Oljas Süleimenov 1986 jylǧy Jeltoqsan oqiǧasynan keiın osy oqiǧa qūrbandaryn aqtau jäne oǧan jalǧas Alaşorda qairatkerlerın aqtau şarasyna ūiytqy bolǧany köp aityla bermeidı. Tūrsyn Jūrtbaidyŋ estelıgınde aqynnyŋ osy qyzmetı jaily keŋınen baiandalady. Mäselenıŋ detaldary airyqşa nazar audartady.
Qazaqstanda Alaşorda avtonomiiasy küiregennen keiın Mäskeudıŋ jetekteuımen bastalǧan saiasi quǧyn-sürgın otyzynşy jyldary qarqynmen jürgızıldı. Al Alaş qairatkerlerın aqtau Jeltoqsan oqiǧasynan keiın ǧana mümkın bolǧany, jüielı türde qolǧa alynǧany – bır aqiqat.
Olardy aqtaudyŋ basynda taiauda 90 jasqa tolǧan aqyn, qoǧam qairatkerı Oljas Süleimenov tūr. Aqynnyŋ küreskerlık beinesı, azamattyq kelbetı, qairatkerlık tūlǧasy jäne saiasattaǧy qadamy jaiynda jazuşy Tūrsyn Jūrtbaidyŋ «Ozan oidyŋ imperatory» estelıgı «Jūldyz» jurnalynyŋ biylǧy besınşı sanynda jariialanǧan. Estelıktıŋ Jeltoqsan oqiǧasynan keiıngı arpalys jäne Alaş qairatkerlerın turaly aitylatyn tūsyn bügıngı Aza künınde jeke jariialaǧandy jön kördık. Biyl Jeltoqsan oqiǧasyna da 40 jyl tolmaq.
«BARMYZ, BAUYRLARYM!..»
1987 jyldyŋ 13 qaŋtary künı saǧat üşter şamasynda Oljas Süleimenov: «Tūrsyn, sen küte tūr, men Ortalyq Komitetke bara jatyrmyn. Bır mäsele şeşıluı kerek», - dedı. Keşkı jetılerde qaityp keldı de: «Sen Qūqyqtyq komissiia qūr, töraǧalyǧyna Salyq Zimanovty ūsyn. Jeltoqsan oqiǧasyna qatysqan jastar sottalyp jatyr. Jazyqsyz ketkenderı de, ädeiı arandatylǧandary da bar. Būl – zaŋsyzdyq. Mıne, maǧan kömektesudı ötıngen eludei hat pen toqsanǧa tarta telegramma keldı. Bız – jazuşymyz. Halyqty qoldauymyz kerek. Sondyqtan da Jazuşylar Odaǧynyŋ janynan Qūqyqtyq komissiia qūrmaqpyz. Osyny özıŋ qolǧa al. Öte adal bol, orystarǧa qarsy, partiiaǧa qarsy ıs-äreketke jūmsap otyr dep oilama. Orystardyŋ özderın paidalan, komissiianyŋ qūramyna tart. SSRO Jazuşylar Odaǧynyŋ janynan da osyndai komissiia qūrylady. Sen onyŋ qorǧauynda bolasyŋ»,- dep negızgı jūmysty üş baǧytta jürgızuge tapsyrma berdı:
Bırınşı: Jeltoqsan oqiǧasy turaly barlyq derektı jinastyryŋdar. Kım qai türmede jatyr? Qandai aiyp taǧyldy? Olardyŋ äke-şeşelerımen, tuǧan tuysqandarymen habarlasyŋdar. Joǧarǧy sotqa kassasiialyq aryz jazsyn. Oqiǧaǧa qatysqandardyŋ kuälık sözderın jazyp alyŋdar. Oblystardaǧy mekemelerge hat joldaŋdar. Olar ruhani süienış bolady ärı qatal ükım kesuge, jūmystan şyǧaruǧa erkındık bermeuı mümkın. Bilık jazuşylardan seskenedı, Jazuşylar Odaǧyn syilaidy. Eŋ bastysy, jeltoqsan oqiǧasyna saiasi baǧa beru jaiynda jäne onyŋ imperiialyq-otarlyq öktemdıkten tuǧandyǧy turaly tüiındı tūjyrym äzırleŋder ärı ol ūzaq merzımge arnalǧan azamattyq qozǧalys jospary bolsyn. Mäskeude sondai pıkır örıstep keledı. Bız de keş qalmaiyq.
Ekınşı: «Alaşorda» qairatkerlerı turaly derekterdı barynşa jinaqtap, saiasi-ädebi, ideologiialyq tūrǧydan tiianaqtap, baisaldy, paiymdy tūjyrym jasaŋdar. Aǧa jazuşylar men ardagerlerge hat daiyndatyŋdar. Kolbinmen, Nazarbaevpen, Nūrqadılovpen jazuşylardyŋ kezdesuın ötkızgende «Alaş» mäselesın köterıp söileitın qalamgerlerdı daiyndaŋdar. Elden hat ūiymdastyryŋdar.
Üşınşı: Jeke mäselelerdı qozǧai berıŋder. Sol arqyly täjıribe jinaqtaisyŋdar. Jazuşylardyŋ pıkırın ūiymdastyr. Repressiiaǧa ūşyraǧan jazuşylar men jariialanuǧa rūhsat etılmegen şyǧarmalardy aqtap alu turaly batyl mäsele qoiyŋdar.
Jazuşylar Odaǧynyŋ ışındegı ūlttyq ruhani moiynsynbau men ışkı qoǧamdyq qarsy pıkırdıŋ qalaida bır arna tauyp syrtqa şyǧatyny anyq edı. Tek sol arnany būryp jıberetın kışkene ǧana türtkı kerek. Ol küş pısıp-jetılıp kele jatqan. Bıraq ta sol «türtkınıŋ» maǧan tüsetını üş ūiyqtasam tüsıme kırmegen. Zady, Oljekeŋe menıŋ «Alaşorda» turaly zertteulerımnıŋ jai-japsary mälım bolatyn. Onyŋ üstıne, «Besıgıŋdı tüze!..» atty M.Äuezov turaly roman-essemdegı «Alaştyŋ ala bairaǧy» degen söz üşın özım jaqsy tanityn ülkendı-kışılı ekı adamnyŋ körsetuı boiynşa jürgızılgen Ortalyq Komitettıŋ tekseruı de äser etse kerek. Joǧaryda aitylǧan 15 bettık «Solşyl jas ūltşyldan saqtanaiyq!» degen aryzdyŋ da äserı tigen siiaqty. Sol aryz jönınde äŋgımeleskende özımnıŋ «alaşordaşylyǧymnyŋ» män-maŋyzyn jäne Oljastyŋ atyn satyp Mäskeude ösek taratyp jürgen dostarynyŋ sumaqailyǧyn aşyq aitqandyǧym da janyna jaqyn tartuǧa sebepker boldy ǧoi dep oilaimyn. Mäsele menıŋ jeke basymda emes, eŋ ülken mäsele ūlttyq qozǧalystyŋ ūitqysy bolar bolaşaq komissiia jūmysynyŋ bastaluynda. Erıksız oilanasyŋ jäne täuekelge bekınuıŋ kerek.
