمدەر اعزادا كۇتپەگەن رەاكتسيا تۋعىزادى. بۇل تۋرالى ءلاززات جۇماعازىقىزى ەسكەرتتى. «كەيبىر قوسپالاردا وسىمدىك ەكستراكتىلەرى بولادى، ال بۇل ءجيى اللەرگيالىق رەاكتسيا تۋدىرادى. بۇرىن ەشقاشان اللەرگياسى بولماعان ادامداردىڭ وزىندە ۋاقىت وتە كەلە پايدا بولۋى مۇمكىن. پاتسيەنتتەر ءبىر اي نەمەسە ءۇش اي بۇرىن قوسپالاردى قابىلداعانىن ۇمىتىپ كەتەدى، ال ءدال سول قوسپالار اللەرگيانى قوزدىرۋى مۇمكىن»، – دەدى مامان.
دارىگەردىڭ بۇل ءسوزى قوسپالاردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ ورىندى ەكەنىن كورسەتەدى. ال مۇنداي ماسەلەلەردى ەلەمەۋ مۇمكىن ەمەس، سوندىقتان مەملەكەت تە نارىقتى باقىلاۋعا الۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساپ جاتىر.
باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان جوبا
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردىڭ تەك مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن عانا ساتىلۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالادى. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا ماڭىزدى قادام جاسالدى. قازاقستاندا بيولوگيالىق قوسپالاردى سايكەستەندىرۋ قۇرالدارىمەن تاڭبالاۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا ىسكە قوسىلدى.
جوبانىڭ باستى ماقساتى، قوسپالاردىڭ تۇپنۇسقالىعىن راستاۋ، زاڭسىز اينالىمنىڭ الدىن الۋ جانە ەسەپ جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن ەنگىزۋ. سونىمەن بىرگە، تاڭبالاۋ نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ زاڭسىز سحەمالاردى پايدالانۋىنا جول بەرمەي، باقىلاۋدى جەڭىلدەتۋگە ءتيىس.
تاڭبالاۋ ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جاسالادى. قازاقستان اۋماعىندا وندىرىلگەن قوسپالار ءوندىرىس ورنىندا تاڭبالانادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرمەيتىن ەلدەردەن يمپورتتالعان قوسپالار قازاقستانعا كىرمەي تۇرىپ، ءۇشىنشى ەلدەردىڭ اۋماعىندا كود الادى. ال ەەو ەلدەرىنەن جەتكىزىلگەن ونىمدەر قازاقستان شەكاراسىنان تىس جەردە، ەلگە كىرگىزىلمەي تۇرىپ تاڭبالانادى. وسىلايشا، تاۋاردىڭ قايدان شىققانى مەن قاي جولمەن كەلگەنىن قاداعالاۋ مۇمكىندىگى ارتادى.
مينيسترلىكتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، پيلوتتىق جوبانىڭ تاعى ءبىر ماقساتى تاڭبالاۋدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن تەكسەرۋ. ەگەر جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەسە، قازاقستاندا قوسپالاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋ ەنگىزىلمەك. بۇل مەملەكەتكە باقىلاۋ تەتىگىن كۇشەيتەدى، ال تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قاپتاماداعى كود ءونىمنىڭ شىنايىلىعىنا كوز جەتكىزۋدىڭ قاراپايىم قۇرالىنا اينالادى.
ءامينا ءادىلجان
