Ortalyq Aziiadaǧy multimädeniet, mädenietterdıŋ aluandyǧymen sipattalatyn örkeniet oşaǧy Samarqan saiasi tartysqa sebep boldy. Onyŋ mädeni, tarihi negızderı qandai?
23 qazanda Özbekstan syrtqy ıster ministrlıgı İran elşısı Mūhammad Äli Eskandaridı şaqyryp, oǧan narazylyq notasyn tabystaǧan. Būǧan İrannyŋ diplomatiialyq ökıldıkterı jariialaǧan jazbalar sebep bolǧan. X äleumettık jelısınde İrannyŋ diplomatiialyq ökıldıkterı AQŞ memlekettık hatşysy Marko Rubionyŋ Samarqandaǧy Registan alaŋynda tüsırılgen videosyn qaita jariialaǧan. Jazbalardaǧy tüsındırmelerde İran elşılerı tarihi ǧimarattardyŋ säuletın «parsy-islam örkenietıne» tän erekşelık retınde sipattap, Amerikany mūqatyp qaluǧa tyrysqan. Taşkent mūndai tüsındırudı Samarqan tarihyna bırjaqty ärı saiasilandyrylǧan közqaras dep baǧalaǧan.
Osy mäselenıŋ astary qandai? Fergana aqparattyq resursynyŋ maqalasynda keŋırek aitylǧan.
SAMARQAN KIMDIKI?
İran diplomatiialyq missiialarynyŋ Samarqandaǧy «parsy mūrasy» turaly bırneşe jariialanymy kütpegen jerden Taşkent pen Tegeran arasynda diplomatiialyq dauǧa sebep boldy. Oqiǧa AQŞ memlekettık hatşysy Marko Rubionyŋ ejelgı şaharǧa saparynan tuyndady. Amerikalyq şeneunıktıŋ İranǧa şabuyldaryna jauap retınde irandyq diplomattar Registandy «parsy örkenietı men säulet önerınıŋ» jäne «iran-islam örkenietınıŋ» bır bölıgı dep atady. Özbekstan mūny «bırjaqty tüsındırme» dep sanap, İran elşısın şaqyrtyp, narazylyq notasyn tapsyrdy.
Bır qaraǧanda, dau terminologiialyq sipatqa ǧana ie bolyp körınuı mümkın. Samarqannyŋ iran tılderı men parsy mädenietımen bailanysy sonşalyqty aiqyn, sondyqtan ony joqqa şyǧarudyŋ mänı joq. Qala iran tıldı Soǧdiananyŋ negızgı ortalyqtarynyŋ bırı boldy, bırneşe ǧasyr boiy Ahemenid imperiiasynyŋ qūramyna kırdı, keiınırek Būharamen bırge parsy tıldı mädeniettıŋ ırı ortalyǧyna ainaldy. Ǧasyrlar boiy parsy tılı ädebiettıŋ, ǧylymnyŋ jäne bılımdı qalalyq ortanyŋ tılı boldy. Parsy mätınderı Samarqandaǧy eskertkışterde älı de saqtalǧan.
Bıraq būl keŋ mädeni qabatty tanu men Registandy «parsy mūrasy» retınde anyqtau arasynda ülken aiyrma bar. Samarqan, Samarqand osy aimaq ejelgı Parsy imperiiasyna qosylǧanǧa deiın de bolǧan. Al keiın türlı özgerıske tüsken tarih şahar şejıresınıŋ keşe-bügınmen şektelmeitının körsetedı
Osy rette IýNESKO-nyŋ Samarqandy «mädenietter toǧysy» retınde anyqtauy kezdeisoq emes.
