Soŋǧy onjyldyq Qazaqstanda bır mezgılde ekı qūbylystyŋ aiqyn körınıs beruımen erekşelendı. Jelılık marketing būryn-soŋdy bolmaǧan qarqynmen damydy, al biologiialyq belsendı qospalar, iaǧni BAD (BBQ), qazaqstandyqtardyŋ kündelıktı ömırıne tereŋ sıŋdı. Bügınde mūndai önımderdı därıhanalardan da, bazarlardan da, äleumettık jelılerdegı jarnamadan da kezdestıruge bolady.
Bırı qospalardy salauatty ömır saltynyŋ jaŋa mümkındıgı dep qabyldasa, därıgerler baqylausyz qoldanudyŋ qauıptı saldaryn aityp dabyl qaǧady. Sänge ainalǧan naryq pen medisinalyq täjıribenıŋ arasyndaǧy osy qarama-qaişylyq bügıngı materialdyŋ özegıne ainalyp otyr.
Qazaqstanda BAD ainalymy bır jylda bes esege artty. Resmi statistikaǧa säikes, Qazaqstandaǧy biologiialyq belsendı qospalar naryǧy 2024 jyly 152,1 mlrd teŋgege jetken. Būl bır jyl būrynǧydan şamamen bes ese köp. Äsırese Almatyda satylym kölemı asa joǧary, 118 mlrd teŋgeden astam, iaǧni jalpy naryqtyŋ basym bölıgı. Osylaişa, belsendı qospalar elımızdegı eŋ jyldam damyp kele jatqan jäne adamdardyŋ kündelıktı ömırıne sıŋıp ketken salalardyŋ bırı.
Adamdardyŋ basym bölıgı qospalar jaily aqparatty äleumettık jelılerden alady. TikTok pen Instagram betterınde BAD salauatty ömır saltynyŋ ajyramas bölıgı retınde ūsynylady. Blogerler jarqyn beinelermen süiemeldep, qospalardy ömırdı jeŋıldetetın jäne densaulyqty jaqsartatyn qūral retınde nasihattaidy. Būl ortada jelılık marketing ökılderı de belsendı.
Bıraq ösım men sūranystyŋ köleŋkesınde naqty qauıp bar ekenıne köz jetkızu üşın bız qospalardy qoldanǧan qazaqstandyqtarmen söilestık. Solardyŋ bırı - Aleksandra Dobosova. Onyŋ aituynşa, qarapaiym täjıribe küieuın ajal qūştyra jazdaǧan.
Foto: Aleksandra Dobosova
«İnternettegı sansyz oŋ pıkırlerge senıp, koreilık glutationǧa tapsyrys berdım. Ony özım ǧana emes, bauyryna em qabyldap jürgen küieuım de ışe bastady. Alǧaşynda bärı qalypty körıngenımen, köp ūzamai densaulyǧy kürt naşarlady. Qan taldauynda bauyr körsetkışterı qalypty deŋgeiden bırneşe ese joǧary bolyp şyqty. Därıger mūndai özgerısterdı tıkelei qabyldaǧan qospamen bailanystyrdy. Sol sätte bız qospanyŋ densaulyqty jaqsartudyŋ ornyna, kerısınşe, qater töndırgenın tüsındık», – deidı ol.
Aleksandra būl jaǧdaidy ülken sabaq retınde qabyldady. Onyŋ aituynşa, internettegı jarnamalar men pıkırlerge senıp qana qoimai, därıgerdıŋ keŋesınsız qospa qabyldau qauıptı. Uaqtyly jasalǧan taldaulardyŋ arqasynda olar qospany der kezınde toqtata alǧan.
Aty-jönın atamaudy sūraǧan gastroenterolog soŋǧy jyldary däl osyndai şaǧymmen keletın pasientterdıŋ qatary artqanyn aitady.
