1940 jyly Abaidyŋ tuǧanyna 95 jyl toldy. Qaiym, özderıŋız bıletındei, osy mereitoiǧa aldyn ala daiyndalyp, Abai muzeiın daiyndap, aşty, Abai mūrasyn zertteude ülken ǧylymi eŋbek sıŋırdı, Abai turaly ekı poema jazdy. 24 jasar Qaiym halqymyz üşın Abaidyŋ atqaratyn rolın tereŋ tüsınıp: "Qalam alsam qolyma, öleŋ jazsam, Aldymda — aqyn Abai — Temırqazyq!" — dep jazǧan bolatyn». Sonymen qatar ol mereitoidy ūiymdastyru jūmystaryna da belsene qatysty.
1945 jyly Abaidyŋ tuǧanyna 100 jyl toldy. M. Äuezovtıŋ ūsynysymen Qaiym Abaidyŋ 100 jyldyǧyn ötkızu jönındegı Ükımettık mereitoilyq komitettıŋ ǧylymi hatşysy bolyp taǧaiyndaldy.
Ol 1941 jyldan 1945 jylǧa deiın osy asa jauapty ärı kürdelı jūmysty atqardy. Ol kezeŋde köptegen qiyndyqtar men kedergıler boldy. Qaiym sol qiyndyqtardyŋ bärın eŋserıp, Abaidyŋ 100 jyldyǧyn laiyqty deŋgeide ötkızuge bar küşın jūmsady. Qaiym Mūhamedhanov özı jinaǧan Abai turaly estelıkterdı jüielep, arnaiy «Abai turaly estelıkter» jinaǧyn qūrastyrdy. Abaidyŋ 100 jyldyq mereitoiyna orai ol Abaidyŋ şäkırtterıne arnalǧan dissertasiiasyn jazyp, olardyŋ barlyǧynyŋ esımderın anyqtady, alǧaş ret tolyq ömırbaiandaryn jazyp, şäkırtterınıŋ şyǧarmalarynyŋ mätınderın tügeldei qalpyna keltırdı. Sol kezdıŋ özınde Qaiym Abai şyǧarmalarynyŋ kanondyq mätının qalpyna keltıruge baǧyttalǧan auqymdy tekstologiialyq zertteu jürgızdı. Al Qaiym qūrastyrǧan Abaidyŋ 100 jyldyq mereitoiyn ötkızu şejıresı — osy tarihi oqiǧa turaly bügıngı künge jetken bırden-bır derektı tarihi qūjat.
Al Abaidyŋ 125 jyldyǧyn daiyndau barysynda Qaiymnyŋ ūiymdastyruymen ötken 100 jyldyq mereitoidyŋ täjıribesı ülgı retınde paidalanyldy.
1995 jyly Abaidyŋ tuǧanyna 150 jyl toluyna arnalǧan mereitoi öttı. Osy mereitoiǧa daiyndyq barysynda Qazaqstan Ǧylym akademiiasy Qaiymnyŋ ūsynysymen tarihta tūŋǧyş ret Abai şyǧarmalarynyŋ tolyq jinaǧyn ǧylymi tüsınıktemelermen bırge daiyndauǧa kırıstı. Al būl ǧylymi tüsınıktemelerdıŋ basym bölıgın Qaiym özınıŋ bükıl ǧylymi ǧūmyry barysynda jazdy.
Sondai-aq tarihta alǧaş ret «Abai» ensiklopediiasyn jäne basqa da ırgelı eŋbekterdı daiyndau qolǧa alyndy. Ǧylym akademiiasy men Jazuşylar odaǧy mūndai auqymdy jūmysty Qaiymsyz jüzege asyrudyŋ qiyn ekenın jaqsy tüsındı.
Mıne, sol jyldarǧa qatysty hattar men arhivtık qūjattar saqtalǧan. A. Nūrşaihov, R. Nūrǧaliev, O. Süleimenov, t.b. jäne Ǧylym akademiiasynyŋ ūjymy Qaiymnan osy maŋyzdy jūmysty basqarudy sūraǧan.