İRAN-AMERİKA DAUYNDAǦY SAMARQAN
Qazan aiynyŋ basynda Marko Rubio Afinyda söz söilep, osy ejelgı qalanyŋ b.z.d. 480 jyly Kserkstıŋ parsy äskerınıŋ qiratqanyn eske alyp, tarihi tüsınıgın İrannyŋ qazırgı basşylyǧyna qarsy ötkır synmen üilestırdı. Bırneşe aptadan keiın, 19 qazanda AQŞ memhatşysy Registanǧa bardy. İran diplomatiiasy mūny dramalyq jauap beru mümkındıgı retınde qarastyrdy. İrannyŋ Armeniiadaǧy elşılıgı Rubio tūrǧan jer «parsy örkenietı men säulet önerınıŋ» bır bölıgı ekenın mälımdedı. İslam yntymaqtastyq ūiymyndaǧy İran missiiasy da Samarqannyŋ İran örkenietımen tereŋ bailanysyn eske aldy. İrannyŋ Bolgariiadaǧy elşılıgı «parsy mūrasy» degen söz tırkesın qoldandy, al basqa elderdegı İran diplomatiialyq missiialary da Vaşingtonmen bolǧan pıkırtalastarynda Samarqan säulet önerınınıŋ «irandyq-parsylyq» sipatyn köldeneŋ tartty.
Amerikalyqtarǧa arnalǧan daudyŋ soŋy Taşkenttı şamdandyrdy. 23 qazanda Özbekstan syrtqy ıster ministrınıŋ bırınşı orynbasary Bahromjon Aloev İran elşısı Mūhammad Äli Eskandarimen kezdestı. Diplomatqa narazylyq notasy tapsyryldy. Özbek tarapy irandyqtyrdyŋ Samarqannyŋ tarihi jäne mädeni mūrasyn bırjaqty körsetıp, ony saiasi maqsattarda paidalanyp jatqanyn mälımdedı. Syrtqy ıster ministrlıgı Samarqan, Būhara, Hiua jäne basqa da tarihi qalalardyŋ mūrasy köptegen ǧasyrlar boiy damyǧanyn jäne Samarqannyŋ tarihi jäne mädeni beinesı özbek halqynyŋ tarihyn, memlekettık dästürlerın jäne mädeni damuyn körsetetının erekşe atap öttı. Osydan keiın İrannyŋ keibır diplomatiialyq missiialary älgı jariialanymdaryn alyp tastady.
Taşkenttıŋ narazylyǧynan keiın Armeniia, Bolgariia, Zimbabve, Finliandiia jäne Qytaidaǧy İran elşılıkterı H-dan dauly jazbalardy joq qyldy.
Keiınırek İran syrtqy ıster ministrlıgınıŋ ökılı İsmail Baǧai osy jaǧdaiǧa tüsınıkteme berdı. Ol İrannyŋ keibır diplomatiialyq missiialarynyŋ jariialanymdary negızınen Amerikaǧa qarsy baǧyttalǧanyn aitty. Baǧai Tegeran Özbekstanmen qarym-qatynasqa ülken män beretının jäne älgı jariialanymdar būǧan kerı äser etpeitının atap öttı. Ol sondai-aq Samarqan pen Būharany «İrandy aimaq halyqtarymen bailanystyratyn ortaq örkeniettık jäne mädeni mūranyŋ» bır bölıgı retınde sipattady.
Bıraq Baǧai keşırım sūraǧan joq nemese aldyŋǧy tūjyrymdamany dūrys emes dep te moiyndaǧan joq. Tegeran sonymen qatar Samarqannyŋ İranmen bailanysty örkeniettık keŋıstıkke jatatyny turaly tezisten bas tartqan joq. Syrtqy ıster ministrlıgınıŋ resmi ökılı «parsy mūrasynyŋ» ornyna İran men aimaq halyqtarynyŋ «ortaq mūrasy» turaly aityp kettı.
Eşqandai aumaqtyq talaptar qoiylmady. Dau basqa närsege bailanysty tuyndady: qazırgı memlekettıŋ kürdelı transaimaqtyq mūrany öz örkenietınıŋ bölıgı retınde belgıleu jäne bügıngı saiasi qaqtyǧysta osyndai atribusiiany paidalanu qūqyǧy baiqaldy.
Al Samarqan tarihy şynymen saqtyqty qajet etedı.
