ورتالىق ازياداعى مۋلتيمادەنيەت، مادەنيەتتەردىڭ الۋاندىعىمەن سيپاتتالاتىن وركەنيەت وشاعى سامارقان ساياسي تارتىسقا سەبەپ بولدى. ونىڭ مادەني، تاريحي نەگىزدەرى قانداي؟
23 قازاندا وزبەكستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى يران ەلشىسى مۇحامماد ءالي ەسكانداريدى شاقىرىپ، وعان نارازىلىق نوتاسىن تابىستاعان. بۇعان يراننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرى جاريالاعان جازبالار سەبەپ بولعان. X الەۋمەتتىك جەلىسىندە يراننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيونىڭ سامارقانداعى رەگيستان الاڭىندا تۇسىرىلگەن ۆيدەوسىن قايتا جاريالاعان. جازبالارداعى تۇسىندىرمەلەردە يران ەلشىلەرى تاريحي عيماراتتاردىڭ ساۋلەتىن «پارسى-يسلام وركەنيەتىنە» ءتان ەرەكشەلىك رەتىندە سيپاتتاپ، امەريكانى مۇقاتىپ قالۋعا تىرىسقان. تاشكەنت مۇنداي ءتۇسىندىرۋدى سامارقان تاريحىنا بىرجاقتى ءارى ساياسيلاندىرىلعان كوزقاراس دەپ باعالاعان.
وسى ماسەلەنىڭ استارى قانداي؟ Fergana اقپاراتتىق رەسۋرسىنىڭ ماقالاسىندا كەڭىرەك ايتىلعان.
سامارقان كىمدىكى؟
يران ديپلوماتيالىق ميسسيالارىنىڭ سامارقانداعى «پارسى مۇراسى» تۋرالى بىرنەشە جاريالانىمى كۇتپەگەن جەردەن تاشكەنت پەن تەگەران اراسىندا ديپلوماتيالىق داۋعا سەبەپ بولدى. وقيعا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيونىڭ ەجەلگى شاھارعا ساپارىنان تۋىندادى. امەريكالىق شەنەۋنىكتىڭ يرانعا شابۋىلدارىنا جاۋاپ رەتىندە يراندىق ديپلوماتتار رەگيستاندى «پارسى وركەنيەتى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ» جانە «يران-يسلام وركەنيەتىنىڭ» ءبىر بولىگى دەپ اتادى. وزبەكستان مۇنى «بىرجاقتى تۇسىندىرمە» دەپ ساناپ، يران ەلشىسىن شاقىرتىپ، نارازىلىق نوتاسىن تاپسىردى.
ءبىر قاراعاندا، داۋ تەرمينولوگيالىق سيپاتقا عانا يە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. سامارقاننىڭ يران تىلدەرى مەن پارسى مادەنيەتىمەن بايلانىسى سونشالىقتى ايقىن، سوندىقتان ونى جوققا شىعارۋدىڭ ءمانى جوق. قالا يران ءتىلدى سوعديانانىڭ نەگىزگى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى، بىرنەشە عاسىر بويى احەمەنيد يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى، كەيىنىرەك بۇحارامەن بىرگە پارسى ءتىلدى مادەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالدى. عاسىرلار بويى پارسى ءتىلى ادەبيەتتىڭ، عىلىمنىڭ جانە ءبىلىمدى قالالىق ورتانىڭ ءتىلى بولدى. پارسى ماتىندەرى سامارقانداعى ەسكەرتكىشتەردە ءالى دە ساقتالعان.
بىراق بۇل كەڭ مادەني قاباتتى تانۋ مەن رەگيستاندى «پارسى مۇراسى» رەتىندە انىقتاۋ اراسىندا ۇلكەن ايىرما بار. سامارقان، سامارقاند وسى ايماق ەجەلگى پارسى يمپەرياسىنا قوسىلعانعا دەيىن دە بولعان. ال كەيىن ءتۇرلى وزگەرىسكە تۇسكەن تاريح شاھار شەجىرەسىنىڭ كەشە-بۇگىنمەن شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەدى
وسى رەتتە يۋنەسكو-نىڭ سامارقاندى «مادەنيەتتەر توعىسى» رەتىندە انىقتاۋى كەزدەيسوق ەمەس.