«Abaidy odan artyq eşkım bılmeidı», – dep Qaiym turaly R. Nūrǧaliev aitqan eken. Būl söz Qaiymnyŋ Abai şyǧarmaşylyǧyn, ömırbaianyn, onyŋ ainalasyndaǧy adamdardy, tuǧan-tuystaryn jäne Abaiǧa qatysty barlyq oqiǧalardy tereŋ bıletının körsetedı.
Endı «Abai» ensiklopediiasyna toqtalaiyq. Äkemnıŋ qoljazbalaryn oqyp otyryp, onyŋ «Abai» ensiklopediiasynyŋ qūrylymyn da, bükıl mazmūnyn da aldyn ala jasap, jüielegenın köremın. Ol ensiklopediiaǧa engızıletın barlyq fotosuretterdıŋ, geografiialyq ataulardyŋ, esımder men oqiǧalardyŋ, sondai-aq Abaiǧa qatysty barlyq qūjattardyŋ tızımın jasaǧan. Mūnyŋ bärın ol öte jaqsy bılgen, ärı osy derekterdıŋ barlyǧy onyŋ öz qorynda saqtalǧan.
Äkemnıŋ qoljazbalaryn oqi otyryp, onyŋ «Abai» ensiklopediiasynyŋ Qūrylymy men Mazmūnyn özı jasaǧanyn köremın. Ol ensiklopediiaǧa engızıletın Fotosuretterdıŋ, Geografiialyq ataulardyŋ, Esımder men Oqiǧalardyŋ, sondai-aq Abaiǧa qatysty barlyq Qūjattardyŋ tızımın aldyn ala daiyndaǧan. Ol būl materialdardyŋ bärın öte jaqsy bıletın. Abaiǧa qatysty derekterdıŋ barlyǧy onyŋ jadynda saqtauly edı.
Barşaǧa belgılı, Qaiymnyŋ Abai mektebı turaly zertteuı üşın 1951 jyly quǧyn-sürgınge ūşyrap, 25 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrylu turaly ükım şyǧaryldy. Sol kezde baspahanada onyŋ Abai şäkırtterı turaly, olardyŋ ömırbaiandary men şyǧarmalary qamtylǧan kıtabynyŋ bükıl taralymy joiyldy. Arada 42 jyl ötken soŋ, Abai şäkırtterı turaly būl bıregei ǧylymi eŋbek aqyry jaryq kördı.
1993–1995 jyldary «Abaidyŋ aqyn şäkırtterı» atty tört kıtap jaryqqa şyqty. Al besınşı kıtap — «Abai mūragerlerı» 1995 jyly basylyp şyqty. Qaiym Alaş qairatkerlerın Abaidyŋ ruhani ızbasarlary dep sanady. Ol özı jinaǧan derekter negızınde Alaş qairatkerlerınıŋ ömırbaiandaryn jazyp, olardyŋ şyǧarmalaryn qalpyna keltırdı, saqtap qaldy jäne ǧylymi tüsınıktemeler berdı.
Ol ömırınıŋ är künın Abaiǧa arnady. Abai esımınıŋ aiasyna ol ata-babalardan jetken tarihi jadty, köne ädebiettı, aqyndar men batyrlar mūrasyn, epos pen folklordy, älemdık mädeniettı jäne halqymyzdyŋ ruhani qazynasynyŋ san aluan salasyn toǧystyrdy.
Ǧalymnyŋ aramyzdan ketkenıne 22 jyl boldy. Alaida onyŋ ideialary men eŋbekterı, «Abai–Alaş» ǧylymi tūjyrymdamasy, halqyna jasaǧan ölşeusız qyzmetı — uaqyt ötken saiyn maŋyzyn arttyra tüsıp, mäŋgı ömır süre beredı!
Ūqsas jaŋalyqtar
