Орталық Азиядағы мультимәдениет, мәдениеттердің алуандығымен сипатталатын өркениет ошағы Самарқан саяси тартысқа себеп болды. Оның мәдени, тарихи негіздері қандай?
23 қазанда Өзбекстан сыртқы істер министрлігі Иран елшісі Мұхаммад Әли Ескандариді шақырып, оған наразылық нотасын табыстаған. Бұған Иранның дипломатиялық өкілдіктері жариялаған жазбалар себеп болған. X әлеуметтік желісінде Иранның дипломатиялық өкілдіктері АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубионың Самарқандағы Регистан алаңында түсірілген видеосын қайта жариялаған. Жазбалардағы түсіндірмелерде Иран елшілері тарихи ғимараттардың сәулетін «парсы-ислам өркениетіне» тән ерекшелік ретінде сипаттап, Американы мұқатып қалуға тырысқан. Ташкент мұндай түсіндіруді Самарқан тарихына біржақты әрі саясиландырылған көзқарас деп бағалаған.
Осы мәселенің астары қандай? Fergana ақпараттық ресурсының мақаласында кеңірек айтылған.
САМАРҚАН КІМДІКІ?
Иран дипломатиялық миссияларының Самарқандағы «парсы мұрасы» туралы бірнеше жарияланымы күтпеген жерден Ташкент пен Тегеран арасында дипломатиялық дауға себеп болды. Оқиға АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубионың ежелгі шаһарға сапарынан туындады. Америкалық шенеуніктің Иранға шабуылдарына жауап ретінде ирандық дипломаттар Регистанды «парсы өркениеті мен сәулет өнерінің» және «иран-ислам өркениетінің» бір бөлігі деп атады. Өзбекстан мұны «біржақты түсіндірме» деп санап, Иран елшісін шақыртып, наразылық нотасын тапсырды.
Бір қарағанда, дау терминологиялық сипатқа ғана ие болып көрінуі мүмкін. Самарқанның иран тілдері мен парсы мәдениетімен байланысы соншалықты айқын, сондықтан оны жоққа шығарудың мәні жоқ. Қала иран тілді Соғдиананың негізгі орталықтарының бірі болды, бірнеше ғасыр бойы Ахеменид империясының құрамына кірді, кейінірек Бұхарамен бірге парсы тілді мәдениеттің ірі орталығына айналды. Ғасырлар бойы парсы тілі әдебиеттің, ғылымның және білімді қалалық ортаның тілі болды. Парсы мәтіндері Самарқандағы ескерткіштерде әлі де сақталған.
Бірақ бұл кең мәдени қабатты тану мен Регистанды «парсы мұрасы» ретінде анықтау арасында үлкен айырма бар. Самарқан, Самарқанд осы аймақ ежелгі Парсы империясына қосылғанға дейін де болған. Ал кейін түрлі өзгеріске түскен тарих шаһар шежіресінің кеше-бүгінмен шектелмейтінін көрсетеді
Осы ретте ЮНЕСКО-ның Самарқанды «мәдениеттер тоғысы» ретінде анықтауы кездейсоқ емес.
ИРАН-АМЕРИКА ДАУЫНДАҒЫ САМАРҚАН
Қазан айының басында Марко Рубио Афиныда сөз сөйлеп, осы ежелгі қаланың б.з.д. 480 жылы Ксеркстің парсы әскерінің қиратқанын еске алып, тарихи түсінігін Иранның қазіргі басшылығына қарсы өткір сынмен үйлестірді. Бірнеше аптадан кейін, 19 қазанда АҚШ мемхатшысы Регистанға барды. Иран дипломатиясы мұны драмалық жауап беру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Иранның Армениядағы елшілігі Рубио тұрған жер «парсы өркениеті мен сәулет өнерінің» бір бөлігі екенін мәлімдеді. Ислам ынтымақтастық ұйымындағы Иран миссиясы да Самарқанның Иран өркениетімен терең байланысын еске алды. Иранның Болгариядағы елшілігі «парсы мұрасы» деген сөз тіркесін қолданды, ал басқа елдердегі Иран дипломатиялық миссиялары да Вашингтонмен болған пікірталастарында Самарқан сәулет өнерінінің «ирандық-парсылық» сипатын көлденең тартты.
