«ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم اشارشىلىقتىڭ ماعىناسىن اشا المادى»

فوتو: جي كومەگىمەن

قازاقستاندا 31 مامىر –  ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى اتالىپ ءوتىلىپ كەلەدى. بۇل سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىنداعى زوبالاڭ اشتىق ناۋبەتى، ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەرلىكتەرىن ەسكە الۋ، دارىپتەۋگە باعىتتالعان.

ءالى كۇنگە دەيىن قوعام اراسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ورىن الاتىن زۇلماتتى كەزەڭدەر، اقتاڭتاقتار تۋرالى تۇبەگەيلى، ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەنىپ بىتپەگەنى ۇدايى ايتىلىپ ءجۇر. وسىعان وراي تۇركى دۇنيەسى ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشى سماعۇل ەلۋبايدى سۇحباتقا تارتقان ەدىك. ول – قازاقستاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اشارشىلىق تۋرالى رومان جازعان جازۋشى. 

– ءبىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارى كۇنىنىڭ تۇپكى ءمان-ماعىناسىن ۇعىنا الدىق پا؟

– بۇل كۇن تاريحي تۇرعىدا بەلگىلەنگەنى دۇرىس بولدى. اشارشىلىق، رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالعان اتاۋلى كۇن كۇنتىزبەمىزدە تۇرۋى كەرەك قوي. ءبىز مۇنىڭ تۇپكى ءمان-ماڭىزىن تولىق ۇعىنىپ ۇلگەرگەن جوقپىز. ونىڭ ءبىر عانا تەتىگىن ايتايىن.

قازاقستان 1918-1919 جىلى، 1921-1922 جىلى، 1931-1932 جىلدارى اشتىق ناۋبەتىن تارتتى عوي. سول زۇلماتتى شاقتاردا جەر جاستاعان 4 ميلليونداي ادامنىڭ تاعدىرىن ۇدايى ايتىپ، ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ كەلەمىز. 

بىراق ءبىر ايتىلماي كەلە جاتقان دۇنيە بار. ەگەر اشارشىلىق بولماعاندا الگى 4-4,5 ملن قازاق بۇگىندە قانشا بولار ەدى. قازىر 14,5 ملن قازاقپىز. ەگەر 120 جىلدىڭ ىشىندە اشارشىلىق بولماعاندا، قانشا ادام ومىرگە كەلەر ەدى؟ سونداي-اق ولاردان بۇگىنگە دەيىن قانشا ۇرپاق تارايتىن ەدى؟! بۇل جاعىن بىزدەر ەشۋاقىتتا ەسەپكە الماي كەلەمىز. مۇنى ارنايى سانامالاۋعا بولادى. بالكىم، ەشقانداي اشارشىلىق، زوبالاڭ، ەشبىر ازاماتىمىز قۋعىندالىپ، ءزابىر كورمەگەندە تىم قۇرىعاندا قازىرگى تاڭدا 100 ملننان اسىپ جىعىلادى ەكەنبىز. ياعني، ءبىز ومىرگە كەلمەگەن، دۇنيە ەسىگىن اشپاعان، ناۋبەت كورىپ، جەر جاستاعانعان وسىنشاما تۇتاس حالىقتى ەسەپكە الماي تۇرمىز. قاسىرەتتى ءۇش اشارشىلىق بولماعاندا سانىمىز دا، ساپامىز دا ارتار ەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ كەڭ ساحارا سونداي حالىققا سۇرانىپ تۇر عوي. 

1920-1921 جىلدارى ورتالىق ازياعا، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن باسقارۋعا وكىل كەلدى. ول كەلىپ بايانداما جاسادى. وندا «ماركسيستىك ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلەتىن بولساق، قازاق ءتارىزدى ەكونوميكادان ارتتا قالعان حالىق، جويىلىپ كەتۋى ءتيىس» دەيدى. مىنە، وسى جەردى كوگەرتۋگە جىبەرىلىپ تۇرعان باسشىسىنىڭ كوكىپ تۇرعان، قۇيتىرقى، جىمىسقى، بولماعىر ءسوزى بۇل. سول كەزدەگى ورىن الىپ جاتقان قاسىرەتتى وقيعالاردى زاڭدى قۇبىلىسقا بالايدى. بۇل يوسيف ستالين باسقارعان كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلىعىنىڭ ۇستانىمىن جەتكىزدى. قىزىل تەرور قازاق دەگەن حالىقتىڭ امان قالۋىنا مۇددەلى بولمادى. 

