Memlekettık tıldıŋ märtebesın köteru özge tılderge qarsy şyǧu degendı bıldırmeidı.
Kerısınşe, qazaq tılınıŋ qoǧamdyq ömırdegı ornyn nyǧaityp, basqa tılderge qūrmetpen qarau – tıl saiasatynyŋ negızgı ūstanymy boluy kerek. Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ H sezde aitqan osy jäne özge de maŋyzdy oilary äleumettık jelıde qyzu talqylanyp, bırqatar qazaqstandyqtyŋ qoldauyna ie boldy. Äsırese qazaq tılınıŋ tabiǧi bolmysyn saqtau, ūlttyq terminologiiany jüieleu jäne tıldık ortadaǧy arazdyqqa jol bermeu mäselelerı köpşılıktıŋ nazaryn audardy.
Memlekettık tıldıŋ märtebesı – qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı
Memleket basşysynyŋ H sezdegı sözınde köterılgen maŋyzdy mäselelerdıŋ bırı – qazaq tılın damytu men özge tılderge qūrmet körsetu arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtau.
Būl – qoǧam üşın maŋyzdy taqyryp. Sebebı memlekettık tıldıŋ märtebesın köteru mäselesı keide basqa tılderge qarsy közqaraspen şatastyrylyp jatady. Al şyn mänınde, qazaq tılınıŋ damuy men Qazaqstandaǧy özge tılderdıŋ qoldanyluy bır-bırıne qaişy kelmeuı kerek.
Osy ūstanymdy qoldaǧan pıkırlerdıŋ bırı Qazaqstan Ūlttyq telearnasynyŋ Facebook jelısındegı jariialanymynda körınıs tapqan.
Memleket basşysy aitqandai, ana tılımızdı özge tılderge qarsy qoiuǧa bolmaidy. Är tıl öz aldyna bailyq. Degenmen, memlekettık tıldıŋ märtebesı biık boluy tiıs. Özge tıldı qūrmettei otyryp, ana tılımızdı ardaqtau ärbır azamattyŋ paryzy! – dep jazǧan jelı qoldanuşysy.
Būl pıkırde tıl mäselesınıŋ ekı maŋyzdy qyry qatar qamtylǧan. Bırınşısı – memlekettık tıldıŋ märtebesın moiyndau, ekınşısı – tıldık äraluandylyqqa qūrmetpen qarau.
Şyn mänınde, qazaq tılın damytu tek belgılı bır mekemenıŋ nemese memlekettık organnyŋ mındetı emes. Ol kündelıktı qarym-qatynasta, qyzmet körsetu salasynda, bılım beru jüiesınde, aqparat keŋıstıgınde jäne sifrlyq ortada jüzege asuy qajet. Memlekettık tıldıŋ qoldanys aiasyn keŋeitu üşın onyŋ qoǧamdyq ömırdegı qajettılıgın arttyru maŋyzdy.
Tıl mäselesı – qoǧamdy bırıktıretın faktor
Äleumettık jelıdegı pıkırlerden baiqalatyn taǧy bır maŋyzdy baǧyt – tıl mäselesınde arazdyq tuǧyzbai, ortaq tüsınıstık qalyptastyru qajettıgı.
ARA-Media jariialanymynda Memleket basşysynyŋ tıldık janjaldardy qozdyruǧa jol bermeu, «Zaŋ men tärtıp» qaǧidatyn saqtau jäne qazaq tılı men özge tılderdıŋ beibıt qatar ömır süruı turaly ūstanymdaryna nazar audarylǧan.
Jelı qoldanuşylarynyŋ bırı: «Öte dūrys aitty. Memlekettık tıl bıreu ǧana, sol tılde qyzmet körsetpegender… Qazaq tılıne söz tigızgender tügel jazalanuy kerek», – degen pıkır qaldyrǧan.