Америкалықтарға арналған даудың соңы Ташкентті шамдандырды. 23 қазанда Өзбекстан сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Бахромжон Алоев Иран елшісі Мұхаммад Әли Ескандаримен кездесті. Дипломатқа наразылық нотасы тапсырылды. Өзбек тарапы ирандықтырдың Самарқанның тарихи және мәдени мұрасын біржақты көрсетіп, оны саяси мақсаттарда пайдаланып жатқанын мәлімдеді. Сыртқы істер министрлігі Самарқан, Бұхара, Хиуа және басқа да тарихи қалалардың мұрасы көптеген ғасырлар бойы дамығанын және Самарқанның тарихи және мәдени бейнесі өзбек халқының тарихын, мемлекеттік дәстүрлерін және мәдени дамуын көрсететінін ерекше атап өтті. Осыдан кейін Иранның кейбір дипломатиялық миссиялары әлгі жарияланымдарын алып тастады.
Ташкенттің наразылығынан кейін Армения, Болгария, Зимбабве, Финляндия және Қытайдағы Иран елшіліктері Х-дан даулы жазбаларды жоқ қылды.
Кейінірек Иран сыртқы істер министрлігінің өкілі Исмаил Бағаи осы жағдайға түсініктеме берді. Ол Иранның кейбір дипломатиялық миссияларының жарияланымдары негізінен Америкаға қарсы бағытталғанын айтты. Бағаи Тегеран Өзбекстанмен қарым-қатынасқа үлкен мән беретінін және әлгі жарияланымдар бұған кері әсер етпейтінін атап өтті. Ол сондай-ақ Самарқан пен Бұхараны «Иранды аймақ халықтарымен байланыстыратын ортақ өркениеттік және мәдени мұраның» бір бөлігі ретінде сипаттады.
Бірақ Бағаи кешірім сұраған жоқ немесе алдыңғы тұжырымдаманы дұрыс емес деп те мойындаған жоқ. Тегеран сонымен қатар Самарқанның Иранмен байланысты өркениеттік кеңістікке жататыны туралы тезистен бас тартқан жоқ. Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі «парсы мұрасының» орнына Иран мен аймақ халықтарының «ортақ мұрасы» туралы айтып кетті.
Ешқандай аумақтық талаптар қойылмады. Дау басқа нәрсеге байланысты туындады: қазіргі мемлекеттің күрделі трансаймақтық мұраны өз өркениетінің бөлігі ретінде белгілеу және бүгінгі саяси қақтығыста осындай атрибуцияны пайдалану құқығы байқалды.
Ал Самарқан тарихы шынымен сақтықты қажет етеді.
ИРАН ТІЛДЕСТІК ЖӘНЕ ПАРСЫ ТІЛІ
Самарқан тарихы Соғдианадан, тіпті парсы тілімен байланыстыруға болатын кезеңнен де бұрын басталады. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, Самарқан оазисіндегі адам қонысының іздері шамамен б.з.д. 1500 жылға жатады, ал Афрасиаб өзеніндегі ежелгі қала б.з.д. 7 ғасырда пайда болған. Осының өзі Самарқанның бірыңғай өркениеттік «тегін» табу әрекетін күмәнді етеді. Кейінірек қала Соғдиананың негізгі орталықтарының біріне айналды. Соғды тілі – шынымен де иран тілі. Ираника энциклопедиясында оны негізінен қазіргі Өзбекстан мен Тәжікстан аумағында сөйлейтін шығыс иран тілі ретінде сипаттайды.
Бірақ мұнда терминологиялық тұзаққа түсіп қалу оңай. Тарихи лингвистикада «ирантілдес» тілдік отбасының атауы Иран мемлекетіне де қатысты дегенді білдірмейді. Парсы тілі батыс иран тармағына, соғды тілі шығыс иран тармағына жатады. Мысалы, бактрия, хорезм және осетин тілдері де осы үлкен отбасыға жатады. Сондықтан «иран тілді соғдылықтар» мен «парсыларды» бірдей деп қабылдауға болмайды.