تىيىم سالىنعان ارحيۆتەر، قۇپيا قۇجاتتار وقتا-تەكتە اشىلىپ جاتىر. سول تۇستا قىزىل يمپەريانىڭ تىزگىنشىلەرىنە «قازاق قىرىلىپ جاتىر» دەگەن حاتتار، حابارلار بارادى. سوندا كەڭەستەر وداعىنىڭ كوسەمى ستالين «تاك ي نادو جەلتىم زارازام» دەگەن ءسوزدى ايتىپ، ەلەمەي قويدى دەگەنگە سەنبەۋشى ەدىك. بۇگىندە كوزىمىز جەتىپ، دەرەكتەرى دايەكتەلە باستادى. ونىڭ سويلەگەن سوزدەرى حاتتامالارعا جازىلىپ قالعان. وندا دا قازاق حالقىنىڭ امان-ەسەن قالۋىنا ىنتالى ەمەستىگى بايقالادى. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قازاقتى تىقسىرتۋى، جەككورۋىنىڭ سەبەبىن ەشكىم ايتا المايدى. بۇل قازاقتىڭ، مۇسىلمان، تۇركى حالىقتارىنىڭ باستان كەشكەن ۇلكەن تراگەدياسى دەپ بىلەمىن. وسىنداي الاپات قاسىرەتتىڭ زاردابىن شەكتىك.

– قازىرگى قوعامدا «قىزىل يمپەريامەن تىرەسپەگەندە، وعان قارسىلاسپاي، بىردەن باعىنعاندا، الىم-سالىعىن تولەپ وتىرعاندا وپاتقا ۇشىراماس ەدىك» دەگەن پىكىرلەر دە بار. ءسىز قالاي ويلايسىز؟

– بۇل – وتە قاتە پىكىر. ونىڭ الدىڭعى كەزەڭنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، 1918 جىلدان باستاپ قازاقتى توناۋ، بەرمەگەنىن تارتىپ الۋ باستالدى. ويتكەنى قازاق جۇرتىندا مال-مۇلىك كوپ ەدى. 1918-1920 جىلدارى ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتتى. ەكى تاراپ تا قازاققا قاسىرەت اكەلدى. 1922 جىلدان باستاپ، لەنين «سوعىس كوممۋنيزم ساياساتى» دەگەنى ويلاپ تاپتى. ول ۋاقىتتا اسكەر مەن قالا حالقى قىرىلۋعا اينالدى. سوندا قازاق ەلىندە 40 ملن شاماسىندا ءتورت تۇلىك مال بولدى. سونى قالايدا الۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ سوعىس كەزىندە «سەنىكى مەنىكى دەگەن بولماۋى كەرەك. كوممۋنيزم ورناتامىز» دەگەن جەلەۋدى العا تارتتى. حالىقتىڭ مالىن كۇشتەپ، زورلاپ دۇنيە-مۇلكىن قيناپ الدى. سودان 1933 جىلى 4 ميلليونعا جۋىق مال قالدى. وسىلايشا ورتالىققا ۆاگونداپ تيەپ اكەتتى. ال كۇن كورىسىن تىكەلەي ءتورت-تۇلىككە باعىتتاپ قويعان جۇرتىمىز قولدان ادەيى، قاساقانا جاسالعان جۇتقا ۇشىراپ، اش-جالاڭاش بوسىپ كەتتى، جەر جاستاندى، اشتىقتان قىرىلدى. 

1924 جىلدان باستان قازاقستاندى باسقارۋعا فيليپپ گولوششەكين كەلدى. بۇل ناعىز سول ءستاليننىڭ وڭ قولى بولىپ، نيكولاي پاتشانى ءوز قولىمەن اتىپ ولتىرۋگە بۇيرىق بەرگەن ادام تۇعىن. گولوششەكيننىڭ ستالينگە جىبەرگەن تەلەگرامماسى دا جاريالانىپ جاتىر. وندا «قازاق دەگەن نادان حالىق، سوندىقتان بۇل جەردە كىشى وكتيابر رەۆاليۋتسياسىن جاساۋىمىز كەرەك» دەگەن قاسقوي ءھام ارام پيعىلىن جەتكىزەدى. وسىلايشا قارۋمەن كىرىسىپ، كۇشتەپ مال-مۇلىكتەرىن الىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارادى. كوللەكتيۆيزاتسيا ۇيىمداستىرىپ، اۋقاتتى قازاقتاردى توناپ، ەل-جۇرتتى بوسىتىپ، اشتىقتى قولدان جاسادى. اتا-بابامىزدان قالىپتاسقان جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋعا باراتىن ءداستۇرىن بۇزدى. سودان كەيىن مال دا قىرىلا باستايدى. بۇل 1931-1933 جىلدار ارالىعىن قامتىعان ۇلكەن ناۋبەتكە اينالدى. 