«Köptegen adam türlı qospalardy qabyldap, jaǧdaiy kürt naşarlaǧannan keiın ǧana därıgerge keledı. Öz täjıribemde salmaq tastauǧa arnalǧan önımderdı ūzaq uaqyt qoldanǧannan keiın bauyr fibrozynyŋ ekınşı därejesıne jetken nauqastardy kördım. Sondai-aq erlerge arnalǧan bırneşe qospany qatar ışkenderde toksikalyq gepatit anyqtalǧan jaǧdailar boldy. Keibır önımderdıŋ qaptamada körsetılgen qūramy şyndyqqa säikes kelmeidı. Sondyqtan baqylausyz qabyldau aǧza üşın asa qauıptı», - deidı därıger.
QATERLI DERTPEN KÜRESTEGI JALǦAN ÜMIT
Qaterlı ısıkpen küresıp jürgen jandar arasynda da qospalarǧa senım keŋ taralǧan. Jaqynda qaterlı ısıkke şaldyqqan qazaqstandyq äiel negızgı emıne senuden qalyp, bır tanymal jelılık brendtıŋ önımın qabyldai bastaǧan. Būl şeşım onyŋ jaǧdaiyn jaqsartpai, kerısınşe aurudyŋ asqynuyna, jäne ölımge alyp keldı. Türkiiadaǧy klinikalarda jūmys ısteitın onkologtar qazaqstandyq pasientterdıŋ köbı däl osylai türlı qospalardy qatar qabyldap keletının aitady. Därıgerlerdıŋ pıkırınşe, būl täjıribe emnıŋ nätijesın tömendetıp qana qoimai, nauqastyŋ jaǧdaiyn auyrlatady. Qospalardyŋ qūramyndaǧy keibır zattar himioterapiia därılerınıŋ äserın älsıretıp nemese janama äserlerın küşeitıp, aǧzany qosymşa küizelıske ūşyratady.
Resmi derekter būl mäselenıŋ auqymyn aiqyn körsetedı. 2024 jyldyŋ soŋynda Qazaqstanda qaterlı ısık diagnozymen dispanserlık esepte tūrǧandar sany 230-236 myŋ adamdy qūraǧan. Al būl bır jyl būrynǧydan 5-6 paiyzǧa köp. Jyl saiyn orta eseppen 40 myŋ jaŋa jaǧdai anyqtalady.
Būl sandardyŋ artynda myŋdaǧan adamnyŋ taǧdyry tūr. Jaŋa anyqtalǧan ärbır nauqas däl qazır qandai emdı taŋdauy kerektıgın oilap, şeşım qabyldap jür. Mūndai sätte qospalarǧa senıp ketu qaupı joǧary. Sondyqtan būl jerde tek memleket pen därıgerler emes, qoǧam da, ärbır adam da jauapkerşılıktı sezınuı tiıs. Onkologiialyq nauqastarǧa jalǧan ümıt emes, naqty aqparat qajet.
Mūndai oqiǧalardan keiın bız jelılık marketing ökılderınıŋ pıkırın de bılgımız keldı. Olar öz önımderı turaly ne aitady?
ŞİPACYNA SENDIRGEN JELILIK MARKETİNG
Jelılık marketing ökılderı BAD-ty därıgerdıŋ keŋesınsız-aq ışe beruge bolady dep sendıredı. Eger tūtynuşy aldyn ala özınde auru, allergiia baryn aitpasa nemese qospany dūrys qoldanbasa, kınä tolyqtai adamnyŋ özıne jükteledı. Bız söilesken distribiutor Ainūrdyŋ aituynşa, «nūsqaulyqqa sai ışse eşqandai qauıp joq». Basqa distribiutorlar da osy pıkırdı quattady.
Äleumettık jelılerde olar qospalardy qymbat qaptamadaǧy tabiǧi ärı organikalyq önım retınde ūsynady, al blogerler olardyŋ tiımdılıgın kündelıktı ömırdıŋ «mındettı bölıgı» retınde nasihattaidy. Degenmen internettegı pıkırlerdıŋ basym bölıgı mūndai jarnamany joqqa şyǧarady. Keibır tūtynuşylar paida emes, kerısınşe asqynulardy bastan keşkenın jazyp otyrady.