Әрине, ежелгі парсы мемлекеттілігімен байланыс та болған. Шамамен б.з.д. 540 жылы Кир Соғдиананы жаулап алды, ал Ескендір Зұлқарнайнның жорықтарына дейін бұл аймақ Ахеменид империясының солтүстік-шығыс провинциясы болып қала берді.
Тарихтың бұл тарауын жоққа шығарудың, немесе төмендетудің қажеті жоқ. Бірақ бұл тек тарау ғана – Самарқандтың бүкіл тарихының бастамасы емес. Оның үстіне бұл 1500-2000 жылдан кейін мұнда пайда болатын ескерткіштердің түсіндірмесі емес екенін де ескеру керек.
Өзбекстанның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және насихаттау жөніндегі дүниежүзілік қоғамның (WOSCU) «Соғдиана: Жібек жолының жүрегі» атты кітап-альбомы аймаққа осындай көзқараспен қарайды. Авторлар Соғдиананы «Орталық Азияның жүрегіне» орналастырады, ал соғды мәдениетінің өзі көршілес өркениеттермен үнемі байланыста дамыған тәуелсіз құбылыс ретінде ұсынылады.
Бөгдені қабылдау және оларды ерекше дәстүрге айналдыру қабілеті Самарқанның тұрақты сипаттамаларының біріне айналады.
ПАРСЫ ТІЛІНІҢ ЖЕРСІНУІ ЖӘНЕ ТӘЖІКТЕР
Араб басқыншылығынан кейін аймақтың тілдік картасы біртіндеп өзгерді. Соғды тілі өз орнын жоғалтты, ал Самарқан пен Бұхара неопарсы мәдениетінің ең маңызды орталықтарына айналды.
Ал мұнда Иран жағы өте нақты тарихи негізге сүйенеді.
Орталық Азиядағы парсы тілі қазіргі Иран аумағынан әкелінген шетел тілі емес еді. Мәуераннахрдың өзі неопарсы әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлес қосты. Келесі ғасырларда парсы тілі Персиядан тыс жерлерде – Орталық Азиядан Үндістанға дейін поэзия, ғылым, тарихнама, әкімшілік және сот тілі болды.
Аймақта осылай қалыптасқан әлемді сипаттау үшін тарихшылар «парсылық мәдени кеңістік» – Persianate терминін қолданады. Оның мағынасы өте кең, бір ғана Иран аумағымен шектелмейді. Нил Грин редакциялаған «Парсы әлемі: Еуразиялық лингва франка шекаралары» The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca кітабы парсы тіліндегі жоғары мәдениеттің Орталық Азия, Оңтүстік Азия, Кавказ, Анадолы және Балқан арқылы қаншалықты кең таралғанын көрсетеді. Самарқан сөзсіз осы әлемге тиесілі болды. Бірақ парсы әлеміндегі орын қазіргі мемлекеттік-ұлттық мағынада ирандық дегенді білдірмейді.
Бұл, әсіресе, Самарқанның өзінде айқын көрінеді, онда парсы тілі дәстүрі ортағасырлық мемлекеттермен бірге жойылып кетпеді. Ол жергілікті мәдениет пен тілмен қатар өмір сүрді.
Ираника энциклопедиясында Самарқан Бұхарамен қатар, тәжіктердің дәстүрлі мәдени орталығы ретінде анықталады, онда тәжіктер көп тұрады. Тәжік тілінің өзі – жаңа парсы тілінің Орталық Азиялық түрі. Бұл тіл Самарқанда бүгінге дейін әлі қолданылып келеді. Парсы тілі мұнда өзінің Орталық Азиядағы ортасында дамыды және жергілікті тәжіктер мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды.
19 ғасырда тәжіктер Бұхара мен Самарқанды көптеп мекендеді. Дегенмен, бұл қалалардың этникалық ландшафты қазіргі ұлттық ойлауға таныс қатаң санаттарға сәйкес келмеді. Тәжік және түркі тілдері ғасырлар бойы бірге өмір сүрді; қостілділік, аралас неке және ортақ қалалық мәдениет әртүрлі халықты өзара біріктірді.