Özı Kamalidenovtıŋ qyryna ılınıp, qatty qysym men arandatuǧa ūşyrap, jaŋa ǧana sol talqydan şyǧyp kelgenıne qaramastan Oljas kömekşısı Süniiat Bäkenovke: «Türmege otyrǧandar men olardyŋ ata-anasynan kelgen telegrammalardy Tūrsynǧa körset. Saiynmen aqyldasyŋdar», – dedı. Jedelhattardyŋ ūzyn sany eluden asady eken. Men daǧdaryp qaldym. «Oilasyŋdar. Amalyn tabyŋdar, qalaida kömekteseiık! Jasyma!» – dedı Oljas Süleimenov. Süniiat aǧamyz jūbatyp arqamnan qaqty.
Erteŋınde habarlasqanymda Salyq Zimanov aǧamyz uaqytynyŋ tyǧyzdyǧyn aityp töraǧalyqtan sypaiy türde bas tartty. Aqyry, sol kezdegı Jazuşylar Odaǧynyŋ hatşylary Saiyn Mūratbekovtıŋ, Äkım Tarazidıŋ, Gennadii Tolmachevtıŋ: «Oljekeŋ mūny Zimanovqa emes, saǧan tapsyryp otyr. Kelıstıŋ be, endı tartynba», - degen talabymen töraǧalyqqa kelısuge mäjbür boldym. Kezektı bır kezdesude Oljas: «Istı jürgızudıŋ amalyn jäne qoldauşylardy sözsız tabamyz. Men Mäskeuden qaityp kelgenşe jai-japsardy anyqtap qoiyndar!», - dedı.
Qazaq ūltynyŋ ruhani tarihynda tūtqyrlanyp qalǧan kökeitestı mäseleler öte köp edı. Tek qana Jeltoqsan oqiǧasymen şektelıp qalu – qoǧamdyq qozǧalystyŋ şeŋberın tym taryltyp jıberedı, al eger tüpkı maqsat aşylyp qalsa oilaǧan ıs bastalmai jatyp sönuı kädık. Aila, amal, ädıs, qalqan qajet. Sol tūsta Baltyq boiyndaǧy elderdıŋ, Ukrainanyŋ, Polşanyŋ, Tatarstannyŋ ışındegı ūlttyq qozǧalystardyŋ jasyryn baǧdarlamalary «ǧaiyptan» qolyma tüstı. Nege ekenın bılmeimın, şet elde basylyp şyǧatyn Gandidıŋ saiasi jolyn iaǧni «beibıt moiynsynbau» saiasatyn nasihattaityn bır gazet päterıme kelıp tūrdy. Solardy ırıktei otyryp jospar jasalyp, Odaqtyŋ ekınşı hatşysy Saiyn Mūratbekov pen hatşy Äkım Tarazidıŋ nazaryna ūsyndyq.
Alaida, mūnyŋ barlyǧy menıŋ mümkındıgımnen tys mındetter edı. «Istı qalai bastaimyz? Kımge baramyz? Qaidan jönın sūraimyz? Äkımşılık pen zaŋ oryndarynyŋ qoldauynsyz ne bıtedı? Onyŋ üstıne ıs-äreketımızdı qalai qūpiia ūstaimyz? Kım bızdı tyŋdaidy jäne men olarǧa kımmın?.. Tıptı jazuşylardyŋ özı közge ıle me?» dep sanam saqqa ketıp jürgende Oljekeŋ Mäskeuden qaityp kelıp, SSRO Jazuşylar Odaǧynyŋ janynan Qūqyqtyq komissiia qūrylǧanyn, endı Qazaqstan Jazuşylar Odaǧynyŋ janynan da sonyŋ bölımşesı qūryluy zaŋdy ekenın tılge tiek etıp: «Resmi jaǧyn özım moinyma alamyn», - dedı. Ol kezde Kalinichenko bastaǧan tergeuşıler Almatyda da tımıskılenıp jürgen.
Komissiianyŋ alǧaşqy otyrysy bolarda Şer-aǧaŋa baryp, jaǧdaidy tüsındırıp: «Qalaida «Qazaq ädebietınıŋ» būl turaly habar berıp otyrǧany dūrys bolar edı», - degendı aittym. Ol kısı qoldan kelgenşe kömektesuge uäde ettı.
Atalmyş üş mäselenı talqylauǧa joǧarydaǧy aty atalǧan Qūqyqtyq komissiia müşelerı men keŋesşılerı belsene qatysty. Saqtyq üşın olarmen jeke-jeke äŋgımelestık, ärkım öz yŋǧaiy boiynşa ıske kırıstı. Bırıne tapsyrylǧan tapsyrmany ekınşı müşe bılmeitın. Astyrtyn jūmystyŋ tärtıbı solai. Būl rette bolşevikterdıŋ täjıribesıne süiendık. Degenmen, bärımızdı tyǧyryqqa tıregen amalsyzdyqtan qūtylu üşın oilana kelıp tapqanymyz: qauıpsızdık komitetınıŋ qyzmetkerlerın Odaqqa kezdesuge şaqyru, şyndyqty solardan anyqtap bılu boldy. Būl üşın jeltoqsannan basqa da maŋyzdy sebepter tabu qajettıgı tudy. Sol kezde Oljekeŋnıŋ tyǧyryqqa tırelıp, şarasyz qalǧan joldasyn jauǧa bermeitın, jalǧyz tastamaityn azamattyq-adami mınezı men qandai da bolsyn qiyn mäselenı batyldyqpen şūǧyl şeşetın öjet äreketıne kuä boldym.
Aqpan aiynyŋ orta tūsynda taŋerteŋ Oljas aǧamyzdyŋ keŋesşısı Süniiat Bäkenov telefon şalyp: «Tez Odaqqa kel. Saǧat 10-da Qauıpsızdık komitetı töraǧasynyŋ orynbasary Qopabai Äbdırahmanov kelıp Qūqyqtyq komissiianyŋ müşelerımen Jeltoqsan oqiǧasy jäne Alaş qairatkerlerın aqtau mäselesı jönınde äŋgıme ötkızedı. Oljekeŋ keşe kelısıp qoiypty, aǧalar alqasy men özıŋ sengen komissiia müşelerın şaqyr», - dedı. Taban astynda aitqan adamdaryna habarlasyp, jyldamdatyp Odaqqa jettım. Oljekeŋ: «Eger sūrai qalsa pıkırlerıŋdı aşyq ait. Alaş turaly da batyl söile. Aqsaqaldar da jasqanyp qalmasyn»,- dep aqylyn aitty.