– بۇۇ دەڭگەيىندە حالىقارالىق دارەجەدە اشارشىلىقتى رەسمي مويىنداتا الماۋىمىزعا نە سەبەپ؟

– بۇل جەردە كوپتەگەن سەبەپتەر بار. ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم اشارشىلىقتىڭ سەبەپ سالدارىن، ماعىناسىن اشا المادى. گەوياساتقا ءالى دە جالتاقتاپ وتىرمىز. وسىنداي كىلتيپاندار قولدى بايلاپ، اياقتى تۇساپ تۇر. قازاقستانداعى اشارشىلىقتى الەمگە مويىنداتۋ كۇرەستىڭ ءبىر ءتۇرى دەر ەدىك. ول ءۇشىن ءبىر قوزعالىس تۋعانى دۇرىس. ءسويتىپ دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىپ، زەرتتەۋلەر جاساپ، بۇۇ سياقتى بۇكىلالىەمدىك ۇيىمدارعا، حالىقارالىق قورلارعا تانىتايىق. دەرەكتەردى توپتاپ، قۇجاتتاردى حاتتاپ ۇسىنۋ كەرەك. سوندا عانا دۇنيەجۇزىنە مويىنداتا الامىز. ايتا كەتەيىك، سول كەزدىڭ وزىندە اشارشىلىقتىڭ زاردابى الەمدىك ۇيىمدارعا جەتكىزىلگەن. بىراق، ول كەزگە قاراعاندا بۇگىنگى مۇمكىندىگىمىز زور.

– نەگە اشارشىلىق تۋرالى جازىلعان «اق بوز ءۇي» رومانى جالعىز؟

– «اق بوز ءۇي» شىعارماسى جالعىز دەپ ايتا الماس ەدىم. بۇل رومان بولىپ جازىلىپ، ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. سونداي-اق اعىلشىن تىلىنە ءتارجىمالانىپ، اقش-تا جارىق كوردى. مەملەكەت باسشىسى توقاەۆ وسى كىتاپتىڭ جەلىسىمەن كوركەم فيلم تۇسىرىلۋىنە جول اشتى. 

اشارشىلىق، قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن ءوزىم عانا قوزعادىم دەسەم، ابەستىك بولار. ءار جەردە جازىلىپ، زەردەلەنىپ كەلەدى. تىپتەن حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىك 1980 جىلداردىڭ وزىندە زوبالاڭ كەزەڭدەردى قولعا الىپ، قالام تەربەگەن. 

ارينە، ءالى دە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاي ءتۇسۋ كەرەك. اسىرەسە كەيىنگى جاس قالامگەرلەر قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتتى شاقتارىن، ازىپ-توزىپ كەتكەن ساتتەرىن تالداپ، قوعام نازارىن اۋدا بىلسە دەگەن ىزگى نەيتىمىز بار. سوندا عانا تاريحىمىز تۇگەندەلەدى، ءتول ادەبيەتىمىز قۇندى جادىگەرلەرمەن تولىعا تۇسەدى.

– «اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىندى ەكى اتاۋلى كۇن ەتۋ كەرەك» دەگەن وي-پايىمدار ءبىلىنىپ قالادى. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك...

– اشاراشىلىق پەن رەپرەسسيا ءبىر اتاۋلى كۇن بولىپ قالا بەرگەنى دۇرىس. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن كولەگەيلەمەيدى. سەبەبى، ەكەۋى دە ءبىر ساياساتتىڭ قۇربانى. بۇل – سول كەزدەگى جاساعان بولشەۆيزم جاساعان گەنوتسيدى. 1931-1933 جىلدارعا دەيىنگى اشارشىلىق پەن 1937-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيانى تاريحشىلار، جىلناماشىلار، زەرتتەۋشىلەر قويىرتپاق قىلمايدى. قايتا ەكەۋىنىڭ دە زاردابىن ايتا بەرۋ قاجەت. بۇلاردىڭ اراسى 4-5 جىلعا سوزىلعان تاريحي زامان عوي.

ءبىزدىڭ ءار وڭىردە اشارشىلىق تۋرالى ەستەلىكتەر شىقتى. سول زاماننىڭ كورگەن كاۋگەرلەرى ەستەلىك ايتىپ، دەرەكتەرى قاعازعا ءتۇستى. بۇل دا جاقسى، ءتاۋىر دۇنيە بولدى. بۇنداي قادامداردى توقتاتپاعان ءجون.

– جىلدا ەستەلىك ايتۋ، اس بەرۋمەن عانا شەكتەلىك جۇرگەن جوقپىز با؟

– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. مارقۇم كورنەكتى تاريحشى تالاس وماربەكوۆ ماسكەۋگە باردى، مۇراعاتتاردا وتىردى، بۇل تاقىرىپتاردى زەرتتەدى. مىنەكەي، وسىنداي ارەكەتتەر الگىندە ايتقانىمداي توقتاعان جوق. 

31 مامىر جاقىنداعان سايىن دۇرىلدەتىپ ايتۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، بۇل تاقىرىپ قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتپەي، سۇيىلىپ، ۇمىتىلۋى مۇمكىن. 