Sonymen qatar, mūndai önımder tek fiziologiialyq emes, psihologiialyq jäne qarjylyq täueldılık te qalyptastyrady. Bız söilesken bır tūtynuşy belgılı bır kompaniianyŋ önımın bırneşe jyl boiy üzbei qabyldap keledı. Ol «baiaǧy taz qalpyma tüsemın» dep qorqady. Qazır ol ai saiyn osy qospalarǧa 150 myŋ teŋgeden astam qarjy jūmsaitynyn aitady. Därıgerlerdıŋ aituynşa, mūndai jaǧdailarda uaqytşa nätije bergen äser toqtatylǧannan keiın joǧalyp, aǧza būrynǧy qalpyna oralady nemese odan da naşar küige tüsuı mümkın.
“ÖZ BETINŞE IŞUGE BOLMAIDY”
Därıgerler belsendı qospalardyŋ türlı saldaryn atap ötse de, būl taqyryptyŋ eŋ özektı tūstarynyŋ bırı olardyŋ şynaiy paidasy men naqty qauıpterı qaida şektesedı degen sūraq. Bız osy mäsele töŋıregınde endokrinolog Läzzat Jūmaǧazyqyzymen söilesıp, onyŋ käsıbi pıkırın bıldık.
Foto: Läzzat Jūmaǧazyqyzy – endokrinolog
Endokrinolog Läzzat Jūmaǧazyqyzy qospalardyŋ paidaly bolatynyn joqqa şyǧarmaidy. Onyŋ aituynşa, olar kei jaǧdaida şynymen kömektesuı mümkın.
«Aǧzada därumender men mineraldardyŋ tapşylyǧy tuyndaǧan kezde olardy biologiialyq belsendı qospalar arqyly tolyqtyruǧa bolady. Mysaly, D därumenı, omega qyşqyldary, magnii. Al antibiotik qabyldaǧannan keiın ışek dūrys jūmys ısteuı jäne mikroflora qalpyna keluı üşın probiotikter paidaly. Būl ışektıŋ, jalpy aǧzanyŋ jaǧdaiyn jaqsartuǧa, immunitettı nyǧaituǧa kömektesedı», - deidı därıger.
Endokrinolog qospalardyŋ tek paidasyn ǧana emes, qauıp-qaterın de tüsındıredı. Onyŋ aituynşa, qospalardyŋ basty problemasy ol baqylaudyŋ älsızdıgı. «Qataŋ qadaǧalau joq, köp närse öndıruşıge bailanysty. Sondyqtan men pasientterıme qospa taŋdaǧanda qūramynda jaŋǧaq, kökönıs, jemıs siiaqty tanys önımderı baryn ūsynamyn. Al ekzotikalyq komponentter köbıne belgısız reaksiia tuǧyzuy mümkın. Ärqaşan aitamyn, qaptamadaǧy qūramyn, dozasyn, qarsy körsetılımderın mūqiiat oqu kerek. Bır tabletkanyŋ ışınde bärı bolsa jaqsy dep oilaityndar bar, bıraq būl qate tüsınık», - deidı ol.
Mamannyŋ aituynşa, negızgı qauıp bırneşe jerde jatyr. «İnternet arqyly tapsyrys bergende jalǧan önım alu qaupı bar. Sondai-aq maida eritın därumender A, D, E, K – aǧzada jinalyp, artyq dozada toksikalyq äser beruı mümkın. Qospalardyŋ tasymaldanuy da öte maŋyzdy. Sebebı keide olar dūrys saqtalmaidy, toŋazytylyp nemese qatty qyzdyrylyp jıberıledı. Būdan bölek, därılermen özara äser etu qaupı de bar », - dep tüsındırdı därıger.
Ol mysal retınde bırneşe komponenttı atap öttı.