Tura saǧat onda Komitet töraǧasynyŋ orynbasary Q.Äbdırahmanovpen bırge basqarma bastyqtary jetı polkovnik keldı. Oljekeŋ özıne tän ötkırlıkpen: «Bız, jazuşylar, bärın de aşyq bıluımız qajet. Jazuşynyŋ sanasyna ūialaǧan kümän – jasyryn synaqtan qauıptı. Öitkenı olar qoǧamnyŋ qas-qabaǧy, söileitın mınberı. Barlyq adamdar özderınıŋ sūraqtaryna jazuşylar arqyly jauap alǧysy keledı. Bız sol üşın de adamdardy bügıngı taŋda alaŋdatyp otyrǧan eŋ dılgır mäsele – Jeltoqsan oqiǧasy turaly tolyq maǧlūmatty bılgımız keledı. Qanşa adam ūstaldy, qanşa adam tergeude, qanşa adam qūrban boldy jäne olardyŋ qūqyn kım qorǧaidy, älde jasyryn sottala bere me? Ekınşı ülken mäsele, qazaq söz önerı stalindık būǧaudan tolyq qūtylyp bolǧan joq. Ūlttyŋ ruhani ūstazdary Ahmet Baitūrsynov, Maǧjan Jūmabaev, Jüsıpbek Aimauytov siiaqty alaş qairatkerlerınıŋ azamattyǧy da, şyǧarmalary da aqtalǧan joq. Saiasatty qaita qūru, jariialyq degenımızdıŋ tüpkı maqsaty da sol emes pe? Sondyqtan, bar maǧlūmatty sol ıstermen tıkelei ainalysyp otyrǧan sızderdıŋ öz auyzdaryŋyzdan estıgımız keledı»,- dedı.
Jazuşylardyŋ ışınen Safuan Şaimerdenov, Qalmūqan İsabaev, Qasym Qaisenov, Äljappar Äbışev öte şaǧymdy saualdar qoidy. Q.Äbdırahmanov daiyndap äkelgen mälımetterıne qarap qoiyp: «Jeltoqsan oqiǧasynyŋ tergeluı tolyqtai Mäskeudıŋ qolynda. Olardyŋ maǧlūmaty bızden qūpiia saqtalady. Al, bızde tırkelgen esep boiynşa Jeltoqsan oqiǧasyna bailanysty 105 adam sottaldy, 2 adam öldı, 2400 adam qamaldy. Ärine, būl tolyq emes ärı naqtylanbaǧan mälımetter. Saiasi mäsele bolǧandyqtan oǧan baǧa beruge qūqymyz joq, tek mälımetterdı ǧana beremız, - dei kelıp, sözınıŋ soŋynda. – Al, alaş qairatkerlerı turaly qozǧaǧan mäselelerıŋız oryndy. Aşyǧyn aitaiyn, olardy, sonyŋ ışınde Maǧjan Jūmabaevty aqtau turaly Qauıpsızdık komitetı kelısımın bergen kezde «olardy eşqaşan aqtauǧa bolmaidy, olar aqtalsa ūltty būzatyn ūltşyldyq ideologiiasy qaitadan qozady. Oǧan Jazuşylar Odaǧy köne almaidy», - dep qarsy bolǧan jäne japtyryp tastaǧan sızderdıŋ öz adamdaryŋyz, Jazuşylar Odaǧynyŋ atynan jazylǧan hat», - dedı.
Osy kezde aǧa buyn ökılderınıŋ: «Ne deidı? Kım? Mümkın emes. Atyn aityŋyz», - desken jan dauystary şyǧyp kettı. Töraǧanyŋ orynbasary kümıljıp, jauaptan jaltara berdı. Sol kezde Safuan Şaimerdenov ornynan türyp, közı ūşqyn atyp: «Joldas Äbdırahmanov! Sız bızdıŋ aramyzda küdık tuǧyzyp, arazdyq pen alauyzdyq şoǧyn tastap otyrsyz. Egdeler – bır-bırımızge, jastar barlyq aǧa buynǧa jekkörınışpen qaraityn bolady endı. Sondyqtan mekemeŋızdıŋ üirenşıktı ädısımen ädeiı arandatu üşın kelmeseŋız, sol adamnyŋ naqty atyn aityŋyz. Eger būl joly aita almasaŋyz, onda jazuşylardyŋ atynan Ortalyq Komitetke aşyq hat jazyp, Sızdı arnaiy esep beruge şaqyramyz», - dedı şiryǧyp.
Mūndai batyl da batymdy sözdı qaimyqpai tura aityp, qadala otyryp jauabyn kütu tek Safuan Şaimerdenovtıŋ ǧana qolynan keletın.
Q.Äbdırahmanov bıraz qozǧalaqtap otyrdy da papkasynan bır bet qaǧaz alyp, hattyŋ mätının oqyp berdı. Qol qoiǧan adamnyŋ atyn aitpady. Endı otyrǧandardyŋ narazy dauysy estıldı. Sol kezde Q.Ädırahmanov: «Jazuşylar Odaǧynyŋ ekınşı hatşysy Äbdıldä Täjıbaev», - dep resmi hatty körsettı. «Ne deidı?!» – degen Äljekeŋnıŋ dauysy qatty şyqty. Ornynan atyp tūrǧan Safekeŋ: «O, qarabet! Sen de sondai ma edıŋ?! Masqara! «Äbdıldä jylap jürıp jazaŋdy beredı» degen Mūhaŋnyŋ (Mūhtar Äuezovtıŋ. -T.J.) sözı ras bop şyqty ǧoi!» - dep ūzyn boiy bügıle eŋırep jıberdı.
Köz jasyn sürtpedı de, odan qymsynǧan da joq. Jazuşylar abdyrap qaldy. Oljekeŋ tomsyraiǧan tynyştyqty būzyp: «Mıne, arly, adal jazuşylardyŋ közqarasy osyndai. Äbdırahmanov joldas, endı būl mäselenı jabyq qaldyruǧa bolmaidy. Bızdıŋ Qūqyqtyq komissiiamyzdyŋ atynan alaş qozǧalysynan diplomdyq jūmys qorǧaǧan («Qazaq» gazetındegı publsistika», bıraq qorǧau aldynda ūstazym Haiyrjan Bekhojin basqa taqyrypqa özgertıp jıbergen) Tūrsyn Jūrtbaev Qauıpsızdık komitetınıŋ arhivındegı alaştyqtardyŋ tergeu ısımen tanysyp, bızge bar jaǧdaidy tüsındırsın jäne Joǧary sottaǧy talqylauda ädebi keŋesşı bolsyn. Sız qalai qaraisyz?» - dep mäselenıŋ şeşımın ūsyndy. Q.Äbdırahmanovtyŋ kelıspeuge amaly qalmady.
Būl kezdesudıŋ maŋyzy bız üşın erekşe boldy. Endı jasqanatyn eşteŋe qalmady. Oljas pen Safekeŋnıŋ öjet te ötkır mınezınıŋ arqasynda alaş qairatkerlerın aqtau mäselesı taban astynda şeşılıp, jaŋa baǧyt aldy. On bes künnen keiın Oljekeŋ menı Joǧary sotta qaralyp jatqan «Alaş ısıne» ädebi keŋesşı etıp jıberdı. Nauryz aiynda Qauıpsızdık komitetınıŋ arhivıne kıruge rūqsat aldym.