يران-امەريكا داۋىنداعى سامارقان
قازان ايىنىڭ باسىندا ماركو رۋبيو افينىدا ءسوز سويلەپ، وسى ەجەلگى قالانىڭ ب.ز.د. 480 جىلى كسەركستىڭ پارسى اسكەرىنىڭ قيراتقانىن ەسكە الىپ، تاريحي تۇسىنىگىن يراننىڭ قازىرگى باسشىلىعىنا قارسى وتكىر سىنمەن ۇيلەستىردى. بىرنەشە اپتادان كەيىن، 19 قازاندا اقش مەمحاتشىسى رەگيستانعا باردى. يران ديپلوماتياسى مۇنى درامالىق جاۋاپ بەرۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىردى. يراننىڭ ارمەنياداعى ەلشىلىگى رۋبيو تۇرعان جەر «پارسى وركەنيەتى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ» ءبىر بولىگى ەكەنىن مالىمدەدى. يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى يران ميسسياسى دا سامارقاننىڭ يران وركەنيەتىمەن تەرەڭ بايلانىسىن ەسكە الدى. يراننىڭ بولگارياداعى ەلشىلىگى «پارسى مۇراسى» دەگەن ءسوز تىركەسىن قولداندى، ال باسقا ەلدەردەگى يران ديپلوماتيالىق ميسسيالارى دا ۆاشينگتونمەن بولعان پىكىرتالاستارىندا سامارقان ساۋلەت ونەرىنىنىڭ «يراندىق-پارسىلىق» سيپاتىن كولدەنەڭ تارتتى.
امەريكالىقتارعا ارنالعان داۋدىڭ سوڭى تاشكەنتتى شامداندىردى. 23 قازاندا وزبەكستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باحرومجون الوەۆ يران ەلشىسى مۇحامماد ءالي ەسكانداريمەن كەزدەستى. ديپلوماتقا نارازىلىق نوتاسى تاپسىرىلدى. وزبەك تاراپى يراندىقتىردىڭ سامارقاننىڭ تاريحي جانە مادەني مۇراسىن بىرجاقتى كورسەتىپ، ونى ساياسي ماقساتتاردا پايدالانىپ جاتقانىن مالىمدەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سامارقان، بۇحارا، حيۋا جانە باسقا دا تاريحي قالالاردىڭ مۇراسى كوپتەگەن عاسىرلار بويى دامىعانىن جانە سامارقاننىڭ تاريحي جانە مادەني بەينەسى وزبەك حالقىنىڭ تاريحىن، مەملەكەتتىك داستۇرلەرىن جانە مادەني دامۋىن كورسەتەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىدان كەيىن يراننىڭ كەيبىر ديپلوماتيالىق ميسسيالارى الگى جاريالانىمدارىن الىپ تاستادى.
تاشكەنتتىڭ نارازىلىعىنان كەيىن ارمەنيا، بولگاريا، زيمبابۆە، فينليانديا جانە قىتايداعى يران ەلشىلىكتەرى ح-دان داۋلى جازبالاردى جوق قىلدى.
كەيىنىرەك يران سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى يسمايل باعاي وسى جاعدايعا تۇسىنىكتەمە بەردى. ول يراننىڭ كەيبىر ديپلوماتيالىق ميسسيالارىنىڭ جاريالانىمدارى نەگىزىنەن امەريكاعا قارسى باعىتتالعانىن ايتتى. باعاي تەگەران وزبەكستانمەن قارىم-قاتىناسقا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن جانە الگى جاريالانىمدار بۇعان كەرى اسەر ەتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق سامارقان پەن بۇحارانى «يراندى ايماق حالىقتارىمەن بايلانىستىراتىن ورتاق وركەنيەتتىك جانە مادەني مۇرانىڭ» ءبىر بولىگى رەتىندە سيپاتتادى.
بىراق باعاي كەشىرىم سۇراعان جوق نەمەسە الدىڭعى تۇجىرىمدامانى دۇرىس ەمەس دەپ تە مويىنداعان جوق. تەگەران سونىمەن قاتار سامارقاننىڭ يرانمەن بايلانىستى وركەنيەتتىك كەڭىستىككە جاتاتىنى تۋرالى تەزيستەن باس تارتقان جوق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى «پارسى مۇراسىنىڭ» ورنىنا يران مەن ايماق حالىقتارىنىڭ «ورتاق مۇراسى» تۋرالى ايتىپ كەتتى.