Бұл сипаттамалар 20 және 21 ғасырларда сақталды, дегенмен кеңестік ұлт саясаты, ұлттық білім беру жүйелерінің дамуы және тілдік ортадағы өзгерістер адамдардың өзін-өзі тануына және олардың қалай жіктелуіне әсер етті. Сондықтан Самарқан мен Бұхара тарихын тек қазіргі заманғы этникалық санаттар арқылы түсіндіру мүмкін емес: тіл, отбасы тарихы, жергілікті сәйкестік және ортақ мәдени орта да маңызды.
Сондықтан тәжіктер Самарқанның парсы тарихына қатысты тұсындағы ілік емес. Олар Самарқандағы мәдениеттің бір бөлігі және оның тірі парсы тілді дәстүрінің негізгі тасымалдаушыларының бірі болды.
ӨЗБЕК ТІЛДІ ИРАНДЫҚТАР КІМДЕР?
Самарқан шаһарында қарапайым ұлттық белгілердің қаншалықты тиімсіз екенін көрсететін тағы бір қауымдастық бар. Ол – Самарқандағы өзбек тілді ирандықтар.
Самарқан ұзақ уақыт бойы тарихи түрде негізінен шииттік мәзхабтағы исламды ұстанатын Орталық Азиядағы иран халқы – иронилердің мекені болды. Оларды тәжіктермен шатастырмау керек.
Зерттеушілер бұл қауымдастықтың құрылуын Иранның, Хорасанның және Ауғанстанның солтүстігінен келген бірнеше көші-қон толқындарымен байланыстырады. Кейбіреулері Мәуераннахрға күштеп әкелінді. Тұтқын ретінде келгендер бар, ал басқалары кейінірек келді. Олардың ата-бабаларының арасында Мерв, Мешхед, Сабзевар, Хорасан және Иран Әзірбайжанынан келген адамдар болды – тек парсы тілді ғана емес, сонымен қатар түркі тілді халықтар еді.
Самарқан сайып келгенде Өзбекстандағы осы қауымдастықтың да ең ірі орталығына айналды. Дегенмен, оның мөлшері туралы нақты дерек мардымсыз: иронилер әр кезде жағдайға қарай кейді ирандық деп, кейде тәжік немесе өзбек ретінде тіркелген болуы мүмкін. Сондықтан зерттеушілер дәл қазіргі жағдайды бағалаудан сақтанатыны жасырын емес.
Тіл мәселесі одан да қызықты. Бүгінде Бұхар иронилері негізінен тәжік тілінде сөйлесе, Самарқан иронилерінің арасында күнделікті өмірде өзбек тілі басым. Академиялық зерттеулер мұны ішінара топтардың әртүрлі шығу тегіне байланыстырады: Самарқан қауымдастығының кейбір ата-бабалары тек парсы тілді аймақтардан ғана емес, сонымен қатар Иран Әзірбайжанынан және басқа да түркі тілді аймақтардан шыққан. Иронилердің негізгі біріктіруші белгілері ортақ тіл емес, тарихи жады мен шиит дәстүрі болып шықты.
Нәтижесінде бір қалада әртүрлі топтар бірге өмір сүреді: парсы тілінде сөйлейтін, бірақ ирандық емес тәжіктер; ирандық болмысын сақтайтын, бірақ өзбек тілінде сөйлейтін иронилер; және өзбектер, олардың көпшілігі үшін тәжік тілі қалалық ортаның таныс бөлігі болып табылады.
Самарқандағы осынау орта «тіл = этникалық тек = мемлекет» формуласына қайшы келеді. Ал оның сәулеті дәл осындай құрылымдалған. Регистан бір ғасырдан астам уақыт бойы салынған.
БІР РЕГИСТАННЫҢ БІРНЕШЕ ҒАСЫРЫ
Самарқандағы Регистан алаңында сақталған үш ғимараттың біріншісі 1417 және 1420 жылдар аралығында салынған Мирзо Ұлықбек медресесі болды. Регистандағы қалған екі құрылым шамамен екі жүз жылдан кейін пайда болды. 17 ғасырда Самарқанд билеушісі Жалаңтөс бахадүрдің тұсында Шердор, содан кейін Тиллья-Кари медресесі салынды. Бұл ғимараттар алаңның әйгілі үш жақты композициясын толықтырды.