Būl pıkırden memlekettık tılge degen qoǧamdyq talaptyŋ joǧary ekenın aŋǧaruǧa bolady. Degenmen tıl mäselesın talqylaǧanda zaŋdylyq pen özara qūrmet qaǧidattaryn qatar ūstanudyŋ maŋyzy zor. Memlekettık tıldıŋ märtebesın qorǧau azamattardyŋ qūqyqtaryn qūrmetteumen jäne qoǧamdaǧy kelısımdı saqtaumen üilesuı tiıs.
Öitkenı tıl – tek qarym-qatynas qūraly emes, qoǧamnyŋ mädeni jäne ruhani tūtastyǧyn qalyptastyratyn maŋyzdy faktor. Sondyqtan ony damytuǧa baǧyttalǧan bastamalar qoǧamdy bölmei, kerısınşe, bırıktıruge qyzmet etuı kerek.
Memlekettık tıldı damytu jäne tıldık arazdyqqa jol bermeu
«Aqparat Atamany» TikTok paraqşasynda bloger Aiǧali Toijan da Memleket basşysynyŋ tıl saiasatyna qatysty ūstanymyn qoldaǧan. Ol memlekettık tıldıŋ basymdyǧyn qamtamasyz etu, ūltaralyq arazdyqty qozdyruǧa jol bermeu jäne qazaq tılınıŋ tabiǧi bolmysyna sai kelmeitın arabtandyru ürdısıne qatysty mäselelerge nazar audarǧan.
Būl ūstanym memlekettık tıldı damytu ısınde qoǧamdyq kelısım men ūlttyq qūndylyqtardy qatar ūstanudyŋ maŋyzyn körsetedı. Qazaq tılınıŋ märtebesın köteru onyŋ tabiǧi erekşelıgın saqtau, tıldık mädeniettı jetıldıru jäne qoǧamda özara qūrmet qalyptastyrumen tyǧyz bailanysty.
Qazaq tılınıŋ tabiǧi bolmysyn saqtau nege maŋyzdy?
Prezident sözınde köterılgen taǧy bır özektı mäsele – qazaq tılınıŋ özındık erekşelıgın saqtau, ūlttyq leksikany oryndy paidalanu jäne tıldık normalardy jüieleu.
Būl taqyryp Zhaniya, qaramedia_kz, syrmedia.news jäne pikirmedia.kz platformalaryndaǧy jariialanymdarda da keŋınen qozǧalǧan.
Atap aitqanda, qazaq tılındegı sözderdı negızsız almastyru, jasandy audarmalar jasau, tıldık dästürge sai kelmeitın terminderdı engızu mäselelerıne nazar audarylǧan. Sondai-aq ūlttyq terminologiiany bırızdendıru, sözderdıŋ jazyluy men qoldanyluyndaǧy ala-qūlalyqty joiu qajettıgı aitylǧan.
Jelı qoldanuşylarynyŋ bırı: «Toqaev dūrys aityp jatyr – qyltima sözıne degen qazaq tılıne jat sözder. Qoldan jasalǧan ondai sözder söilesuge kelmeidı. Şet tılden kelgen ataular sol qalpynda qala beru kerek», – dep pıkır bıldırgen.
Qazaq tılınıŋ tabiǧi damuy üşın onyŋ sözdık qoryn baiytu ǧana emes, qoldanystaǧy sözderdıŋ maǧynasyn, şyǧu törkının jäne tıldık normalarǧa säikestıgın eskeru de maŋyzdy. Kez kelgen jaŋa termin nemese audarma tıldıŋ ışkı zaŋdylyqtaryna sai boluy kerek.
Būl rette ūlttyq terminologiiany jüieleu – tek filologtardyŋ jūmysy emes. Oǧan jurnalister, audarmaşylar, redaktorlar, ǧalymdar men sifrlyq tehnologiia mamandary da atsalysuy qajet.
Öitkenı sapasyz audarma men bırızdılıgı joq terminder aqparatty qabyldaudy qiyndatyp qana qoimai, tıl mädenietıne de äser etedı.
Qazaq tılın sifrlyq däuırge beiımdeu qajet
Tıldıŋ bolaşaǧy onyŋ kündelıktı qoldanysymen ǧana emes, zamanaui tehnologiialardaǧy mümkındıkterımen de ölşenedı.