Jazuşylardy top-topqa bölıp, Oljasqa kelıp jatqan jüzdegen hatty solarǧa bölıp berıp, tekseruge köştık. Sonyŋ nätijesınde qaza tapty degen tört adamnyŋ aty-jönı, meken-jailary tabyldy. Ökınıştısı, qazaǧa ūşyrady degen jetı adamnyŋ üşeuınıŋ (jäne üşeuı de qyz bala) auyldaryna arnaiy adamdar jıberılse de äke-şeşelerı şyndyqty jasyryp, kökşetaulyq jäne merkılık qyz balalardyŋ derekterı rastalmady. Qauıpsızdık komitetı äbden üreilendırıp qoisa kerek. Men özım moinyma alǧan, Ortalyq demalys parkınde tünde orys tektı būzyqtar qasaqana öltırıp ketken, ol da Jeltoqsannyŋ qūrbany bolyp sanalatyn qyzdyŋ deregın ızdep taba almadym. Sony anyqtau maqsatynda Odaqtyŋ keŋesşısı Nazymbek Boqaev ekeumız jazuşylyq kezdesu degen syltaumen Maŋǧystau men Atyrauǧa bardyq. Ondaǧy keŋesşı aqyn Temırhan Medetbek nege ekenın bılmeimın, bızben bırge jüruden bas tartty. Atyraudan da derek tappadyq. Būl qyzdyŋ aty-jönı belgısız bop qaldy. Zady, soǧan qaraǧanda, mümkın Astrahan ne Orynbordan boluy kerek. Sonymen qatar taǧy da ekı boijetkennıŋ aty älı künge deiın tızımge kırmei kele jatyr. Kökşetaulyq jazuşy Janaidar Musin men Jabal Erǧaliev (Keiın parlament deputaty boldy) jeltoqsan künderı jaralanyp, auruhanada köz jūmǧan, süiegın ata-anasy elıne alyp ketken qyzdyŋ (soiy ūmytpasam, Bekhojina boluy tiıs…) deregın ızdep barǧanda, äpkesı partiia komitetınde hatşy bolyp jūmys ısteidı eken, jolatpai qoiypty, körşılerı qyzdyŋ anyq sol auylda jerlengenın aitypty. Ekınşı ret araǧa bıraz uaqyt salyp, menıŋ ötınışım boiynşa Jabal taǧy da ızdep barǧanda älgı üidıŋ ielerı ornynda joq bolyp şyqty. Resei jaqqa köşıp ketıptı. Mūndai jaǧdailar köp. Belgısız bop qalǧan merkılık ekınşı qyz turaly maǧlūmat ızdestıruımızdıŋ soŋy öz aramyzdan şyqqan ırıtkınıŋ kesırınen anyqtalmai qaldy. Onyŋ mänısı bylai.
Tūrsynbek Käkışev pen Adam Mekebaev rastap bergen osy jaidy Kommunar Tabeev resmi anyqtauǧa barǧanda ondaǧylar bärın joqqa şyǧaryp, moiyndaudan bas tartypty jäne sonyŋ aldynda ǧana üş eresek adam baryp, «şyndyqty ait» dep qatqyl söilesıptı. Olar kımder? Söitsek, jaŋaǧy üş adam Almatynyŋ demalys parkınıŋ janyndaǧy jäbırlengenderge de baryp, özderınşe aqparat almaq bolǧan eken. Ärine, olar şyndyǧyn aitpaǧan. Surettep berulerıne qarap, ıştei şyramyttym. Qauıptısı – egdesı Oljastyŋ qyr soŋyna tüsıp, «sottatpai tynbaimyn» dep jürgen äigılı jämıl. Al, sengenderı «ūzyn boily, ūzyn mūryndy» Safuan aǧam bolyp şyqty. Bır-ekı ret betpe-bet kelgende sälemımdı salqyn alǧan.
Sodan bır künı ekı jaǧymyz da būrylyp kete almaityndai qyspaqta kezdesıp qaldyq. Sol kezde ol kısı dauysyn säl bäseŋdete: «Ana ısterıŋ ne bolyp jatyr, bırdeŋe şyǧara alasyŋdar ma? Bız de qarap jatqamyz joq», - dedı. Endı şegınudıŋ retı joq, demımdı ışıme alyp: «Bılemın. Onsyz da şoşynyp qalǧan balalardy ürkıtıp bıttıŋızder. Sızder barǧan üş jerdegı jastardyŋ tızımderı alynyp, ısı sotta aqtaluǧa jıberıldı. Özıŋız bastaǧan ıske özıŋız nege selkeu tüsıresız? Sızge senemın. Al, ana «egdenıŋ» közdegenı jastardy aqtau emes, Oljastyŋ üstınen aryz jazu üşın ızdep jürgen «deregı». Onyŋ aldy Ortalyq Komitetke joldanypty. Men tanysyp şyqtym. Sodaǧy maqsatyŋyz ne? Oljas üşın balalardy jäne olardyŋ ata-analaryn qiianatqa qiiasyz ba?», – dep edım: «Oibai, ne deisıŋ?! Tüsken ekem ǧoi «egdenıŋ» tūzaǧyna. «Senen basqa eşkım ıstei almaidy, jastardy özımız qorǧaiyq. Bızge qosyl!» - dep jürgenı sol eken ǧoi. Keşır, ainalaiyn! Keş. Alla, aŋǧal basym-ai, aldap soqqan eken ǧoi!» – dep sol arada auyr da bolsa şyndyqty moiyndady. Qarsy uäj aitpady, orynsyz aqtalmady. Būl da märttık.
Al, Jeltoqsanǧa qatysqan qūrylysşylar men maqta-mata, toqyma fabrikalarynyŋ jer audarylǧan jastarynyŋ taǧdyry belgısız küiınde qaldy. Solardyŋ ışınde Torǧaiǧa jer audarylǧan Külımhan degen qyz keiın QazMŪU-de ıstedı, bıraq öz baǧasyn ala almai kettı. Aqtöbede sottalǧan tört jas boldy. Öskemende qaitys bolǧan Säbira Mūhamedjanovanyŋ taǧdyryn anyqtau üşın arnaiy ıssaparǧa jıberılgen jazuşy Asqar Alpysbaev bar aiǧaq-däleldı jiyp keldı. Bız osy materialdardyŋ bärın jinap, ıs qozǧalǧandardyŋ tızımın jasadyq. Al, äkımşılık pen käsıpodaq tarapynan jer audarylǧandardyŋ tızımderı joq, olar sot ükımınsız özderı şeşım şyǧarǧan. Olardyŋ taǧdyry qazır de belgısız. Olar özderın qūrbandyqpyz degennen görı aman qalǧandaryna täube etedı jäne ony taǧdyrdyŋ peşenelerıne jazǧan bır azaby dep qabyldaidy. Ol adamdardyŋ tüsınıgı «men Jeltoqsan üşın qorlyq kördım» dep jürgenderden görı basqaşa qalyptasqan.
