1940 جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولدى. قايىم، وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، وسى مەرەيتويعا الدىن الا دايىندالىپ، اباي مۋزەيىن دايىنداپ، اشتى، اباي مۇراسىن زەرتتەۋدە ۇلكەن عىلىمي ەڭبەك ءسىڭىردى، اباي تۋرالى ەكى پوەما جازدى. 24 جاسار قايىم حالقىمىز ءۇشىن ابايدىڭ اتقاراتىن ءرولىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ: "قالام السام قولىما، ولەڭ جازسام، الدىمدا — اقىن اباي — تەمىرقازىق!" — دەپ جازعان بولاتىن». سونىمەن قاتار ول مەرەيتويدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا دا بەلسەنە قاتىستى.
1945 جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. م. اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قايىم ابايدىڭ 100 جىلدىعىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك مەرەيتويلىق كوميتەتتىڭ عىلىمي حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى.
ول 1941 جىلدان 1945 جىلعا دەيىن وسى اسا جاۋاپتى ءارى كۇردەلى جۇمىستى اتقاردى. ول كەزەڭدە كوپتەگەن قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر بولدى. قايىم سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ، ابايدىڭ 100 جىلدىعىن لايىقتى دەڭگەيدە وتكىزۋگە بار كۇشىن جۇمسادى. قايىم مۇحامەدحانوۆ ءوزى جيناعان اباي تۋرالى ەستەلىكتەردى جۇيەلەپ، ارنايى «اباي تۋرالى ەستەلىكتەر» جيناعىن قۇراستىردى. ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ول ابايدىڭ شاكىرتتەرىنە ارنالعان ديسسەرتاتسياسىن جازىپ، ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ەسىمدەرىن انىقتادى، العاش رەت تولىق ءومىرباياندارىن جازىپ، شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ماتىندەرىن تۇگەلدەي قالپىنا كەلتىردى. سول كەزدىڭ وزىندە قايىم اباي شىعارمالارىنىڭ كانوندىق ءماتىنىن قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى تەكستولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ال قايىم قۇراستىرعان ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ شەجىرەسى — وسى تاريحي وقيعا تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن بىردەن-ءبىر دەرەكتى تاريحي قۇجات.
ال ابايدىڭ 125 جىلدىعىن دايىنداۋ بارىسىندا قايىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن 100 جىلدىق مەرەيتويدىڭ تاجىريبەسى ۇلگى رەتىندە پايدالانىلدى.
1995 جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەيتوي ءوتتى. وسى مەرەيتويعا دايىندىق بارىسىندا قازاقستان عىلىم اكادەمياسى قايىمنىڭ ۇسىنىسىمەن تاريحتا تۇڭعىش رەت اباي شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىن عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرمەن بىرگە دايىنداۋعا كىرىستى. ال بۇل عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەردىڭ باسىم بولىگىن قايىم ءوزىنىڭ بۇكىل عىلىمي عۇمىرى بارىسىندا جازدى.
سونداي-اق تاريحتا العاش رەت «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن جانە باسقا دا ىرگەلى ەڭبەكتەردى دايىنداۋ قولعا الىندى. عىلىم اكادەمياسى مەن جازۋشىلار وداعى مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستى قايىمسىز جۇزەگە اسىرۋدىڭ قيىن ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى.
مىنە، سول جىلدارعا قاتىستى حاتتار مەن ارحيۆتىك قۇجاتتار ساقتالعان. ا. نۇرشايحوۆ، ر. نۇرعاليەۆ، و. سۇلەيمەنوۆ، ت.ب. جانە عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇجىمى قايىمنان وسى ماڭىزدى جۇمىستى باسقارۋدى سۇراعان.