Дереккөздер Жалаңтөсті Бұхар хандығының Алшын әскери ақсүйектерімен байланыстырады; өзбек тарихнамалық дәстүрінде ол өзбек Алшин руына жатқызылады, дегенмен оның этникалық тегі туралы мәселе қазақ тарихнамасында да талқыланады. Жалаңтөстің Самарқанды басқарудағы және Регистан құрылысындағы рөлінің өзі күмәнсіз.
Регистан алаңының ансамблінің құрылуына ирандық сәулет өнері қатты әсер етті. Ислам сәулет өнерінің халықаралық дерекқоры Archnet Шердордың төрт айвандық композициясын Иран медресесінің типологиясымен байланыстырады.
Бірақ сәулет өнерінің бірыңғай ұлттық шеңберде дамуы сирек құбылыс. Шердор медресесі бір мезгілде Тимуридтердің ұлылық дәстүрін жалғастырса, сонымен қатар қарсы беттегі Ұлықбек медресесімен саналы түрде үйлесімді салынған. Иран типологиясы мұндайда Самарқандағы бірегей сәулет ансамблінің материалына айналып шыға келген.
Дәл осыны эпиграфиядан да көруге болады. Самарқанд ескерткіштерінде араб, парсы және түркі мәтіндері сақталған. WOSCU Шахи-Зиндадағы Ширин-бике-ака кесенесінде ең таңғажайып мысалдардың бірін тапты – онда Саади Ширазидің өлеңдері бар. Парсы әдебиеті Самарқан мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналса да, бұл кесенені ирандық құрылым етпейді.
САМАРҚАН ЫҚПАЛ АУДАНЫ ҒАНА ЕМЕС
ЮНЕСКО-ның өзі біржақты көзқарас үшін қолайсыз тағы бір дәлел келтіреді. Ұйым Самарқан Тимуридтер империясының астанасы болған 14 және 15 ғасырларды оның ең маңызды даму кезеңі деп санайды және қаланың өнері мен сәулетін Орталық Азияның мәдени және саяси тарихындағы шешуші кезеңдер ретінде сипаттайды. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, Регистан мен Бибі-Ханым сәулеттік ескерткіштері Жерорта теңізінен Үнді құрлығына дейін созылып жатқан кең кеңістікте ислам сәулет өнерінің дамуында маңызды рөл атқарды. ЮНЕСКО Самарқандтағы Тимурид шеберлерінің жетістіктері аймақ сәулетінің кейінгі дамуына әсер еткенін және Персиядағы Сефевидтердің, Үндістандағы Моғолдардың және Түркиядағы Османлылардың жетістіктеріне үлес қосқанын атап өтеді.
Басқаша айтқанда, мәдени қозғалыс тек Парсы мен Мәуераннахрмен шектелмеген. 15 ғасырда Самарқандтың өзі соншалықты қуатты көркем орталық болғандықтан, оның сәулет идеялары кері бағытта, соның ішінде Персияға да тарады.
Мұндайда «кім кімнен қарыз алды?» деген мағынасыз сұрақ туындауы мүмкін.
ИРАН ҒАЛЫМДАРЫ – WOSCU ЖОБАСЫ АЯСЫНДА
Міне, сондықтан қазіргі дипломатиялық қақтығыс Өзбекстан мен Иран арасындағы нақты академиялық қарым-қатынастар аясында ерекше қызықты болып көрінеді.
WOSCU ирандық компонентті Өзбекстан тарихынан алып тастап қана қоймай, оны ирандық мамандармен бірлесіп жүйелі түрде зерттейді. Дүниежүзілік қоғам конгрестерінің бірінде Тегеранның Тарбиат Модарес университетінің зерттеушісі Махназ Шайестефар және ирандық әріптесі Регистанның сәулеттік безендірілуін Исфахандағы Нақш-е Жахан алаңымен салыстырды. Кейінірек, WOSCU-ның 7-ші халықаралық конгресінде ол «Иран коллекцияларындағы Өзбекстанның мәдени мұрасы» атты жеке жобаны ұсынды. Қоғамның жұмысына Иранның Ұлттық мұражайының мамандары, оның ішінде бұрынғы директоры Дарюш Акбарзаде де қатысты.