ەشقانداي اۋماقتىق تالاپتار قويىلمادى. داۋ باسقا نارسەگە بايلانىستى تۋىندادى: قازىرگى مەملەكەتتىڭ كۇردەلى ترانسايماقتىق مۇرانى ءوز وركەنيەتىنىڭ بولىگى رەتىندە بەلگىلەۋ جانە بۇگىنگى ساياسي قاقتىعىستا وسىنداي اتريبۋتسيانى پايدالانۋ قۇقىعى بايقالدى.
ال سامارقان تاريحى شىنىمەن ساقتىقتى قاجەت ەتەدى.
يران تىلدەستىك جانە پارسى ءتىلى
سامارقان تاريحى سوعديانادان، ءتىپتى پارسى تىلىمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىن كەزەڭنەن دە بۇرىن باستالادى. يۋنەسكو مالىمەتتەرى بويىنشا، سامارقان وازيسىندەگى ادام قونىسىنىڭ ىزدەرى شامامەن ب.ز.د. 1500 جىلعا جاتادى، ال افراسياب وزەنىندەگى ەجەلگى قالا ب.ز.د. 7 عاسىردا پايدا بولعان. وسىنىڭ ءوزى سامارقاننىڭ بىرىڭعاي وركەنيەتتىك «تەگىن» تابۋ ارەكەتىن كۇماندى ەتەدى. كەيىنىرەك قالا سوعديانانىڭ نەگىزگى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سوعدى ءتىلى – شىنىمەن دە يران ءتىلى. يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا ونى نەگىزىنەن قازىرگى وزبەكستان مەن تاجىكستان اۋماعىندا سويلەيتىن شىعىس يران ءتىلى رەتىندە سيپاتتايدى.
بىراق مۇندا تەرمينولوگيالىق تۇزاققا ءتۇسىپ قالۋ وڭاي. تاريحي لينگۆيستيكادا «يرانتىلدەس» تىلدىك وتباسىنىڭ اتاۋى يران مەملەكەتىنە دە قاتىستى دەگەندى بىلدىرمەيدى. پارسى ءتىلى باتىس يران تارماعىنا، سوعدى ءتىلى شىعىس يران تارماعىنا جاتادى. مىسالى، باكتريا، حورەزم جانە وسەتين تىلدەرى دە وسى ۇلكەن وتباسىعا جاتادى. سوندىقتان «يران ءتىلدى سوعدىلىقتار» مەن «پارسىلاردى» بىردەي دەپ قابىلداۋعا بولمايدى.
ارينە، ەجەلگى پارسى مەملەكەتتىلىگىمەن بايلانىس تا بولعان. شامامەن ب.ز.د. 540 جىلى كير سوعديانانى جاۋلاپ الدى، ال ەسكەندىر زۇلقارنايننىڭ جورىقتارىنا دەيىن بۇل ايماق احەمەنيد يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس پروۆينتسياسى بولىپ قالا بەردى.
تاريحتىڭ بۇل تاراۋىن جوققا شىعارۋدىڭ، نەمەسە تومەندەتۋدىڭ قاجەتى جوق. بىراق بۇل تەك تاراۋ عانا – سامارقاندتىڭ بۇكىل تاريحىنىڭ باستاماسى ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇل 1500-2000 جىلدان كەيىن مۇندا پايدا بولاتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ تۇسىندىرمەسى ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
وزبەكستاننىڭ مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ، ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك قوعامنىڭ (WOSCU) «سوعديانا: جىبەك جولىنىڭ جۇرەگى» اتتى كىتاپ-البومى ايماققا وسىنداي كوزقاراسپەن قارايدى. اۆتورلار سوعديانانى «ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگىنە» ورنالاستىرادى، ال سوعدى مادەنيەتىنىڭ ءوزى كورشىلەس وركەنيەتتەرمەن ۇنەمى بايلانىستا دامىعان تاۋەلسىز قۇبىلىس رەتىندە ۇسىنىلادى.
بوگدەنى قابىلداۋ جانە ولاردى ەرەكشە داستۇرگە اينالدىرۋ قابىلەتى سامارقاننىڭ تۇراقتى سيپاتتامالارىنىڭ بىرىنە اينالادى.