Al, qarsylyq qozǧalysy buyrqanǧan, taŋ atqanşa barlyq oqu oryndaryna baryp, 16 jeltoqsan künı alaŋǧa şyǧuǧa şaqyrǧan bastamaşylardy bılemın. Olar jazalaryn ötep, täuelsızdıktıŋ aşyly-tūşy dämın tatqandar. Ol azamattar özderı aitpasa, men aitpaimyn, öitkenı ant bergenmın. Sebebı, būl olardyŋ azamattyq paryzy, mındetı, ar-ojdany men namysy. Olar kezınde KGB-ǧa «qatysqan joqpyn, ūiymdastyruşy emespın» dep qolhat jazyp bergen. Onysy dūrys, aituǧa bolmaityn närsenı aitpau kerek. Endı: «Sony ıstegen men edım» – dep aitularyna bolar edı, bıraq, olar älı syr saqtap otyr. Al, «syr» degenımız – Haqtyŋ aldynda sūrauy bar qasam qasiet.
Jeltoqsan oqiǧasynyŋ habary syrtqa şyǧyp, taralyp, halyqaralyq deŋgeide nazar audarylyp, tekserıluıne orys tıldı azamattar köp kömektesıp, ülken azamattyq jasady. Bız keiın olardy özımız jerıtıp aldyq. Al, mektep oquşylarynyŋ ūlttyq namysy tosyn jaǧdaida körınıs berdı. Olardyŋ balalyq qiialdaryna astar bergen «DOS», «Äruaq», «QŪRAN», «NAZAR», «NAIMAN», «Şeiıt», «SÄLEM» (asty syzylǧan ataular – är sözdıŋ bas ärpınen qūralǧan abbreviatura) atty jasaqtary boldy, keiınnen ökınışke orai, būl aulalyq, mahallalyq toptyŋ jyrǧasyna ainalyp kettı. Būlardyŋ tüpkı nietın būrmalau üşın Kolbinnıŋ özı: «mektepterde de ru-ruǧa bölınıp, top qūryp jatyr eken!» – dep jar saldy. Marqūm Saǧat Äşımbaev soǧan kädımgıdei senıp, qatty nazalanyp jüretın. Bır qyzyǧy osylarǧa qarsy «MAMBET» (Mejnasionalnaia assosasiia mstitelei i boevikov evropeiskih trudiaşihsia) atty qalalyq qosyn ūiymdastyryldy. Sonda, «Mämbettı» kım oilap tapty? Ügıt-nasihattyŋ küştılıgı sondai, älgı söz bır-ekı jyldan keiın qala men auyl balalarynyŋ arasyndaǧy jekkörınıştıŋ ūranyna ainalyp şyǧa keldı.
İä, sol ekı jylda ūlttyq moiynsynbau qozǧalysy jappai tūtandy, ol qazaq ūltynyŋ barlyq buynyn qamtydy. Keiınnen, «mäŋgürtter» dep ysyryp tastaǧan qazaqşa bılmeitın qalanyŋ qazaqtary men jasöspırımderınıŋ arasynda būl qozǧalys tıptı erekşe namysty qarqynmen, ūiymdasqan türde jürdı. Olardyŋ ruhy joǧary ärı ıs-qimyldary maqsatty arnamen damydy. Mektep oquşylarynan jasaqtalǧan ūlttyq jasaq jetekşılerınıŋ bırazynyŋ aty-jönderın eskı däpterden oqyp, olardyŋ atyn äzer ajyrattym. Al olarǧa qalanyŋ mektepterın būryn bıtırıp ketken, Mäskeu men Leningradta, Novosibirskıde, Qazanda oqityn aspiranttar men studentter keŋes berıp otyrdy. Osy jyldardaǧy jastardyŋ sol ruhyn bız keiınnen öz qolymyzben özımız tūnşyqtyrdyq, «mäŋgürt» degen mör bastyq, söitıp, olardyŋ oianǧan ruhyn qorlap, nigilistık piǧylǧa itermeledık. Söitıp, asa bılımdı ūrpaqtyŋ arasyna jık saldyq. Ol jıktı salǧandar da «jaŋaǧy jolbikeler». Öitkenı, ziialy qauymnyŋ ortasynan şyqqan qalalyq jastar qasiettı ūlttyq sezımın eşkımge qorlatpaityn. Al būl mınez «qazaqşyl qazaqbailarǧa» jaqpady.
Änuar Älımjanov marqūm osyny öte tereŋ sezınıp: «Tūrsyn, men Jeltoqsan qozǧalysynyŋ täuelsızdıkke aparatynyna senemın. Men qazır ruşyldyqtan qoryqpaityn boldym. Qazaq üşın eŋ qorqynyştysy – qala men dala tärbiesın alǧan jastardyŋ ekı jıktelıp ketu qaupı tuyp keledı. Būl – ruşyldyqtan da qaterlı baǧyt. Sony qazır oilastyru qajet. Keiın keş bolady. Erteŋ, sözsız täuelsızdık alamyz, ükımet basyna, ärine, orystıldıler keledı. Olar qazaq tıldı, orys tıldı qazaq bop qaq jarylady. Ärine, orystıldıler jeŋedı. Sonda ūltyŋ da, tılıŋ de taŋdaiynan qaq jarylady», – dep küiıngende būl pıkırdı qabyldai qoimap edım. Külgen bolatynmyn. «Külme, sen būǧan!» – degen Än-aǧaŋ basyn tömen salyp.
Mıne, endı sonyŋ ras ekenıne közım jettı. Şyndyǧynda Jeltoqsan tūsynda qala jastary da köp quǧyn kördı jäne kürese bıldı. Al studentter men qala jūmysşylaryn jazalauşy jüie tūqyrtyp tastaǧan edı...
ORYNDALǦAN AMANAT
Qauıpsızdık komitetınıŋ qyzmetkerlerı kelıp-ketkennen keiın Qūqyqtyq komissiia jūmysynyŋ qarqyndy qarabalasqa köşken tūsynda, 1988 jyly qaŋtar aiynda Oljas Süleimenov taŋerteŋgı saǧat toǧyzda qyzmet bölmesıne şūǧyl şaqyrtyp aldy. Sodan keiın, Alaş mūralarymen tanys ekenımnen maǧlūmdar aqyn: «Jä, ūstazyŋnyŋ (professor Haiyrjan Bekhojinnıŋ) amanatyn oryndaityn kez keldı. Sen endı «Alaşordanyŋ» tergeu ısımen tanysyp şyǧyp, ädebi ekspert bol. Baitūrsynov pen Bökeihanovty bılesıŋ. Mıne, solardyŋ künı tudy. Mūqym alaş qairatkerlerın aqtauymyz kerek. Sol turaly plenumǧa mäsele qoi. Özımızdıŋ aqsaqaldarmen söiles, solar söilesın. Sondai-aq, qazır Joǧarǧy sottyŋ töraǧasy Tamaz Aitmūhamedovke bar. Kelısıp qoidym. Joǧarǧy sottaǧylarǧa «Alaşorda» men ol kısılerdıŋ şyǧarmasy turaly mälımet ber. Jasyma. Tergeu qūjattarynyŋ bärı ötırık kuälıkke qūrylǧan. Sony äşkerelep jer-jerden hat ūiymdastyr», – dedı. Sosyn Jeltoqsan men Alaş qozǧalysyna qatysty derekterdı jiyp, özın habardar etıp otyrudy tapsyrdy.