İRAN TILDESTIK JÄNE PARSY TILI
Samarqan tarihy Soǧdianadan, tıptı parsy tılımen bailanystyruǧa bolatyn kezeŋnen de būryn bastalady. IýNESKO mälımetterı boiynşa, Samarqan oazisındegı adam qonysynyŋ ızderı şamamen b.z.d. 1500 jylǧa jatady, al Afrasiab özenındegı ejelgı qala b.z.d. 7 ǧasyrda paida bolǧan. Osynyŋ özı Samarqannyŋ bıryŋǧai örkeniettık «tegın» tabu äreketın kümändı etedı. Keiınırek qala Soǧdiananyŋ negızgı ortalyqtarynyŋ bırıne ainaldy. Soǧdy tılı – şynymen de iran tılı. İranika ensiklopediiasynda ony negızınen qazırgı Özbekstan men Täjıkstan aumaǧynda söileitın şyǧys iran tılı retınde sipattaidy.
Bıraq mūnda terminologiialyq tūzaqqa tüsıp qalu oŋai. Tarihi lingvistikada «irantıldes» tıldık otbasynyŋ atauy İran memleketıne de qatysty degendı bıldırmeidı. Parsy tılı batys iran tarmaǧyna, soǧdy tılı şyǧys iran tarmaǧyna jatady. Mysaly, baktriia, horezm jäne osetin tılderı de osy ülken otbasyǧa jatady. Sondyqtan «iran tıldı soǧdylyqtar» men «parsylardy» bırdei dep qabyldauǧa bolmaidy.
Ärine, ejelgı parsy memlekettılıgımen bailanys ta bolǧan. Şamamen b.z.d. 540 jyly Kir Soǧdianany jaulap aldy, al Eskendır Zūlqarnainnyŋ joryqtaryna deiın būl aimaq Ahemenid imperiiasynyŋ soltüstık-şyǧys provinsiiasy bolyp qala berdı.
Tarihtyŋ būl tarauyn joqqa şyǧarudyŋ, nemese tömendetudıŋ qajetı joq. Bıraq būl tek tarau ǧana – Samarqandtyŋ bükıl tarihynyŋ bastamasy emes. Onyŋ üstıne būl 1500-2000 jyldan keiın mūnda paida bolatyn eskertkışterdıŋ tüsındırmesı emes ekenın de eskeru kerek.
Özbekstannyŋ mädeni mūrasyn zertteu, saqtau jäne nasihattau jönındegı düniejüzılık qoǧamnyŋ (WOSCU) «Soǧdiana: Jıbek jolynyŋ jüregı» atty kıtap-albomy aimaqqa osyndai közqaraspen qaraidy. Avtorlar Soǧdianany «Ortalyq Aziianyŋ jüregıne» ornalastyrady, al soǧdy mädenietınıŋ özı körşıles örkeniettermen ünemı bailanysta damyǧan täuelsız qūbylys retınde ūsynylady.
Bögdenı qabyldau jäne olardy erekşe dästürge ainaldyru qabıletı Samarqannyŋ tūraqty sipattamalarynyŋ bırıne ainalady.
PARSY TILINIŊ JERSINUI JÄNE TÄJIKTER
Arab basqynşylyǧynan keiın aimaqtyŋ tıldık kartasy bırtındep özgerdı. Soǧdy tılı öz ornyn joǧaltty, al Samarqan pen Būhara neoparsy mädenietınıŋ eŋ maŋyzdy ortalyqtaryna ainaldy.
Al mūnda İran jaǧy öte naqty tarihi negızge süienedı.
Ortalyq Aziiadaǧy parsy tılı qazırgı İran aumaǧynan äkelıngen şetel tılı emes edı. Mäuerannahrdyŋ özı neoparsy ädebietı men mädenietınıŋ damuyna üles qosty. Kelesı ǧasyrlarda parsy tılı Persiiadan tys jerlerde – Ortalyq Aziiadan Ündıstanǧa deiın poeziia, ǧylym, tarihnama, äkımşılık jäne sot tılı boldy.