پارسى ءتىلىنىڭ جەرسىنۋى جانە تاجىكتەر
اراب باسقىنشىلىعىنان كەيىن ايماقتىڭ تىلدىك كارتاسى بىرتىندەپ وزگەردى. سوعدى ءتىلى ءوز ورنىن جوعالتتى، ال سامارقان پەن بۇحارا نەوپارسى مادەنيەتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىنا اينالدى.
ال مۇندا يران جاعى وتە ناقتى تاريحي نەگىزگە سۇيەنەدى.
ورتالىق ازياداعى پارسى ءتىلى قازىرگى يران اۋماعىنان اكەلىنگەن شەتەل ءتىلى ەمەس ەدى. ماۋەرانناحردىڭ ءوزى نەوپارسى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. كەلەسى عاسىرلاردا پارسى ءتىلى پەرسيادان تىس جەرلەردە – ورتالىق ازيادان ۇندىستانعا دەيىن پوەزيا، عىلىم، تاريحناما، اكىمشىلىك جانە سوت ءتىلى بولدى.
ايماقتا وسىلاي قالىپتاسقان الەمدى سيپاتتاۋ ءۇشىن تاريحشىلار «پارسىلىق مادەني كەڭىستىك» – Persianate تەرمينىن قولدانادى. ونىڭ ماعىناسى وتە كەڭ، ءبىر عانا يران اۋماعىمەن شەكتەلمەيدى. نيل گرين رەداكتسيالاعان «پارسى الەمى: ەۋرازيالىق لينگۆا فرانكا شەكارالارى» The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca كىتابى پارسى تىلىندەگى جوعارى مادەنيەتتىڭ ورتالىق ازيا، وڭتۇستىك ازيا، كاۆكاز، انادولى جانە بالقان ارقىلى قانشالىقتى كەڭ تارالعانىن كورسەتەدى. سامارقان ءسوزسىز وسى الەمگە تيەسىلى بولدى. بىراق پارسى الەمىندەگى ورىن قازىرگى مەملەكەتتىك-ۇلتتىق ماعىنادا يراندىق دەگەندى بىلدىرمەيدى.
بۇل، اسىرەسە، سامارقاننىڭ وزىندە ايقىن كورىنەدى، وندا پارسى ءتىلى ءداستۇرى ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەرمەن بىرگە جويىلىپ كەتپەدى. ول جەرگىلىكتى مادەنيەت پەن تىلمەن قاتار ءومىر ءسۇردى.
يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا سامارقان بۇحارامەن قاتار، تاجىكتەردىڭ ءداستۇرلى مادەني ورتالىعى رەتىندە انىقتالادى، وندا تاجىكتەر كوپ تۇرادى. تاجىك ءتىلىنىڭ ءوزى – جاڭا پارسى ءتىلىنىڭ ورتالىق ازيالىق ءتۇرى. بۇل ءتىل سامارقاندا بۇگىنگە دەيىن ءالى قولدانىلىپ كەلەدى. پارسى ءتىلى مۇندا ءوزىنىڭ ورتالىق ازياداعى ورتاسىندا دامىدى جانە جەرگىلىكتى تاجىكتەر مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.
19 عاسىردا تاجىكتەر بۇحارا مەن سامارقاندى كوپتەپ مەكەندەدى. دەگەنمەن، بۇل قالالاردىڭ ەتنيكالىق لاندشافتى قازىرگى ۇلتتىق ويلاۋعا تانىس قاتاڭ ساناتتارعا سايكەس كەلمەدى. تاجىك جانە تۇركى تىلدەرى عاسىرلار بويى بىرگە ءومىر ءسۇردى; قوستىلدىلىك، ارالاس نەكە جانە ورتاق قالالىق مادەنيەت ءارتۇرلى حالىقتى ءوزارا بىرىكتىردى.
بۇل سيپاتتامالار 20 جانە 21 عاسىرلاردا ساقتالدى، دەگەنمەن كەڭەستىك ۇلت ساياساتى، ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنىڭ دامۋى جانە تىلدىك ورتاداعى وزگەرىستەر ادامداردىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا جانە ولاردىڭ قالاي جىكتەلۋىنە اسەر ەتتى. سوندىقتان سامارقان مەن بۇحارا تاريحىن تەك قازىرگى زامانعى ەتنيكالىق ساناتتار ارقىلى ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس: ءتىل، وتباسى تاريحى، جەرگىلىكتى سايكەستىك جانە ورتاق مادەني ورتا دا ماڭىزدى.