Osy tūrǧydan alǧanda, qazaq tılınıŋ sifrlyq keŋıstıktegı äleuetın arttyru mäselesı erekşe maŋyzǧa ie. Prezident kötergen tıldık normalardy jüieleu jäne zamanaui sifrlyq qūraldardy damytu bastamalary qazaq tılınıŋ jaŋa tehnologiialarmen qatar damuyna jol aşuy mümkın.
Bügınde tıldık qordy jüieleu, sözderdıŋ dūrys jazyluy men qoldanyluyn bırızdendıru, sapaly audarma qūraldaryn jetıldıru – özektı mındetterdıŋ bırı.
Būl baǧytta jüielı jūmys jürgızılse, qazaq tılınıŋ bılım beru, ǧylym, media jäne tehnologiia salalaryndaǧy mümkındıgı de keŋeie tüsedı.
Äsırese jasandy intellekt damyǧan kezeŋde qazaq tılındegı sapaly derekter bazasyn qalyptastyru, ūlttyq terminologiiany retteu jäne tıldık resurstardy sifrlandyrudyŋ maŋyzy arta beredı.
Äleumettık jelıdegı qoldau nenı aŋǧartady?
Prezidenttıŋ H sezdegı sözınen keiın jariialanǧan materialdar men olarǧa jazylǧan pıkırlerdı şolu qoǧamda memlekettık tıldıŋ märtebesı, tıldık mädeniet jäne ūlttyq bıregeilık mäselelerıne qyzyǧuşylyq bar ekenın körsetedı.
Mäselen, Zhaniya paraqşasyndaǧy jariialanymǧa jelı qoldanuşylarynyŋ bırı «El basymyz dūrys aitty» dep jazsa, ekınşısı «prezident myrza dūrys aityp jatyr» degen pıkır qaldyrǧan.
Al syrmedia.news jariialanymyndaǧy pıkırlerdıŋ bırınde Saiat Nūrjauov esımdı qoldanuşy Memleket basşysynyŋ sözımen kelısetının atap ötken.
Prezidentımız aityp otyrǧan mäsele öte oryndy, – dep jazdy ol.
Taǧy bır qoldanuşy: «PREZİDENT MYRZANY QOLDAIMYZ. ÖTE DŪRYS. MÄSELE KÖTERILIP OTYR», – dep jazǧan.Būl pıkırlerde tıl mäselesınıŋ qoǧam üşın maŋyzdylyǧy men memlekettık tılge degen qūrmet aiqyn baiqalady.
Degenmen äleumettık jelıdegı jekelegen pıkırlerdı bükıl qoǧamnyŋ közqarasy dep qabyldauǧa bolmaidy. Olar – jariialanymdarǧa ün qosqan qoldanuşylardyŋ jeke ūstanymdary. Soǧan qaramastan, talqylauda qaitalanǧan taqyryptar qazaq tılınıŋ märtebesı, onyŋ tabiǧi bolmysy men tıldık mädeniettı saqtau mäselelerınıŋ özektılıgın aŋǧartady.
Tüiındep aitar bolsaq, qazaq tılınıŋ damuy – bır kündık nauqan nemese jekelegen bastamamen şekteletın mındet emes. Ol jüielı saiasatty, sapaly bılımdı, sauatty audarmany, bırızdı terminologiiany jäne qoǧamnyŋ kündelıktı qoldanysyn qajet etedı. Memlekettık tıldıŋ märtebesın köteru özge tılderdı kemsıtu arqyly emes, qazaq tılınıŋ mümkındıgın keŋeitu, ony ömırdıŋ barlyq salasynda qajettı ärı qolaily tılge ainaldyru arqyly jüzege asuy tiıs.
Prezident kötergen mäselelerdıŋ maŋyzy da osynda: qazaq tılın qūrmetteu – ūlttyq bolmysty saqtau ǧana emes, qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgın qalyptastyru.