Aimaqta osylai qalyptasqan älemdı sipattau üşın tarihşylar «parsylyq mädeni keŋıstık» – Persianate terminın qoldanady. Onyŋ maǧynasy öte keŋ, bır ǧana İran aumaǧymen şektelmeidı. Nil Grin redaksiialaǧan «Parsy älemı: Euraziialyq lingva franka şekaralary» The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca kıtaby parsy tılındegı joǧary mädeniettıŋ Ortalyq Aziia, Oŋtüstık Aziia, Kavkaz, Anadoly jäne Balqan arqyly qanşalyqty keŋ taralǧanyn körsetedı. Samarqan sözsız osy älemge tiesılı boldy. Bıraq parsy älemındegı oryn qazırgı memlekettık-ūlttyq maǧynada irandyq degendı bıldırmeidı.
Būl, äsırese, Samarqannyŋ özınde aiqyn körınedı, onda parsy tılı dästürı ortaǧasyrlyq memlekettermen bırge joiylyp ketpedı. Ol jergılıktı mädeniet pen tılmen qatar ömır sürdı.
İranika ensiklopediiasynda Samarqan Būharamen qatar, täjıkterdıŋ dästürlı mädeni ortalyǧy retınde anyqtalady, onda täjıkter köp tūrady. Täjık tılınıŋ özı – jaŋa parsy tılınıŋ Ortalyq Aziialyq türı. Būl tıl Samarqanda bügınge deiın älı qoldanylyp keledı. Parsy tılı mūnda özınıŋ Ortalyq Aziiadaǧy ortasynda damydy jäne jergılıktı täjıkter mädenietınıŋ maŋyzdy bölıgıne ainaldy.
19 ǧasyrda täjıkter Būhara men Samarqandy köptep mekendedı. Degenmen, būl qalalardyŋ etnikalyq landşafty qazırgı ūlttyq oilauǧa tanys qataŋ sanattarǧa säikes kelmedı. Täjık jäne türkı tılderı ǧasyrlar boiy bırge ömır sürdı; qostıldılık, aralas neke jäne ortaq qalalyq mädeniet ärtürlı halyqty özara bırıktırdı.
Būl sipattamalar 20 jäne 21 ǧasyrlarda saqtaldy, degenmen keŋestık ūlt saiasaty, ūlttyq bılım beru jüielerınıŋ damuy jäne tıldık ortadaǧy özgerıster adamdardyŋ özın-özı tanuyna jäne olardyŋ qalai jıkteluıne äser ettı. Sondyqtan Samarqan men Būhara tarihyn tek qazırgı zamanǧy etnikalyq sanattar arqyly tüsındıru mümkın emes: tıl, otbasy tarihy, jergılıktı säikestık jäne ortaq mädeni orta da maŋyzdy.
Sondyqtan täjıkter Samarqannyŋ parsy tarihyna qatysty tūsyndaǧy ılık emes. Olar Samarqandaǧy mädeniettıŋ bır bölıgı jäne onyŋ tırı parsy tıldı dästürınıŋ negızgı tasymaldauşylarynyŋ bırı boldy.
ÖZBEK TILDI İRANDYQTAR KIMDER?
Samarqan şaharynda qarapaiym ūlttyq belgılerdıŋ qanşalyqty tiımsız ekenın körsetetın taǧy bır qauymdastyq bar. Ol – Samarqandaǧy özbek tıldı irandyqtar.
Samarqan ūzaq uaqyt boiy tarihi türde negızınen şiittık mäzhabtaǧy islamdy ūstanatyn Ortalyq Aziiadaǧy iran halqy – ironilerdıŋ mekenı boldy. Olardy täjıktermen şatastyrmau kerek.
Zertteuşıler būl qauymdastyqtyŋ qūryluyn İrannyŋ, Horasannyŋ jäne Auǧanstannyŋ soltüstıgınen kelgen bırneşe köşı-qon tolqyndarymen bailanystyrady. Keibıreulerı Mäuerannahrǧa küştep äkelındı. Tūtqyn retınde kelgender bar, al basqalary keiınırek keldı. Olardyŋ ata-babalarynyŋ arasynda Merv, Meşhed, Sabzevar, Horasan jäne İran Äzırbaijanynan kelgen adamdar boldy – tek parsy tıldı ǧana emes, sonymen qatar türkı tıldı halyqtar edı.