Бұл тәсілдің өз қағидаты бар. Парсы тіліндегі көркем ортада жасалған мұра әлі күнге дейін Өзбекстан мен Мәуераннахр тарихы үшін маңызды дереккөз болып қала беруі мүмкін.
2024 жылдың ақпан айында WOSCU-дің академиялық кеңесшісі Рустам Джабборов Тегеранда Иранның мәдениет және исламдық бағдар министрінің орынбасары Мохаммад Хазаимен кездесті. Содан кейін ирандық тарапқа Саадидің «Гүлістан» миниатюрасының факсимильді көшірмесі берілді. Бұл көшірме қоғамның қуаттауынша, XVI ғасырда Самарқанда жасалған.
ӨЗБЕКСТАН ИРАН КІТАПХАНАСЫНАН НЕ ІЗДЕЙДІ?
Өзбекстандағы Ислам өркениеті орталығы иран қорларымен одан да кең ынтымақтастық орнатқан.
Орталыққа Иран қолжазбаларының 45 томдық жиынтық каталогы берілді. Онда Иранның мемлекеттік, діни және жеке кітапханаларынан алынған 320 мыңнан астам қолжазба туралы ақпарат бар. Олардың арасында Бируни, Ибн Сина, Хорезми, Замахшари, Фарғани және мұрасы Орталық Азиямен тығыз байланысты басқа да ғалымдардың еңбектері бар. Иран коллекцияларында Әлішер Науаидің қолжазбалары да кездеседі.
Орталық Иранның Ұлттық кітапханасы мен мұрағатымен бірлесіп «Темурнаме» факсимильді басылымын дайындауға келісткен. Иранның Ұлттық кітапханасында Өзбекстан Ислам өркениеті орталығы үшін арнайы орын ашылды; Ташкентте Иран кітапханасы үшін өзара кеңістік жоспарлануда.
Тағы бір маңызды артефакт Мешхедтегі Остан Құдс Разави кітапханасында сақталған – Шахрухтың ұлы Тимурид ханзадасы Ибраһим Сұлтан көшірген Құран. Иран тарапы бұл қолжазбаның факсимильді көшірмесін Ислам өркениеті орталығына сыйға тартты. Сонымен қатар, екі тарап қолжазбаларды бірлесіп зерттеу, факсимильдерді дайындау және ғылыми алмасу туралы меморандумға қол қойды.
Остан Құдс Разави кітапханасында 17 ғасырдағы Хиуа ханы Әбілғази Бахадур ханның жарлығы (фарман) да сақталған. Орталық қызметкерлері Иранға сапары кезінде құжатты зерттеп, содан кейін Ташкент көрмесіне факсимильді көшірмесін дайындап алып келді.
Мұның бәрі мәселенің мәнісі X-желісіндегі бірнеше жарияланымнана әлдеқайда терең екенін көрсетеді.
Өзбек академиялық мекемелері Иранды аймақ тарихынан өшіруге тырыспайды. Керісінше, олар өз өткенін зерттеу, иран мамандарымен жұмыс істеу, парсы қолжазбаларын зерттеу және ортақ мәдени кеңістікті тану үшін Тегеран мен Мешхедке сапарлауда.
Ортақ мұраға ешкім қарсы емес. Қарсылық ортақ мұраны иемдену кезінде туындайды.
Самарқан Соғдиана мен Ахеменид империясынан да бұрын пайда болған. Ол парсы тілі мәдениетінің негізгі тілдерінің біріне айналған дәуірден аман қалды, Тимуридтерден де ұзақ өмір сүрді және аймақтың саяси және мәдени тарихымен, соның ішінде өзбек мемлекеттерінің тарихымен және өзбек мәдени дәстүрімен тығыз байланыста дамыды.
Сондықтан, қайшылық іздемей Иранның ықпалын ескеріп, парсы жазбаларын зерттеп, қолжазбалар бойынша иран ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеуге болады. Иранның мәдени ықпалының өзі Самарқанның тек Иранға тиесілі екенін білдірмейді, дәл сол сияқты оның өзбек мемлекеттілігі үшін маңызы тәжіктер мен аймақтың басқа халықтарының тарихи рөлін жоққа шығармайды. Осы тарихи қабаттардың барлығы Самарқанның мәдени мұрасын – Өзбекстанның негізгі символдарының бірін құрайды.