سوندىقتان تاجىكتەر سامارقاننىڭ پارسى تاريحىنا قاتىستى تۇسىنداعى ىلىك ەمەس. ولار سامارقانداعى مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى جانە ونىڭ ءتىرى پارسى ءتىلدى ءداستۇرىنىڭ نەگىزگى تاسىمالداۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
وزبەك ءتىلدى يراندىقتار كىمدەر؟
سامارقان شاھارىندا قاراپايىم ۇلتتىق بەلگىلەردىڭ قانشالىقتى ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر قاۋىمداستىق بار. ول – سامارقانداعى وزبەك ءتىلدى يراندىقتار.
سامارقان ۇزاق ۋاقىت بويى تاريحي تۇردە نەگىزىنەن شيتتىك مازحابتاعى يسلامدى ۇستاناتىن ورتالىق ازياداعى يران حالقى – يرونيلەردىڭ مەكەنى بولدى. ولاردى تاجىكتەرمەن شاتاستىرماۋ كەرەك.
زەرتتەۋشىلەر بۇل قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋىن يراننىڭ، حوراساننىڭ جانە اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىنەن كەلگەن بىرنەشە كوشى-قون تولقىندارىمەن بايلانىستىرادى. كەيبىرەۋلەرى ماۋەرانناحرعا كۇشتەپ اكەلىندى. تۇتقىن رەتىندە كەلگەندەر بار، ال باسقالارى كەيىنىرەك كەلدى. ولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا مەرۆ، مەشحەد، سابزەۆار، حوراسان جانە يران ءازىربايجانىنان كەلگەن ادامدار بولدى – تەك پارسى ءتىلدى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تۇركى ءتىلدى حالىقتار ەدى.
سامارقان سايىپ كەلگەندە وزبەكستانداعى وسى قاۋىمداستىقتىڭ دا ەڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالدى. دەگەنمەن، ونىڭ مولشەرى تۋرالى ناقتى دەرەك ماردىمسىز: يرونيلەر ءار كەزدە جاعدايعا قاراي كەيدى يراندىق دەپ، كەيدە تاجىك نەمەسە وزبەك رەتىندە تىركەلگەن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر ءدال قازىرگى جاعدايدى باعالاۋدان ساقتاناتىنى جاسىرىن ەمەس.
ءتىل ماسەلەسى ودان دا قىزىقتى. بۇگىندە بۇحار يرونيلەرى نەگىزىنەن تاجىك تىلىندە سويلەسە، سامارقان يرونيلەرىنىڭ اراسىندا كۇندەلىكتى ومىردە وزبەك ءتىلى باسىم. اكادەميالىق زەرتتەۋلەر مۇنى ءىشىنارا توپتاردىڭ ءارتۇرلى شىعۋ تەگىنە بايلانىستىرادى: سامارقان قاۋىمداستىعىنىڭ كەيبىر اتا-بابالارى تەك پارسى ءتىلدى ايماقتاردان عانا ەمەس، سونىمەن قاتار يران ءازىربايجانىنان جانە باسقا دا تۇركى ءتىلدى ايماقتاردان شىققان. يرونيلەردىڭ نەگىزگى بىرىكتىرۋشى بەلگىلەرى ورتاق ءتىل ەمەس، تاريحي جادى مەن شيت ءداستۇرى بولىپ شىقتى.
ناتيجەسىندە ءبىر قالادا ءارتۇرلى توپتار بىرگە ءومىر سۇرەدى: پارسى تىلىندە سويلەيتىن، بىراق يراندىق ەمەس تاجىكتەر; يراندىق بولمىسىن ساقتايتىن، بىراق وزبەك تىلىندە سويلەيتىن يرونيلەر; جانە وزبەكتەر، ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن تاجىك ءتىلى قالالىق ورتانىڭ تانىس بولىگى بولىپ تابىلادى.