«Omega barlyq qospamen üilese bermeidı. Keibır önımderde miǧa arnalǧan ginkgo biloba bar, al keibırınde sarymsaq. Sarymsaq qan ketu qaupın arttyrady. Eger pasienttıŋ trombositterı tömen bolsa, būl öte qauıptı. Köpşılıgı mūny bılmeidı, bıraq BAD-tyŋ qūramyndaǧy sarymsaq antikoaguliant retınde äser etedı », - deidı endokrinolog.
Allergiia da nazardan tys qalmauy tiıs. Qospalarǧa bailanysty jaǧymsyz äserlerdıŋ ışınde ol eŋ jiı kezdesetınderınıŋ bırı sanalady. Äsırese qūramynda ösımdık tektes ekstraktıler bar önımder aǧzada kütpegen reaksiia tuǧyzady. Būl turaly Läzzat Jūmaǧazyqyzy eskerttı. «Keibır qospalarda ösımdık ekstraktılerı bolady, al būl jiı allergiialyq reaksiia tudyrady. Būryn eşqaşan allergiiasy bolmaǧan adamdardyŋ özınde uaqyt öte kele paida boluy mümkın. Pasientter bır ai nemese üş ai būryn qospalardy qabyldaǧanyn ūmytyp ketedı, al däl sol qospalar allergiiany qozdyruy mümkın», – dedı maman.
Därıgerdıŋ būl sözı qospalardyŋ sapasy men qauıpsızdıgıne qatysty alaŋdauşylyqtyŋ oryndy ekenın körsetedı. Al mūndai mäselelerdı elemeu mümkın emes, sondyqtan memleket te naryqty baqylauǧa alu üşın naqty qadamdar jasap jatyr.
BAQYLAUDY KÜŞEITUGE BAǦYTTALǦAN JOBA
Densaulyq saqtau ministrlıgı biologiialyq belsendı qospalardyŋ tek memlekettık tırkeuden ötkennen keiın ǧana satyluy tiıs ekenın eske salady. Soŋǧy uaqytta būl baǧytta maŋyzdy qadam jasaldy. Qazaqstanda biologiialyq qospalardy säikestendıru qūraldarymen taŋbalau boiynşa pilottyq joba ıske qosyldy.
Jobanyŋ basty maqsaty, qospalardyŋ tüpnūsqalyǧyn rastau, zaŋsyz ainalymnyŋ aldyn alu jäne esep jürgızudıŋ bıryŋǧai tärtıbın engızu. Sonymen bırge, taŋbalau naryqtaǧy oiynşylardyŋ zaŋsyz shemalardy paidalanuyna jol bermei, baqylaudy jeŋıldetuge tiıs.
Taŋbalau ärtürlı kezeŋderde jasalady. Qazaqstan aumaǧynda öndırılgen qospalar öndırıs ornynda taŋbalanady. Euraziialyq ekonomikalyq odaqqa kırmeitın elderden importtalǧan qospalar Qazaqstanǧa kırmei tūryp, üşınşı elderdıŋ aumaǧynda kod alady. Al EEO elderınen jetkızılgen önımder Qazaqstan şekarasynan tys jerde, elge kırgızılmei tūryp taŋbalanady. Osylaişa, tauardyŋ qaidan şyqqany men qai jolmen kelgenın qadaǧalau mümkındıgı artady.
Ministrlıktıŋ tüsındıruınşe, pilottyq jobanyŋ taǧy bır maqsaty taŋbalaudyŋ qanşalyqty tiımdı ekenın tekseru. Eger jüie tolyqqandy jūmys ıstese, Qazaqstanda qospalardy mındettı türde taŋbalau engızılmek. Būl memleketke baqylau tetıgın küşeitedı, al tūtynuşylar üşın qaptamadaǧy kod önımnıŋ şynaiylyǧyna köz jetkızudıŋ qarapaiym qūralyna ainalady.
Ämina Ädıljan