«ابايدى ودان ارتىق ەشكىم بىلمەيدى»، – دەپ قايىم تۋرالى ر. نۇرعاليەۆ ايتقان ەكەن. بۇل ءسوز قايىمنىڭ اباي شىعارماشىلىعىن، ءومىربايانىن، ونىڭ اينالاسىنداعى ادامداردى، تۋعان-تۋىستارىن جانە ابايعا قاتىستى بارلىق وقيعالاردى تەرەڭ بىلەتىنىن كورسەتەدى.
ەندى «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنا توقتالايىق. اكەمنىڭ قولجازبالارىن وقىپ وتىرىپ، ونىڭ «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قۇرىلىمىن دا، بۇكىل مازمۇنىن دا الدىن الا جاساپ، جۇيەلەگەنىن كورەمىن. ول ەنتسيكلوپەدياعا ەنگىزىلەتىن بارلىق فوتوسۋرەتتەردىڭ، گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ، ەسىمدەر مەن وقيعالاردىڭ، سونداي-اق ابايعا قاتىستى بارلىق قۇجاتتاردىڭ ءتىزىمىن جاساعان. مۇنىڭ ءبارىن ول وتە جاقسى بىلگەن، ءارى وسى دەرەكتەردىڭ بارلىعى ونىڭ ءوز قورىندا ساقتالعان.
اكەمنىڭ قولجازبالارىن وقي وتىرىپ، ونىڭ «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن ءوزى جاساعانىن كورەمىن. ول ەنتسيكلوپەدياعا ەنگىزىلەتىن فوتوسۋرەتتەردىڭ، گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ، ەسىمدەر مەن وقيعالاردىڭ، سونداي-اق ابايعا قاتىستى بارلىق قۇجاتتاردىڭ ءتىزىمىن الدىن الا دايىنداعان. ول بۇل ماتەريالداردىڭ ءبارىن وتە جاقسى بىلەتىن. ابايعا قاتىستى دەرەكتەردىڭ بارلىعى ونىڭ جادىندا ساقتاۋلى ەدى.
بارشاعا بەلگىلى، قايىمنىڭ اباي مەكتەبى تۋرالى زەرتتەۋى ءۇشىن 1951 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. سول كەزدە باسپاحانادا ونىڭ اباي شاكىرتتەرى تۋرالى، ولاردىڭ ءومىرباياندارى مەن شىعارمالارى قامتىلعان كىتابىنىڭ بۇكىل تارالىمى جويىلدى. ارادا 42 جىل وتكەن سوڭ، اباي شاكىرتتەرى تۋرالى بۇل بىرەگەي عىلىمي ەڭبەك اقىرى جارىق كوردى.
1993–1995 جىلدارى «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» اتتى ءتورت كىتاپ جارىققا شىقتى. ال بەسىنشى كىتاپ — «اباي مۇراگەرلەرى» 1995 جىلى باسىلىپ شىقتى. قايىم الاش قايراتكەرلەرىن ابايدىڭ رۋحاني ءىزباسارلارى دەپ سانادى. ول ءوزى جيناعان دەرەكتەر نەگىزىندە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرباياندارىن جازىپ، ولاردىڭ شىعارمالارىن قالپىنا كەلتىردى، ساقتاپ قالدى جانە عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر بەردى.
ول ءومىرىنىڭ ءار كۇنىن ابايعا ارنادى. اباي ەسىمىنىڭ اياسىنا ول اتا-بابالاردان جەتكەن تاريحي جادتى، كونە ادەبيەتتى، اقىندار مەن باتىرلار مۇراسىن، ەپوس پەن فولكلوردى، الەمدىك مادەنيەتتى جانە حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنىڭ سان الۋان سالاسىن توعىستىردى.
عالىمنىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە 22 جىل بولدى. الايدا ونىڭ يدەيالارى مەن ەڭبەكتەرى، «اباي–الاش» عىلىمي تۇجىرىمداماسى، حالقىنا جاساعان ولشەۋسىز قىزمەتى — ۋاقىت وتكەن سايىن ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇسىپ، ماڭگى ءومىر سۇرە بەرەدى!
ۇقساس جاڭالىقتار