Samarqan saiyp kelgende Özbekstandaǧy osy qauymdastyqtyŋ da eŋ ırı ortalyǧyna ainaldy. Degenmen, onyŋ mölşerı turaly naqty derek mardymsyz: ironiler är kezde jaǧdaiǧa qarai keidı irandyq dep, keide täjık nemese özbek retınde tırkelgen boluy mümkın. Sondyqtan zertteuşıler däl qazırgı jaǧdaidy baǧalaudan saqtanatyny jasyryn emes.
Tıl mäselesı odan da qyzyqty. Bügınde Būhar ironilerı negızınen täjık tılınde söilese, Samarqan ironilerınıŋ arasynda kündelıktı ömırde özbek tılı basym. Akademiialyq zertteuler mūny ışınara toptardyŋ ärtürlı şyǧu tegıne bailanystyrady: Samarqan qauymdastyǧynyŋ keibır ata-babalary tek parsy tıldı aimaqtardan ǧana emes, sonymen qatar İran Äzırbaijanynan jäne basqa da türkı tıldı aimaqtardan şyqqan. İronilerdıŋ negızgı bırıktıruşı belgılerı ortaq tıl emes, tarihi jady men şiit dästürı bolyp şyqty.
Nätijesınde bır qalada ärtürlı toptar bırge ömır süredı: parsy tılınde söileitın, bıraq irandyq emes täjıkter; irandyq bolmysyn saqtaityn, bıraq özbek tılınde söileitın ironiler; jäne özbekter, olardyŋ köpşılıgı üşın täjık tılı qalalyq ortanyŋ tanys bölıgı bolyp tabylady.
Samarqandaǧy osynau orta «tıl = etnikalyq tek = memleket» formulasyna qaişy keledı. Al onyŋ säuletı däl osyndai qūrylymdalǧan. Registan bır ǧasyrdan astam uaqyt boiy salynǧan.
BIR REGİSTANNYŊ BIRNEŞE ǦASYRY
Samarqandaǧy Registan alaŋynda saqtalǧan üş ǧimarattyŋ bırınşısı 1417 jäne 1420 jyldar aralyǧynda salynǧan Mirzo Ūlyqbek medresesı boldy. Registandaǧy qalǧan ekı qūrylym şamamen ekı jüz jyldan keiın paida boldy. 17 ǧasyrda Samarqand bileuşısı Jalaŋtös bahadürdıŋ tūsynda Şerdor, sodan keiın Tillia-Kari medresesı salyndy. Būl ǧimarattar alaŋnyŋ äigılı üş jaqty kompozisiiasyn tolyqtyrdy.
Derekközder Jalaŋtöstı Būhar handyǧynyŋ Alşyn äskeri aqsüiekterımen bailanystyrady; özbek tarihnamalyq dästürınde ol özbek Alşin ruyna jatqyzylady, degenmen onyŋ etnikalyq tegı turaly mäsele qazaq tarihnamasynda da talqylanady. Jalaŋtöstıŋ Samarqandy basqarudaǧy jäne Registan qūrylysyndaǧy rölınıŋ özı kümänsız.
Registan alaŋynyŋ ansamblınıŋ qūryluyna irandyq säulet önerı qatty äser ettı. İslam säulet önerınıŋ halyqaralyq derekqory Archnet Şerdordyŋ tört aivandyq kompozisiiasyn İran medresesınıŋ tipologiiasymen bailanystyrady.
Bıraq säulet önerınıŋ bıryŋǧai ūlttyq şeŋberde damuy sirek qūbylys. Şerdor medresesı bır mezgılde Timuridterdıŋ ūlylyq dästürın jalǧastyrsa, sonymen qatar qarsy bettegı Ūlyqbek medresesımen sanaly türde üilesımdı salynǧan. İran tipologiiasy mūndaida Samarqandaǧy bıregei säulet ansamblınıŋ materialyna ainalyp şyǧa kelgen.
Däl osyny epigrafiiadan da köruge bolady. Samarqand eskertkışterınde arab, parsy jäne türkı mätınderı saqtalǧan. WOSCU Şahi-Zindadaǧy Şirin-bike-aka kesenesınde eŋ taŋǧajaiyp mysaldardyŋ bırın tapty – onda Saadi Şirazidıŋ öleŋderı bar. Parsy ädebietı Samarqan mädenietınıŋ ajyramas bölıgıne ainalsa da, būl kesenenı irandyq qūrylym etpeidı.