Bır ümıt, bır küdıktı arqalap Joǧarǧy sottyŋ keŋsesıne bettedım. Töraǧa bögetsız qabyldady. Kürdelı kezdıŋ qiyn ükımderıne qol qoiyp jürgen Joǧarǧy sot töraǧasy bırden: «Bızdı ūltymyzǧa jany aşymaidy deisıŋder me? Daiyndalyp kelgen ükımge qol qoiamyz. Bız qoimasaq, basqaǧa qoidyrtady. Oljas jıberse – senemın. Būl oraida Oljaspen pıkır alysyp edık. Sonda bır adam jıberemın degen. Qazır «Alaş» qairatkerlerınıŋ tergeu ısın qarap jatyrmyz. Onymen Joǧarǧy sottyŋ müşesı Qazyhan Kenjebaev ainalysady. Sonymen bırıgıp özıŋe kerektı derektermen tanys. Bızge de keŋes ber», – dedı. Qazyhandy şaqyrdy. Jarqyn amandastyq. Ekeumızdıŋ qatar oqyǧanymyzdy jäne onyŋ kelınşegı Gülnar Seiıtbekqyzy menıŋ äielım Ämina Seiıtqyzynyŋ klastasy ekenın bılgen soŋ: «Endeşe, künde taŋerteŋ saǧat onnan bastap kelıp, menıŋ bölmeme otyr. Saǧat üşte bosat. Qalǧanyn Qazyhan ūiymdastyrady», – dedı. Söitıp, T.Aitmūhamedov tergeu ısın KGB-dan aldyryp, kollegiia müşesı Qazyqan Kenjebaev arqyly maǧan tanystyrdy. Üş kün taŋerteŋgı saǧat onnan bastap keşkı törtke deiın marqūm Qazyqan Toqtybaiūlynyŋ bölmesınde otyryp «Alaşordanyŋ» tergeu ısımen tanystym. Olardyŋ ädebi, tarihi mūralary turaly barlyq maǧlūmatty Qazyqanǧa aityp, tüsındırıp berdım. Ol maǧan qūpiia türde «Alaş» partiiasy men onyŋ qairatkerlerınıŋ aqtaluynyŋ zaŋdyq qūqyqtary men tūjyrymdary turaly auyzşa aityp berdı.
Söitıp, Qazaq SSR prokurory qazaq topyraǧyndaǧy qasırettı de qatygez oqiǧanyŋ qara dauylyndai körıngen, osynau soraqy da soiqandy tergeudıŋ zaŋsyz jürgızılgenıne, jalǧan aiyp pen arandatulardyŋ saldarynan segız adam jazyqsyzdan jazyqsyz atu jazasyna būiyrylyp, bes adam on jylǧa bas bostandyǧynan aiyrylǧanyna narazylyq bıldırıp, Qazaq SSR Joǧarǧy sotyna ıstı qaita qarau turaly ūsynys jasady. 1988 jyly 24 kökek künı Joǧarǧy sot «Alaşordanyŋ» 14 müşesınıŋ azamattyǧyn aqtap, ıstı qaraǧan Joǧarǧy sottyŋ müşesı Q.Kenjebaev daiyndaǧan bır jarym bettık hat O.Süleimenovtıŋ atynan G.V.Kolbinge joldandy. Ortalyq Komitetten: «Sot jüzınde azamattyǧy aqtalsa da şyǧarmalaryna partiialyq-saiasi baǧa berıluı kerek. Oǧan deiın alaş qairatkerlerınıŋ ısı qūpiia saqtalsyn», – degen nūsqau keldı.
Asa sauapty da jauapty ıstıŋ tolyq nätijelı aiaqtaluy üşın «halyqtyq pıkır» qajet edı. Bız, eŋ aldymen, «Aǧalar alqasyndaǧy» ardager jazuşylardyŋ pıkırın ūiymdastyruǧa ūmtyldyq. «Alaşordaşylar» turaly söileuge eşkım kelısım bermedı. Endı Alaş qairatkerlerınıŋ ūrpaqtarynyŋ atynan joǧary jaqqa hat ūiymdastyru qajet dep şeştık.
Äuelı «Alaşorda» qairatkerlerınıŋ tergeu ısınde aty atalmaǧan Şäkärım Qūdaiberdıūlynyŋ jeke basy men şyǧarmaşylyq mūralaryn aqtaudyŋ amalyn qarastyrdyq. Öitkenı, Şäkärım Qūdaiberdievtı Joǧary sot aqtaityndai eş ılık tabylmady. Sebebı, ol kısınıŋ üstınen qylmystyq ıs qozǧalmaǧan, tergeu jürgızılmegen, sondyqtan da sot ükımı şyqpaǧan. Barlyq aiyptaular Keŋqonys pen Keregetastyŋ arasyndaǧy kezeŋde taŋǧa juyq oqysta oqqa ūşqan qandy oqiǧany baiandauǧa qūrylǧan Memlekettık qauıpsızdık komitetınıŋ mūraǧatyndaǧy «Şäkärımnıŋ keŋes ökımetıne qarsy qaruly köterılıstı basqarǧany jäne bandylardy bastap audan ortalyǧyna şabuyl jasauǧa bara jatqan kezınde aldyna ala qoiylǧan tosqauyldyŋ barysyndaǧy atys kezınde oqqa ūşqany» turaly jergılıktı jerden berılgen jedelhattar men jazbaşa tüsınıkterge negızdelgen. Būl maǧlūmattardyŋ barlyǧy qaruly köterılıstı janyştauǧa baǧyttalǧan erekşe äskeri jasaqtyŋ jazalau joryǧy turaly esep retınde tırkelgen. Ondaǧy operativtık mälımetterde Baqanas pen Qarauyldaǧy keŋes ökımetıne qarsy ūiymdastyrylǧan qaruly köterılıs jetekşılerınıŋ bırı Berdeş Äzımbaev pen aqynnyŋ ūly Ziiat Şäkärımūlynyŋ sol toptyŋ ışınde bolǧany, olardyŋ qaşyp qūtylyp ketkenı, qazır olardyŋ Şyǧys Türkıstanda tūratyny jönındegı barlau aqparattary körsetılgen. Sondai-aq, «audandyq ışkı ıster jasaǧynyŋ komandirı A.Qarasartov pen Qauıpsızdık komitetınıŋ Ş.Qūdaiberdıūlynyŋ keŋes ökımetıne qarsy qaruly köterılıs ūiymdastyrǧanyn, onyŋ arnaiy jasaqpen atys kezınde oqqa ūşqanyn rastaityn» qūpiia qūjatqa negızdelgen eluınşı jyldardyŋ soŋynda, alpysynşy jyldardyŋ basynda Şäkärımnıŋ jeke basy men şyǧarmaşylyq mūralaryn aqtau turaly qūrylǧan Qazaqstan Ortalyq partiia komitetınıŋ arnaiy komissiiasynyŋ qorytyndysy ǧana bar. Komissiianyŋ sol qorytyndysyna qol jetkızudıŋ mümkındıgı bızde bolmady. Sol tūsta būl mümkın de emes edı.
