1940 жылы Абайдың туғанына 95 жыл толды. Қайым, өздеріңіз білетіндей, осы мерейтойға алдын ала дайындалып, Абай музейін дайындап, ашты, Абай мұрасын зерттеуде үлкен ғылыми еңбек сіңірді, Абай туралы екі поэма жазды. 24 жасар Қайым халқымыз үшін Абайдың атқаратын ролін терең түсініп: "Қалам алсам қолыма, өлең жазсам, Алдымда — ақын Абай — Темірқазық!" — деп жазған болатын». Сонымен қатар ол мерейтойды ұйымдастыру жұмыстарына да белсене қатысты.
1945 жылы Абайдың туғанына 100 жыл толды. М. Әуезовтің ұсынысымен Қайым Абайдың 100 жылдығын өткізу жөніндегі Үкіметтік мерейтойлық комитеттің ғылыми хатшысы болып тағайындалды.
Ол 1941 жылдан 1945 жылға дейін осы аса жауапты әрі күрделі жұмысты атқарды. Ол кезеңде көптеген қиындықтар мен кедергілер болды. Қайым сол қиындықтардың бәрін еңсеріп, Абайдың 100 жылдығын лайықты деңгейде өткізуге бар күшін жұмсады. Қайым Мұхамедханов өзі жинаған Абай туралы естеліктерді жүйелеп, арнайы «Абай туралы естеліктер» жинағын құрастырды. Абайдың 100 жылдық мерейтойына орай ол Абайдың шәкірттеріне арналған диссертациясын жазып, олардың барлығының есімдерін анықтады, алғаш рет толық өмірбаяндарын жазып, шәкірттерінің шығармаларының мәтіндерін түгелдей қалпына келтірді. Сол кездің өзінде Қайым Абай шығармаларының канондық мәтінін қалпына келтіруге бағытталған ауқымды текстологиялық зерттеу жүргізді. Ал Қайым құрастырған Абайдың 100 жылдық мерейтойын өткізу шежіресі — осы тарихи оқиға туралы бүгінгі күнге жеткен бірден-бір деректі тарихи құжат.
Ал Абайдың 125 жылдығын дайындау барысында Қайымның ұйымдастыруымен өткен 100 жылдық мерейтойдың тәжірибесі үлгі ретінде пайдаланылды.
1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл толуына арналған мерейтой өтті. Осы мерейтойға дайындық барысында Қазақстан Ғылым академиясы Қайымның ұсынысымен тарихта тұңғыш рет Абай шығармаларының толық жинағын ғылыми түсініктемелермен бірге дайындауға кірісті. Ал бұл ғылыми түсініктемелердің басым бөлігін Қайым өзінің бүкіл ғылыми ғұмыры барысында жазды.
Сондай-ақ тарихта алғаш рет «Абай» энциклопедиясын және басқа да іргелі еңбектерді дайындау қолға алынды. Ғылым академиясы мен Жазушылар одағы мұндай ауқымды жұмысты Қайымсыз жүзеге асырудың қиын екенін жақсы түсінді.
Міне, сол жылдарға қатысты хаттар мен архивтік құжаттар сақталған. А. Нұршаихов, Р. Нұрғалиев, О. Сүлейменов, т.б. және Ғылым академиясының ұжымы Қайымнан осы маңызды жұмысты басқаруды сұраған.
«Абайды одан артық ешкім білмейді», – деп Қайым туралы Р. Нұрғалиев айтқан екен. Бұл сөз Қайымның Абай шығармашылығын, өмірбаянын, оның айналасындағы адамдарды, туған-туыстарын және Абайға қатысты барлық оқиғаларды терең білетінін көрсетеді.
Енді «Абай» энциклопедиясына тоқталайық. Әкемнің қолжазбаларын оқып отырып, оның «Абай» энциклопедиясының құрылымын да, бүкіл мазмұнын да алдын ала жасап, жүйелегенін көремін. Ол энциклопедияға енгізілетін барлық фотосуреттердің, географиялық атаулардың, есімдер мен оқиғалардың, сондай-ақ Абайға қатысты барлық құжаттардың тізімін жасаған. Мұның бәрін ол өте жақсы білген, әрі осы деректердің барлығы оның өз қорында сақталған.
Әкемнің қолжазбаларын оқи отырып, оның «Абай» энциклопедиясының Құрылымы мен Мазмұнын өзі жасағанын көремін. Ол энциклопедияға енгізілетін Фотосуреттердің, Географиялық атаулардың, Есімдер мен Оқиғалардың, сондай-ақ Абайға қатысты барлық Құжаттардың тізімін алдын ала дайындаған. Ол бұл материалдардың бәрін өте жақсы білетін. Абайға қатысты деректердің барлығы оның жадында сақтаулы еді.
Баршаға белгілі, Қайымның Абай мектебі туралы зерттеуі үшін 1951 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, 25 жылға бас бостандығынан айырылу туралы үкім шығарылды. Сол кезде баспаханада оның Абай шәкірттері туралы, олардың өмірбаяндары мен шығармалары қамтылған кітабының бүкіл таралымы жойылды. Арада 42 жыл өткен соң, Абай шәкірттері туралы бұл бірегей ғылыми еңбек ақыры жарық көрді.
1993–1995 жылдары «Абайдың ақын шәкірттері» атты төрт кітап жарыққа шықты. Ал бесінші кітап — «Абай мұрагерлері» 1995 жылы басылып шықты. Қайым Алаш қайраткерлерін Абайдың рухани ізбасарлары деп санады. Ол өзі жинаған деректер негізінде Алаш қайраткерлерінің өмірбаяндарын жазып, олардың шығармаларын қалпына келтірді, сақтап қалды және ғылыми түсініктемелер берді.
Ол өмірінің әр күнін Абайға арнады. Абай есімінің аясына ол ата-бабалардан жеткен тарихи жадты, көне әдебиетті, ақындар мен батырлар мұрасын, эпос пен фольклорды, әлемдік мәдениетті және халқымыздың рухани қазынасының сан алуан саласын тоғыстырды.
Ғалымның арамыздан кеткеніне 22 жыл болды. Алайда оның идеялары мен еңбектері, «Абай–Алаш» ғылыми тұжырымдамасы, халқына жасаған өлшеусіз қызметі — уақыт өткен сайын маңызын арттыра түсіп, мәңгі өмір сүре береді!