SAMARQAN YQPAL AUDANY ǦANA EMES
IýNESKO-nyŋ özı bırjaqty közqaras üşın qolaisyz taǧy bır dälel keltıredı. Ūiym Samarqan Timuridter imperiiasynyŋ astanasy bolǧan 14 jäne 15 ǧasyrlardy onyŋ eŋ maŋyzdy damu kezeŋı dep sanaidy jäne qalanyŋ önerı men säuletın Ortalyq Aziianyŋ mädeni jäne saiasi tarihyndaǧy şeşuşı kezeŋder retınde sipattaidy. IýNESKO mälımetterı boiynşa, Registan men Bibı-Hanym säulettık eskertkışterı Jerorta teŋızınen Ündı qūrlyǧyna deiın sozylyp jatqan keŋ keŋıstıkte islam säulet önerınıŋ damuynda maŋyzdy röl atqardy. IýNESKO Samarqandtaǧy Timurid şeberlerınıŋ jetıstıkterı aimaq säuletınıŋ keiıngı damuyna äser etkenın jäne Persiiadaǧy Sefevidterdıŋ, Ündıstandaǧy Moǧoldardyŋ jäne Türkiiadaǧy Osmanlylardyŋ jetıstıkterıne üles qosqanyn atap ötedı.
Basqaşa aitqanda, mädeni qozǧalys tek Parsy men Mäuerannahrmen şektelmegen. 15 ǧasyrda Samarqandtyŋ özı sonşalyqty quatty körkem ortalyq bolǧandyqtan, onyŋ säulet ideialary kerı baǧytta, sonyŋ ışınde Persiiaǧa da tarady.
Mūndaida «kım kımnen qaryz aldy?» degen maǧynasyz sūraq tuyndauy mümkın.
İRAN ǦALYMDARY – WOSCU JOBASY AIаSYNDA
Mıne, sondyqtan qazırgı diplomatiialyq qaqtyǧys Özbekstan men İran arasyndaǧy naqty akademiialyq qarym-qatynastar aiasynda erekşe qyzyqty bolyp körınedı.
WOSCU irandyq komponenttı Özbekstan tarihynan alyp tastap qana qoimai, ony irandyq mamandarmen bırlesıp jüielı türde zertteidı. Düniejüzılık qoǧam kongresterınıŋ bırınde Tegerannyŋ Tarbiat Modares universitetınıŋ zertteuşısı Mahnaz Şaiestefar jäne irandyq ärıptesı Registannyŋ säulettık bezendırıluın İsfahandaǧy Naqş-e Jahan alaŋymen salystyrdy. Keiınırek, WOSCU-nyŋ 7-şı halyqaralyq kongresınde ol «İran kolleksiialaryndaǧy Özbekstannyŋ mädeni mūrasy» atty jeke jobany ūsyndy. Qoǧamnyŋ jūmysyna İrannyŋ Ūlttyq mūrajaiynyŋ mamandary, onyŋ ışınde būrynǧy direktory Dariuş Akbarzade de qatysty.
Būl täsıldıŋ öz qaǧidaty bar. Parsy tılındegı körkem ortada jasalǧan mūra älı künge deiın Özbekstan men Mäuerannahr tarihy üşın maŋyzdy derekköz bolyp qala beruı mümkın.
2024 jyldyŋ aqpan aiynda WOSCU-dıŋ akademiialyq keŋesşısı Rustam Djabborov Tegeranda İrannyŋ mädeniet jäne islamdyq baǧdar ministrınıŋ orynbasary Mohammad Hazaimen kezdestı. Sodan keiın irandyq tarapqa Saadidıŋ «Gülıstan» miniatiurasynyŋ faksimildı köşırmesı berıldı. Būl köşırme qoǧamnyŋ quattauynşa, XVI ǧasyrda Samarqanda jasalǧan.
ÖZBEKSTAN İRAN KITAPHANASYNAN NE IZDEIDI?