Oljekeŋ – Oljas Süleimenov Şäkerımdı aqtau turaly ūsynys jasau üşın menı sol kezdegı Abai audanynyŋ bırınşı hatşysy Hafiz Mataevqa arnaiy jıberdı. Men Almatyǧa qaityp oralǧannan üş künnen keiın Ortalyq partiia komitetıne Abai audanynyŋ soǧys jäne eŋbek ardagerlerınıŋ Şäkärımdı aqtau turaly ötınış haty kelıp tüstı. Aqyn dosym Tölegen Janǧalievtıŋ «Qūr qūdyqtaǧy aqyn» turaly tolǧauyn «Jūldyz» jurnalynyŋ kezektı sanyna şūǧyl türde salu turaly ūsynysymdy bas redaktor Bekejan Tılegenov aǧamyz dereu qoldady. «Jūldyz» jurnaly oqyrmanǧa jetıp ülgermei Qaraǧandydan: «Keŋes ökımetınıŋ qas dūşpany Şäkärımdı aqtaǧaly jatyrsyŋdar ma? Tölegen Janǧalievtıŋ «Qūr qūdyqta» aityp otyrǧan aqyny – Şäkärım. Onyŋ atyn atap, şyǧarmasyn jariialauǧa Ortalyq Komitettıŋ arnaiy komissiiasy men Qauıpsızdık komitetı tyiym salǧan. Bız – tırımız. Būǧan jol bermeimız!» - degen aryz tüstı. Ärine, Jazuşylar Odaǧy men «Jūldyzǧa» kelgen hat menıŋ qolyma tidı. Al joǧarydaǧy Qūqyqtyq komissiia ūiymdastyrǧan hattar tiıstı mekemelerge joldanǧan aryzdardyŋ aldyn orap ülgerdı. Onyŋ üstıne Hafiz aǧamyz audandyq partiia komitetınıŋ biurosynda būl mäselenı naqty qoiyp, audandyq «Sovhoz tuy» gazetınde aşyq pıkır alysudy bastap jıberıptı. Sol hattardyŋ bırazyn eŋbek jolyndaǧy ūstazym, baiyrǧy jurnalist Jaǧypar Jünısjanov aǧamyz menıŋ atyma joldapty.
Būl hattar – Oljas aǧamyz aitqan «halyqtyq pıkırdıŋ» özı edı. Sol «halyq pıkırı» Şäkärım aqynnyŋ şyǧarmaşylyǧy alaş ardagerlerınen būryn aqtaluyna şeşuşı sebep boldy.
Sol qarbalas şaqta Beisenbai Baiǧaliev marqūm arhivtıŋ oŋaşa bölmesınde özım «ruhani äkem» (äkem Qūdakeldı jasymnan osylai aityp üiretken) dep sanaityn Ahaŋnyŋ qyzy – Şolpan Ahmetqyzy Baitūrsynovamen tanystyrdy. Äkesınıŋ atyn özgertpei alyp jürgenınıŋ özı sol tūsta bız üşın qūbylys bolatyn. Baiyppen oraşolaqtau söileitın mūŋly janaryna sondai bır mahabbatpen süisıne qaradym. Joǧarǧy sottyŋ alaşordaşylardy aqtaǧan şeşımın (alǧaşynda 14 adam aqtaldy) jäne onyŋ anyqtamasyn körsetkenımde közınen monşaqtap qoia bergen jas tamşylary älı köz aldymda. Dauys ta şyǧarmady. Ünsız egıldı. Endı joǧary jaqqa olardyŋ şyǧarmaşylyǧyn aqtau turaly hat jazu qajettıgın, Jazuşylar Odaǧy tarapynan Oljastyŋ atynan resmi hat joldanǧanyn aittym… Keiın maǧan sol hattyŋ köşırmesın ūsyndy. Söitsem, Gülnar Mırjaqypqyzymen, arhivtanuşy tarihşy A.İgenbaevpen, A.İjanovpen aqyldasyp, äkesıne qatysty senımdı derekterdı jinastyryp, osy hattyŋ negızınde zaŋsyz qysymǧa ūşyraǧandardyŋ ısın qaraityn komissiiaǧa baiypty hat joldapty (Ol hat «Alaş qozǧalysy – Dvijenie alaş» atty üş tomdyq avtorlyq basylymnyŋ bırınşı tomynda jariialandy).
Şäkerım aqtalyp, bır ümıttıŋ oty janǧan şaqta Ortalyq Komitettıŋ ideologiia jönındegı hatşysy bop Özbekälı Jänıbekov keldı de Oljas Süleimenovtıŋ atynan taǧy da hat jazyldy. Ö.Jänıbekov mäselenı qaraudy Akademiiaǧa jıberdı. Onda arnaiy komissiia qūrylyp, Jabaihan Äbdıldin töraǧalyq ettı, komissiia saiasi qauly şyǧardy. Sodan keiın baryp, 1988 jyly 4 qaraşada Joǧarǧy sottyŋ qylmysty ıster jönındegı kollegiiasynyŋ mäjılısınde ataqty «on törttıŋ» tergeuı qaita qaraldy. Nätijesınde SSRO Halyq Komissarlar Sovetınıŋ janyndaǧy OGPU kollegiiasynyŋ 1930 jylǧy 4 apreldegı jäne 1931 jyly 13 ianvardaǧy Baitūrsynov Ahmet, Dulatov Mir-Iаkub, Aimauytov Jüsıpbek, Espolov Mirza-Ǧazy, Ǧabbasov Halel, Ädılov Dınmūhamed, Bırımjanov Ǧazymbek, Iýsupov Ahmed-Sofy, Jūmabaev Maǧjan, Omarov Eldes, Bitıleuov Damolla, Bolǧambaev Hairetdin, Baitasov Abdolla, Jälenov Kärım jönındegı qaulysynyŋ küşı joiylyp, osy atalǧan azamattar tolyq aqtaldy.
