مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ وزگە تىلدەرگە قارسى شىعۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى.
كەرىسىنشە، قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنىن نىعايتىپ، باسقا تىلدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ – ءتىل ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولۋى كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ح سەزدە ايتقان وسى جانە وزگە دە ماڭىزدى ويلارى الەۋمەتتىك جەلىدە قىزۋ تالقىلانىپ، بىرقاتار قازاقستاندىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. اسىرەسە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋ، ۇلتتىق تەرمينولوگيانى جۇيەلەۋ جانە تىلدىك ورتاداعى ارازدىققا جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى – قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ح سەزدەگى سوزىندە كوتەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەن وزگە تىلدەرگە قۇرمەت كورسەتۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ.
بۇل – قوعام ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ. سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى كەيدە باسقا تىلدەرگە قارسى كوزقاراسپەن شاتاستىرىلىپ جاتادى. ال شىن مانىندە، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى مەن قازاقستانداعى وزگە تىلدەردىڭ قولدانىلۋى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەۋى كەرەك.
وسى ۇستانىمدى قولداعان پىكىرلەردىڭ ءبىرى Qazaqstan ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ Facebook جەلىسىندەگى جاريالانىمىندا كورىنىس تاپقان.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، انا ءتىلىمىزدى وزگە تىلدەرگە قارسى قويۋعا بولمايدى. ءار ءتىل ءوز الدىنا بايلىق. دەگەنمەن، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى بيىك بولۋى ءتيىس. وزگە ءتىلدى قۇرمەتتەي وتىرىپ، انا ءتىلىمىزدى ارداقتاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى! – دەپ جازعان جەلى قولدانۋشىسى.
بۇل پىكىردە ءتىل ماسەلەسىنىڭ ەكى ماڭىزدى قىرى قاتار قامتىلعان. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن مويىنداۋ، ەكىنشىسى – تىلدىك ارالۋاندىلىققا قۇرمەتپەن قاراۋ.
شىن مانىندە، قازاق ءتىلىن دامىتۋ تەك بەلگىلى ءبىر مەكەمەنىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى ەمەس. ول كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا، قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، اقپارات كەڭىستىگىندە جانە تسيفرلىق ورتادا جۇزەگە اسۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ونىڭ قوعامدىق ومىردەگى قاجەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى.
ءتىل ماسەلەسى – قوعامدى بىرىكتىرەتىن فاكتور
الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىرلەردەن بايقالاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ءتىل ماسەلەسىندە ارازدىق تۋعىزباي، ورتاق تۇسىنىستىك قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى.
ARA-Media جاريالانىمىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىلدىك جانجالداردى قوزدىرۋعا جول بەرمەۋ، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ساقتاۋ جانە قازاق ءتىلى مەن وزگە تىلدەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى تۋرالى ۇستانىمدارىنا نازار اۋدارىلعان.
جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى: «وتە دۇرىس ايتتى. مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ عانا، سول تىلدە قىزمەت كورسەتپەگەندەر… قازاق تىلىنە ءسوز تيگىزگەندەر تۇگەل جازالانۋى كەرەك»، – دەگەن پىكىر قالدىرعان.
بۇل پىكىردەن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قوعامدىق تالاپتىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. دەگەنمەن ءتىل ماسەلەسىن تالقىلاعاندا زاڭدىلىق پەن ءوزارا قۇرمەت قاعيداتتارىن قاتار ۇستانۋدىڭ ماڭىزى زور. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن قورعاۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋمەن جانە قوعامداعى كەلىسىمدى ساقتاۋمەن ۇيلەسۋى ءتيىس.
ويتكەنى ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس، قوعامنىڭ مادەني جانە رۋحاني تۇتاستىعىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى فاكتور. سوندىقتان ونى دامىتۋعا باعىتتالعان باستامالار قوعامدى بولمەي، كەرىسىنشە، بىرىكتىرۋگە قىزمەت ەتۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە تىلدىك ارازدىققا جول بەرمەۋ
«اقپارات اتامانى» TikTok پاراقشاسىندا بلوگەر ايعالي تويجان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتىل ساياساتىنا قاتىستى ۇستانىمىن قولداعان. ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىن قامتاماسىز ەتۋ، ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا جول بەرمەۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىنا ساي كەلمەيتىن ارابتاندىرۋ ۇردىسىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان.
بۇل ۇستانىم مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىندە قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاتار ۇستانۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ، تىلدىك مادەنيەتتى جەتىلدىرۋ جانە قوعامدا ءوزارا قۇرمەت قالىپتاستىرۋمەن تىعىز بايلانىستى.
قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋ نەگە ماڭىزدى؟
پرەزيدەنت سوزىندە كوتەرىلگەن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ، ۇلتتىق لەكسيكانى ورىندى پايدالانۋ جانە تىلدىك نورمالاردى جۇيەلەۋ.
بۇل تاقىرىپ Zhaniya, qaramedia_kz, syrmedia.news جانە pikirmedia.kz پلاتفورمالارىنداعى جاريالانىمداردا دا كەڭىنەن قوزعالعان.
اتاپ ايتقاندا، قازاق تىلىندەگى سوزدەردى نەگىزسىز الماستىرۋ، جاساندى اۋدارمالار جاساۋ، تىلدىك داستۇرگە ساي كەلمەيتىن تەرميندەردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىلعان. سونداي-اق ۇلتتىق تەرمينولوگيانى بىرىزدەندىرۋ، سوزدەردىڭ جازىلۋى مەن قولدانىلۋىنداعى الا-قۇلالىقتى جويۋ قاجەتتىگى ايتىلعان.
جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى: «توقاەۆ دۇرىس ايتىپ جاتىر – قىلتيما سوزىنە دەگەن قازاق تىلىنە جات سوزدەر. قولدان جاسالعان ونداي سوزدەر سويلەسۋگە كەلمەيدى. شەت تىلدەن كەلگەن اتاۋلار سول قالپىندا قالا بەرۋ كەرەك»، – دەپ پىكىر بىلدىرگەن.
قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي دامۋى ءۇشىن ونىڭ سوزدىك قورىن بايىتۋ عانا ەمەس، قولدانىستاعى سوزدەردىڭ ماعىناسىن، شىعۋ توركىنىن جانە تىلدىك نورمالارعا سايكەستىگىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. كەز كەلگەن جاڭا تەرمين نەمەسە اۋدارما ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا ساي بولۋى كەرەك.
بۇل رەتتە ۇلتتىق تەرمينولوگيانى جۇيەلەۋ – تەك فيلولوگتاردىڭ جۇمىسى ەمەس. وعان جۋرناليستەر، اۋدارماشىلار، رەداكتورلار، عالىمدار مەن تسيفرلىق تەحنولوگيا ماماندارى دا اتسالىسۋى قاجەت.
ويتكەنى ساپاسىز اۋدارما مەن بىرىزدىلىگى جوق تەرميندەر اقپاراتتى قابىلداۋدى قيىنداتىپ قانا قويماي، ءتىل مادەنيەتىنە دە اسەر ەتەدى.
قازاق ءتىلىن تسيفرلىق داۋىرگە بەيىمدەۋ قاجەت
ءتىلدىڭ بولاشاعى ونىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىمەن عانا ەمەس، زاماناۋي تەحنولوگيالارداعى مۇمكىندىكتەرىمەن دە ولشەنەدى.
وسى تۇرعىدان العاندا، قازاق ءتىلىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. پرەزيدەنت كوتەرگەن تىلدىك نورمالاردى جۇيەلەۋ جانە زاماناۋي تسيفرلىق قۇرالداردى دامىتۋ باستامالارى قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارمەن قاتار دامۋىنا جول اشۋى مۇمكىن.
بۇگىندە تىلدىك قوردى جۇيەلەۋ، سوزدەردىڭ دۇرىس جازىلۋى مەن قولدانىلۋىن بىرىزدەندىرۋ، ساپالى اۋدارما قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ – وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە، قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مەديا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى مۇمكىندىگى دە كەڭەيە تۇسەدى.
اسىرەسە جاساندى ينتەللەكت دامىعان كەزەڭدە قازاق تىلىندەگى ساپالى دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ، ۇلتتىق تەرمينولوگيانى رەتتەۋ جانە تىلدىك رەسۋرستاردى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى ارتا بەرەدى.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى قولداۋ نەنى اڭعارتادى؟
پرەزيدەنتتىڭ ح سەزدەگى سوزىنەن كەيىن جاريالانعان ماتەريالدار مەن ولارعا جازىلعان پىكىرلەردى شولۋ قوعامدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى، تىلدىك مادەنيەت جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق بار ەكەنىن كورسەتەدى.
ماسەلەن، Zhaniya پاراقشاسىنداعى جاريالانىمعا جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى «ەل باسىمىز دۇرىس ايتتى» دەپ جازسا، ەكىنشىسى «پرەزيدەنت مىرزا دۇرىس ايتىپ جاتىر» دەگەن پىكىر قالدىرعان.
ال syrmedia.news جاريالانىمىنداعى پىكىرلەردىڭ بىرىندە سايات نۇرجاۋوۆ ەسىمدى قولدانۋشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن كەلىسەتىنىن اتاپ وتكەن.
پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتىرعان ماسەلە وتە ورىندى، – دەپ جازدى ول.
تاعى ءبىر قولدانۋشى: «پرەزيدەنت مىرزانى قولدايمىز. وتە دۇرىس. ماسەلە كوتەرىلىپ وتىر»، – دەپ جازعان.بۇل پىكىرلەردە ءتىل ماسەلەسىنىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدىلىعى مەن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت ايقىن بايقالادى.
دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكەلەگەن پىكىرلەردى بۇكىل قوعامنىڭ كوزقاراسى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ولار – جاريالانىمدارعا ءۇن قوسقان قولدانۋشىلاردىڭ جەكە ۇستانىمدارى. سوعان قاراماستان، تالقىلاۋدا قايتالانعان تاقىرىپتار قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى، ونىڭ تابيعي بولمىسى مەن تىلدىك مادەنيەتتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگىن اڭعارتادى.
تۇيىندەپ ايتار بولساق، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى – ءبىر كۇندىك ناۋقان نەمەسە جەكەلەگەن باستامامەن شەكتەلەتىن مىندەت ەمەس. ول جۇيەلى ساياساتتى، ساپالى ءبىلىمدى، ساۋاتتى اۋدارمانى، ءبىرىزدى تەرمينولوگيانى جانە قوعامنىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىن قاجەت ەتەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ وزگە تىلدەردى كەمسىتۋ ارقىلى ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ، ونى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قاجەتتى ءارى قولايلى تىلگە اينالدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس.
پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى دا وسىندا: قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋ – ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ عانا ەمەس، قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋ.