Özbekstandaǧy İslam örkenietı ortalyǧy iran qorlarymen odan da keŋ yntymaqtastyq ornatqan.
Ortalyqqa İran qoljazbalarynyŋ 45 tomdyq jiyntyq katalogy berıldı. Onda İrannyŋ memlekettık, dıni jäne jeke kıtaphanalarynan alynǧan 320 myŋnan astam qoljazba turaly aqparat bar. Olardyŋ arasynda Biruni, İbn Sina, Horezmi, Zamahşari, Farǧani jäne mūrasy Ortalyq Aziiamen tyǧyz bailanysty basqa da ǧalymdardyŋ eŋbekterı bar. İran kolleksiialarynda Älışer Nauaidıŋ qoljazbalary da kezdesedı.
Ortalyq İrannyŋ Ūlttyq kıtaphanasy men mūraǧatymen bırlesıp «Temurname» faksimildı basylymyn daiyndauǧa kelıstken. İrannyŋ Ūlttyq kıtaphanasynda Özbekstan İslam örkenietı ortalyǧy üşın arnaiy oryn aşyldy; Taşkentte İran kıtaphanasy üşın özara keŋıstık josparlanuda.
Taǧy bır maŋyzdy artefakt Meşhedtegı Ostan Qūds Razavi kıtaphanasynda saqtalǧan – Şahruhtyŋ ūly Timurid hanzadasy İbrahim Sūltan köşırgen Qūran. İran tarapy būl qoljazbanyŋ faksimildı köşırmesın İslam örkenietı ortalyǧyna syiǧa tartty. Sonymen qatar, ekı tarap qoljazbalardy bırlesıp zertteu, faksimilderdı daiyndau jäne ǧylymi almasu turaly memorandumǧa qol qoidy.
Ostan Qūds Razavi kıtaphanasynda 17 ǧasyrdaǧy Hiua hany Äbılǧazi Bahadur hannyŋ jarlyǧy (farman) da saqtalǧan. Ortalyq qyzmetkerlerı İranǧa sapary kezınde qūjatty zerttep, sodan keiın Taşkent körmesıne faksimildı köşırmesın daiyndap alyp keldı.
Mūnyŋ bärı mäselenıŋ mänısı X-jelısındegı bırneşe jariialanymnana äldeqaida tereŋ ekenın körsetedı.
Özbek akademiialyq mekemelerı İrandy aimaq tarihynan öşıruge tyryspaidy. Kerısınşe, olar öz ötkenın zertteu, iran mamandarymen jūmys ısteu, parsy qoljazbalaryn zertteu jäne ortaq mädeni keŋıstıktı tanu üşın Tegeran men Meşhedke saparlauda.
Ortaq mūraǧa eşkım qarsy emes. Qarsylyq ortaq mūrany iemdenu kezınde tuyndaidy.
Samarqan Soǧdiana men Ahemenid imperiiasynan da būryn paida bolǧan. Ol parsy tılı mädenietınıŋ negızgı tılderınıŋ bırıne ainalǧan däuırden aman qaldy, Timuridterden de ūzaq ömır sürdı jäne aimaqtyŋ saiasi jäne mädeni tarihymen, sonyŋ ışınde özbek memleketterınıŋ tarihymen jäne özbek mädeni dästürımen tyǧyz bailanysta damydy.
Sondyqtan, qaişylyq ızdemei İrannyŋ yqpalyn eskerıp, parsy jazbalaryn zerttep, qoljazbalar boiynşa iran ǧalymdarymen bırlesıp jūmys ısteuge bolady. İrannyŋ mädeni yqpalynyŋ özı Samarqannyŋ tek İranǧa tiesılı ekenın bıldırmeidı, däl sol siiaqty onyŋ özbek memlekettılıgı üşın maŋyzy täjıkter men aimaqtyŋ basqa halyqtarynyŋ tarihi rölın joqqa şyǧarmaidy. Osy tarihi qabattardyŋ barlyǧy Samarqannyŋ mädeni mūrasyn – Özbekstannyŋ negızgı simvoldarynyŋ bırın qūraidy.
