بۇگىن، 20 نارىز تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، اعارتۋشى، رەفورماتور ىسمايىل عاسپرالىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىر، دەپ حابارلايدى "ادىرنا".
ول 1851 جىلى 21 ناۋرىزدا قىرىمداعى باقشاساراي ماڭىنداعى اۋدجيكوي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى تۇركى-قىرىم مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى سانالعان باقشاسارايدا ءوتىپ، العاشقى ءبىلىمىن مەدرەسەدە، كەيىن ورىس وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرعان.
جاسىنان بىلىمگە قۇشتار بولعان عاسپرالى ماسكەۋ مەن ۆورونەجدەگى اسكەري وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. الايدا رەسەيدىڭ تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى ساياساتىن قابىلداي الماي، وقۋىن تاستاپ، ەلگە ورالادى. كەيىن باقشاسارايداعى ءزىنجىرلى مەدرەسەسىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا كىرىستى.
عاسپرالى مۇسىلماندىق ءبىلىم بەرۋدى جاڭارتۋ يدەياسىن ۇسىنىپ، ءدىني وقۋ ورىندارىنا ماتەماتيكا، گەوگرافيا، تاريح، جاراتىلىستانۋ پاندەرىن ەنگىزۋدى قولدادى. ول «ۋسۋل-ءجاديد» دەپ اتالعان جاڭا وقىتۋ ءادىسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ جازۋىن بىرىزدەندىرۋدى ماقسات ەتتى. اعارتۋشى ۇلتتىق تاربيەنى مەكتەپتەن باستاۋ قاجەتتىگىن دە ۇنەمى ناسيحاتتادى.
ول تەك پەداگوگ قانا ەمەس، قوعام قايراتكەرى ءارى پۋبليتسيست رەتىندە دە تانىلدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن سىناپ، مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ رۋحاني دامۋىنا جول اشۋدى تالاپ ەتتى. ء«تارجىمان» گازەتى ارقىلى تۇركى جۇرتىن بىلىمگە، بىرلىككە ۇندەدى.
1878 جىلى باقشاساراي قالاسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە تاعايىندالعان عاسپرالى حالىق يگىلىگى ءۇشىن مەكتەپتەر مەن الەۋمەتتىك نىساندار سالۋعا اتسالىستى. سوعان قاراماستان، ونىڭ اعارتۋشىلىق يدەيالارى ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە ۇشىراپ وتىردى.
ىسمايىل عاسپرالى 1914 جىلى 11 قىركۇيەكتە قايتىس بولدى. ونىڭ قازاسى كۇللى تۇركى الەمى ءۇشىن ورنى تولماس قايعى بولدى. قازاق زيالىلارى دا ونى جوعارى باعالاپ، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى ونى «رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ۇستازى» دەپ اتادى.
بۇگىندە ىسمايىل عاسپرالىنىڭ مۇراسى – تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى مەن اعارتۋشىلىق جولىنداعى ماڭىزدى تاريحي كەزەڭنىڭ ايعاعى بولىپ قالا بەرەدى.