ال اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الماۋ، وعان بەي-جاي قاراۋ – سۇمدىق ماڭگۇرتتىك. بۇل سول اشارشىلىقتىڭ وزىنەن دە وتكەن وتە ۇلكەن ۇياتتى ءىس بولار ەدى. بەيبىت زاماندا كويلەگىمىز كوك، قارنىمىز توق كەزدە ميلليونداعان جەر قۇشقان حالقىمىزدى، تاريحتى ەلەمەۋ قىلمىسپەن بارا-بار. بۇنى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى. مۇنى بارعان سايىن تەرەڭدەپ ۇعا تۇسكەنىمىز ءجون. 

ءار ايماق اشارشىلىق كوپتەپ ورىن العان، قاراۋسىز قالعان جەرلەرگە بەلگى قويىپ، ەسكە العانى ابزال دەپ سانايمىن. كەرەك دەسەڭىز، زوبالاڭدا كوز جۇمعان ادامداردىڭ اتى-جوندەرىن سول بەلگى تاقتايشاعا جازىپ، مەموريالدىق كەشەن اشىپ قويسا دا ارتىق بولمايدى. 

– كەزىندە اشارشىلىقتان، قۋعىن-سۇرگىننەن جان ساۋعالاپ تالاي قازاق الەمگە تارىداي شاشىلدى. اتامەكەنگە ورالامىن دەگەن قانداستارعا كوشتى جانداندىراتىن كەز كەلدى مە؟

– البەتتە! بۇل كوشكە جان ءبىتىرۋ كەرەك. قانداستارعا بايلانىستى كوشى-قون پروتسەستەرىن دۇرىستاپ، بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا لايىقتاپ قولعا الاتىن كەز جەتتى. قازىرگى تاڭدا سىرتتا قازاق ەلىنە كەلگىسى كەلەتىن ەل كوپ. ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. قانداستارعا قۇجاتتىق، تىلدىك تۇرعىدا ەشقانداي كەدەرگى، توسقاۋىل قويىلماۋى كەرەك. بۇل جانداردىڭ ءبىرازى ناۋبەت زامانداعى سىرتقا كەتكەن قازاق جۇرتىنىڭ ۇرپاعى. شەتەلدە قازاق ءتىلىن وقىعان جوق. بار بولعانى وتباسى-وشاق قاسىندا ۇيرەندى. ول تۇگىلى قازاقستاندا ءجۇرىپ قازاق ءتىلىن ۇيرەنبەي، سويلەمەي، بىلمەي جۇرگەندەر جەتەرلىك. سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما، اناۋ-مىناۋ قۇجاتتارىڭ قايدا دەپ باس قاتىرامىز. ولاي بولماۋعا ءتيىس.

كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاندا نەمىستەر گەرمانياعا قايتتى. سوندا  ءار نەمىس كەلىپ جاتقاندا ۇشاقتان تۇسە سالا، قۇجاتتارىن راسىمدەپ بەردى، كەيىن جاعداي جاسادى.

قانداستارعا بايلانىستى كوشى-قون ساياساتى مينيسترلىگىن قۇرۋ قاجەت. بۇل باستامانى ءاردايىم قوزعاپ ءجۇرمىز. ويتكەنى سىرتتا ءالى دە 5 ميلليونداي قازاق ءجۇر. ماسەلەن، تاياۋ شىعىستا سوعىس ءورتى تۇتانىپ تۇر. قىتايدىڭ دا جاعدايى بەلگىلى. بۇيتە بەرسە، سىرتتاعى قازاق باۋىرلارىمىز اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ، قازاقتان ايىرىلىپ تىناتىن ءتۇرىمىز بار. 

ءبىزدىڭ سولتۇستىكتەگى وبىلىستاردا حالىق سانى ازايىپ، جۇمىس كۇشى تاپشى بولىپ بارادى. اۋىلدار بوساپ، كەيبىر قالالار قاڭىراپ قالۋعا اينالدى. پاۆلودار، پەتروپاۆل، قوستاناي، وسكەمەن سياقتى قالالارعا قىتاي، موڭعوليا، وزبەكستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان، رەسەي، تۇركيا سياقتى ەلدەردەن كەلەتىن قانداستاردى اپارىپ قونىستاندىرايىق. ەگىن ەگىپ، مال ۇستاپ، تەرى وڭدەپ، ەت-ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپورىندار اشىپ جاتسا، تەگىن گرانتتار، قايتارىمسىز كومەكتى ارتتىرىپ، ءۇي-جاي، جەر ءبولىپ بەرەيىك. قازاق «ەلگە ەل قوسىلا قۇت» دەپ بەكەر ايتپاعان.

سۇحباتتاسقان ولجاس جولدىباي