سامارقانداعى وسىناۋ ورتا ء«تىل = ەتنيكالىق تەك = مەملەكەت» فورمۋلاسىنا قايشى كەلەدى. ال ونىڭ ساۋلەتى ءدال وسىنداي قۇرىلىمدالعان. رەگيستان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى سالىنعان.
ءبىر رەگيستاننىڭ بىرنەشە عاسىرى
سامارقانداعى رەگيستان الاڭىندا ساقتالعان ءۇش عيماراتتىڭ ءبىرىنشىسى 1417 جانە 1420 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان ميرزو ۇلىقبەك مەدرەسەسى بولدى. رەگيستانداعى قالعان ەكى قۇرىلىم شامامەن ەكى ءجۇز جىلدان كەيىن پايدا بولدى. 17 عاسىردا سامارقاند بيلەۋشىسى ءجالاڭتوس ءباحادۇردىڭ تۇسىندا شەردور، سودان كەيىن تيلليا-كاري مەدرەسەسى سالىندى. بۇل عيماراتتار الاڭنىڭ ايگىلى ءۇش جاقتى كومپوزيتسياسىن تولىقتىردى.
دەرەككوزدەر ءجالاڭتوستى بۇحار حاندىعىنىڭ الشىن اسكەري اقسۇيەكتەرىمەن بايلانىستىرادى; وزبەك تاريحنامالىق داستۇرىندە ول وزبەك الشين رۋىنا جاتقىزىلادى، دەگەنمەن ونىڭ ەتنيكالىق تەگى تۋرالى ماسەلە قازاق تاريحناماسىندا دا تالقىلانادى. ءجالاڭتوستىڭ سامارقاندى باسقارۋداعى جانە رەگيستان قۇرىلىسىنداعى ءرولىنىڭ ءوزى كۇمانسىز.
رەگيستان الاڭىنىڭ ءانسامبلىنىڭ قۇرىلۋىنا يراندىق ساۋلەت ونەرى قاتتى اسەر ەتتى. يسلام ساۋلەت ونەرىنىڭ حالىقارالىق دەرەكقورى Archnet شەردوردىڭ ءتورت ايۆاندىق كومپوزيتسياسىن يران مەدرەسەسىنىڭ تيپولوگياسىمەن بايلانىستىرادى.
بىراق ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق شەڭبەردە دامۋى سيرەك قۇبىلىس. شەردور مەدرەسەسى ءبىر مەزگىلدە تيمۋريدتەردىڭ ۇلىلىق ءداستۇرىن جالعاستىرسا، سونىمەن قاتار قارسى بەتتەگى ۇلىقبەك مەدرەسەسىمەن سانالى تۇردە ۇيلەسىمدى سالىنعان. يران تيپولوگياسى مۇندايدا سامارقانداعى بىرەگەي ساۋلەت ءانسامبلىنىڭ ماتەريالىنا اينالىپ شىعا كەلگەن.
ءدال وسىنى ەپيگرافيادان دا كورۋگە بولادى. سامارقاند ەسكەرتكىشتەرىندە اراب، پارسى جانە تۇركى ماتىندەرى ساقتالعان. WOSCU شاحي-زينداداعى شيرين-بيكە-اكا كەسەنەسىندە ەڭ تاڭعاجايىپ مىسالداردىڭ ءبىرىن تاپتى – وندا ساادي ءشيرازيدىڭ ولەڭدەرى بار. پارسى ادەبيەتى سامارقان مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالسا دا، بۇل كەسەنەنى يراندىق قۇرىلىم ەتپەيدى.
سامارقان ىقپال اۋدانى عانا ەمەس
يۋنەسكو-نىڭ ءوزى بىرجاقتى كوزقاراس ءۇشىن قولايسىز تاعى ءبىر دالەل كەلتىرەدى. ۇيىم سامارقان تيمۋريدتەر يمپەرياسىنىڭ استاناسى بولعان 14 جانە 15 عاسىرلاردى ونىڭ ەڭ ماڭىزدى دامۋ كەزەڭى دەپ سانايدى جانە قالانىڭ ونەرى مەن ساۋلەتىن ورتالىق ازيانىڭ مادەني جانە ساياسي تاريحىنداعى شەشۋشى كەزەڭدەر رەتىندە سيپاتتايدى. يۋنەسكو مالىمەتتەرى بويىنشا، رەگيستان مەن ءبيبى-حانىم ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەرى جەرورتا تەڭىزىنەن ءۇندى قۇرلىعىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان كەڭ كەڭىستىكتە يسلام ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. يۋنەسكو سامارقاندتاعى تيمۋريد شەبەرلەرىنىڭ جەتىستىكتەرى ايماق ساۋلەتىنىڭ كەيىنگى دامۋىنا اسەر ەتكەنىن جانە پەرسياداعى سەفەۆيدتەردىڭ، ۇندىستانداعى موعولداردىڭ جانە تۇركياداعى وسمانلىلاردىڭ جەتىستىكتەرىنە ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتەدى.
باسقاشا ايتقاندا، مادەني قوزعالىس تەك پارسى مەن ماۋەرانناحرمەن شەكتەلمەگەن. 15 عاسىردا سامارقاندتىڭ ءوزى سونشالىقتى قۋاتتى كوركەم ورتالىق بولعاندىقتان، ونىڭ ساۋلەت يدەيالارى كەرى باعىتتا، سونىڭ ىشىندە پەرسياعا دا تارادى.
مۇندايدا «كىم كىمنەن قارىز الدى؟» دەگەن ماعىناسىز سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن.
يران عالىمدارى – WOSCU جوباسى اياسىندا
مىنە، سوندىقتان قازىرگى ديپلوماتيالىق قاقتىعىس وزبەكستان مەن يران اراسىنداعى ناقتى اكادەميالىق قارىم-قاتىناستار اياسىندا ەرەكشە قىزىقتى بولىپ كورىنەدى.
WOSCU يراندىق كومپونەنتتى وزبەكستان تاريحىنان الىپ تاستاپ قانا قويماي، ونى يراندىق ماماندارمەن بىرلەسىپ جۇيەلى تۇردە زەرتتەيدى. دۇنيەجۇزىلىك قوعام كونگرەستەرىنىڭ بىرىندە تەگەراننىڭ تاربيات مودارەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ماحناز شايەستەفار جانە يراندىق ارىپتەسى رەگيستاننىڭ ساۋلەتتىك بەزەندىرىلۋىن يسفاحانداعى ناقش-ە جاحان الاڭىمەن سالىستىردى. كەيىنىرەك، WOSCU-نىڭ 7-ءشى حالىقارالىق كونگرەسىندە ول «يران كوللەكتسيالارىنداعى وزبەكستاننىڭ مادەني مۇراسى» اتتى جەكە جوبانى ۇسىندى. قوعامنىڭ جۇمىسىنا يراننىڭ ۇلتتىق مۇراجايىنىڭ ماماندارى، ونىڭ ىشىندە بۇرىنعى ديرەكتورى داريۋش اكبارزادە دە قاتىستى.
بۇل ءتاسىلدىڭ ءوز قاعيداتى بار. پارسى تىلىندەگى كوركەم ورتادا جاسالعان مۇرا ءالى كۇنگە دەيىن وزبەكستان مەن ماۋەرانناحر تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى دەرەككوز بولىپ قالا بەرۋى مۇمكىن.
2024 جىلدىڭ اقپان ايىندا WOSCU-ءدىڭ اكادەميالىق كەڭەسشىسى رۋستام دجاببوروۆ تەگەراندا يراننىڭ مادەنيەت جانە يسلامدىق باعدار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى موحامماد حازايمەن كەزدەستى. سودان كەيىن يراندىق تاراپقا ءسااديدىڭ «گۇلىستان» مينياتيۋراسىنىڭ فاكسيميلدى كوشىرمەسى بەرىلدى. بۇل كوشىرمە قوعامنىڭ قۋاتتاۋىنشا، XVI عاسىردا سامارقاندا جاسالعان.
وزبەكستان يران كىتاپحاناسىنان نە ىزدەيدى؟
وزبەكستانداعى يسلام وركەنيەتى ورتالىعى يران قورلارىمەن ودان دا كەڭ ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
ورتالىققا يران قولجازبالارىنىڭ 45 تومدىق جيىنتىق كاتالوگى بەرىلدى. وندا يراننىڭ مەملەكەتتىك، ءدىني جانە جەكە كىتاپحانالارىنان الىنعان 320 مىڭنان استام قولجازبا تۋرالى اقپارات بار. ولاردىڭ اراسىندا بيرۋني، يبن سينا، حورەزمي، زاماحشاري، فارعاني جانە مۇراسى ورتالىق ازيامەن تىعىز بايلانىستى باسقا دا عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى بار. يران كوللەكتسيالارىندا الىشەر ءناۋايدىڭ قولجازبالارى دا كەزدەسەدى.
ورتالىق يراننىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن مۇراعاتىمەن بىرلەسىپ «تەمۋرنامە» فاكسيميلدى باسىلىمىن دايىنداۋعا كەلىستكەن. يراننىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا وزبەكستان يسلام وركەنيەتى ورتالىعى ءۇشىن ارنايى ورىن اشىلدى; تاشكەنتتە يران كىتاپحاناسى ءۇشىن ءوزارا كەڭىستىك جوسپارلانۋدا.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتەفاكت مەشحەدتەگى وستان قۇدس رازاۆي كىتاپحاناسىندا ساقتالعان – شاحرۋحتىڭ ۇلى تيمۋريد حانزاداسى يبراھيم سۇلتان كوشىرگەن قۇران. يران تاراپى بۇل قولجازبانىڭ فاكسيميلدى كوشىرمەسىن يسلام وركەنيەتى ورتالىعىنا سىيعا تارتتى. سونىمەن قاتار، ەكى تاراپ قولجازبالاردى بىرلەسىپ زەرتتەۋ، فاكسيميلدەردى دايىنداۋ جانە عىلىمي الماسۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.
وستان قۇدس رازاۆي كىتاپحاناسىندا 17 عاسىرداعى حيۋا حانى ابىلعازي باحادۋر حاننىڭ جارلىعى (فارمان) دا ساقتالعان. ورتالىق قىزمەتكەرلەرى يرانعا ساپارى كەزىندە قۇجاتتى زەرتتەپ، سودان كەيىن تاشكەنت كورمەسىنە فاكسيميلدى كوشىرمەسىن دايىنداپ الىپ كەلدى.
مۇنىڭ ءبارى ماسەلەنىڭ ءمانىسى X-جەلىسىندەگى بىرنەشە جاريالانىمنانا الدەقايدا تەرەڭ ەكەنىن كورسەتەدى.
وزبەك اكادەميالىق مەكەمەلەرى يراندى ايماق تاريحىنان وشىرۋگە تىرىسپايدى. كەرىسىنشە، ولار ءوز وتكەنىن زەرتتەۋ، يران ماماندارىمەن جۇمىس ىستەۋ، پارسى قولجازبالارىن زەرتتەۋ جانە ورتاق مادەني كەڭىستىكتى تانۋ ءۇشىن تەگەران مەن مەشحەدكە ساپارلاۋدا.
ورتاق مۇراعا ەشكىم قارسى ەمەس. قارسىلىق ورتاق مۇرانى يەمدەنۋ كەزىندە تۋىندايدى.
سامارقان سوعديانا مەن احەمەنيد يمپەرياسىنان دا بۇرىن پايدا بولعان. ول پارسى ءتىلى مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى تىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالعان داۋىردەن امان قالدى، تيمۋريدتەردەن دە ۇزاق ءومىر ءسۇردى جانە ايماقتىڭ ساياسي جانە مادەني تاريحىمەن، سونىڭ ىشىندە وزبەك مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحىمەن جانە وزبەك مادەني داستۇرىمەن تىعىز بايلانىستا دامىدى.
سوندىقتان، قايشىلىق ىزدەمەي يراننىڭ ىقپالىن ەسكەرىپ، پارسى جازبالارىن زەرتتەپ، قولجازبالار بويىنشا يران عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە بولادى. يراننىڭ مادەني ىقپالىنىڭ ءوزى سامارقاننىڭ تەك يرانعا تيەسىلى ەكەنىن بىلدىرمەيدى، ءدال سول سياقتى ونىڭ وزبەك مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن ماڭىزى تاجىكتەر مەن ايماقتىڭ باسقا حالىقتارىنىڭ تاريحي ءرولىن جوققا شىعارمايدى. وسى تاريحي قاباتتاردىڭ بارلىعى سامارقاننىڭ مادەني مۇراسىن – وزبەكستاننىڭ نەگىزگى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرىن قۇرايدى.