Qazırgı kezde sol bır alasapyran jyldary lauazymdy qyzmetterde otyrǧandardy jappai kınälap, qara tızımge qosu etek alyp barady. Olardyŋ arasynda elı üşın qabyrǧasy qaiysqan, halqynyŋ tızesı bügılmeuıne hal-qaderınşe kömektesıp, janaşyrlyq jasaǧan adamdar da boldy. Aqiqat üşın sol kısılerdıŋ atyn aitu – paryzym. Öitkenı, sol zaualdy künderı kommunistık partiianyŋ jazalau saiasatyna aşyq qarsy şyǧu mümkın emes edı jäne ondai täuekelge barǧan adamdy kezdestırgen joqpyz. Al är türlı jarlyqtarǧa qol qoiyp, retı kelgende ıstıŋ iının keltırgen lauazymdylar boldy. Al eger jappai läppaişyldyq oryn alsa, sottalǧandardyŋ aldy bır jyldan keiın erkındıkke şyǧuy mümkın emes-tın.
Solardyŋ ışınde bügınderı «qara tızımge» ılıngen, anda-sanda aty atalyp qalatyn sol kezdegı Joǧarǧy sottyŋ töraǧasy Tamas Aimūhamedovtı, kollegiia müşesı marqūm Qazyqan Toqtybaiūly Kenjebaevty, Maqsūt Närıkbaevty, Ortalyq partiia komitetınde ıstegen Sabyr Qasymovty atar edım.
Joǧarǧy sot töraǧasynyŋ özı keŋsesıne şaqyryp alyp, jeltoqsanşylar men «Alaşordaşylardy» qalai aqtaudyŋ jolyn emeuırınmen tüsındırdı. Qūqyqtyq komissiia jūmys ıstegen ekı jarym jyldyŋ ışınde būl üş azamat köptegen sottaluşylardyŋ aqtaluyna kömektestı. «Anau – ana türmede, mynau – myna jaqta, bylai dep aryz jazuǧa bolady», – dep jol körsetıp otyrdy. Ony üş-aq adam bıldık: Oljas Süleimenov, Kolbinnıŋ kömekşısı bolǧan Sabyr Qasymov jäne men.
M.Närıkbaev joǧarǧy bilık oryndaryna jazǧan hattardyŋ zaŋdyq negızderın qaǧazǧa tüsırdı. S.Qasymov sony partiialyq tūrǧydan orailastyryp, hatşylardyŋ nazaryna ılıktırdı. Būl jıgıtter özderınıŋ biık mansabynan aiyrylyp qalu qaupıne qaramastan belgılı bır därejede täuekelge bardy. Syrttai «oqşantaidaǧy patron» bop körıngenmen ışınen ūlttyq namysty qatty ūstandy. Osy azamattardyŋ tabandy qyzmetınıŋ nätijesınde Jeltoqsan oqiǧasyna saiasi baǧa berılıp, qoǧamnyŋ demokratiialyq baǧyt aluyna jäne joǧaryda körsetılgen baǧdarly maqsattardyŋ şeşıluıne, aqtandyqtardyŋ joiyluyna belgılı bır därejede yqpal jasaldy.
Osy ısterdıŋ bärıne mūryndyq bolǧan Oljas bolatyn. Kolbin men Kamalidenov tura sol kezde Oljastyŋ soŋyna şyraq alyp tüsken. Eger bas paidasyn oilasa, Oljas mūndai közsızdıkke barar ma edı? Zady, Oljas ne ıstese de şabytpen, asqan öjettıkpen jäne aşyq ısteidı. Būl onyŋ boiyndaǧy ärqaisymyz üirenetın eŋ ülken qasiet. Pendemız ǧoi, Oljastyŋ osy tapsyrmalaryn oryndap şyqqanymdy älı künge deiın maqtan tūtamyn.
QAITARYLǦAN QARYMTA, SYNBAǦAN SAQ
Sol aralyqta qazaq ūltyn jappai jazalauǧa qarsy bıldırılgen qarsylyqtyŋ nyşanyn aŋǧartqandai bıraz şaranyŋ basy qaiyrylyp, qoǧamdyq pıkır qalyptastyrylyp, derekter jinastyrylyp, Qūqyqtyq komissiianyŋ ıs-jospary naqtylandy. Endı tūjyrymdalǧan pıkırlerdı jinaqtap, tiıstı resmi mekemelerge joldau, batyl äreketke kırısu qalǧan. Sonda ǧana mäjılıshat jürgızuge bolady dep şeştık. Onyŋ sebebın oqyrman tüsıner dep oilaimyn. Būl aşyq türde qimyldaudyŋ belgısı edı.
Komissiianyŋ jūmysy osylai ekpın alyp kele jatqanda Oljas Süleimenovtıŋ özı qudalana bastady da Jeltoqsan oqiǧasyna bailanysty türmege tüskender men qudalanǧandardyŋ ısı keiınge ysyryla berdı. Almaty qalasynan SSRO Joǧarǧy Keŋesıne deputattyqqa ūsynylǧan kezde, Ortalyq Komitettıŋ astyrtyn ūiǧarymymen Oljasqa qarsy ökıl etıp Qaiyrly degen qūrylysşyny bekıttı. Jūmysşy tabyna astyrtyn ündeu taratyp, qaladaǧy är üidıŋ syrtqy esıgıne japsyrdy.
Ol ündeudı jazǧan adam jazuşylar qauymynyŋ «kamalidenovşıl patrioty» edı. Qarsy ügıt jürgızgenderdıŋ arasynda qalamdastarymyzdyŋ boluy resmi ökıl retınde maǧan da auyr tidı. Ündeu taratuşylarmen söileskenımızde olardyŋ denı jūmysşylar bop şyqty. Al olardyŋ soŋynda Kolbinnıŋ jansyzdary qarauyldap jürdı. Ärine, qarsy äreket te bolmai qalǧan joq. Bıraq ol moiynsynbau därejesınde ǧana-tūǧyn.
Söitıp, «Jeltoqsan oqiǧasy» qūr jaŋǧyryqqa ainaldy da onyŋ basty sebepterı ysyrylyp qalyp, partiialyq, keŋestık, halyqtyq toptar men tūlǧalardyŋ arasyndaǧy esep aiyrysu maidanyna ainaldy. Onsyz da äzer-äzer dänekerlengen ūlttyq bırlık qausap sala berdı.
Bıraq, Qaiyrly jeŋısın toilap, Oljastyŋ saǧy synǧan sät ūzaqqa sozylmady. Jeksenbı künı Semei oblysy Abai audandyq partiia komitetınıŋ bırınşı hatşysy Hafiz Mataevtan: «Joǧarǧy Keŋeske bızdıŋ audannan sailauǧa tüsuge kelısım beruıŋızdı ötınemız!» - degen jedelhat keldı. Ärine, būl jolǧa şeru saltanatpen aiaqtaldy. Būl jeŋıs Oljas üşın ǧana emes, qazaq ūltynyŋ namys-müddesı üşın de asa zäru qajettılık edı.
Oljas Süleimenovtıŋ deputattyqqa sailanuy komissiia jūmysyna da batyldyq berdı. Ekı jyldyŋ ışınde saiasi pıkır qalyptastyryp, memlekettıŋ aldyna mäsele etıp qoiatyndai derekter men qūjattar jinaldy. Oljas Süleimenovtıŋ deputattyq sūrauymen eluge tarta ıs qaita qaralyp, keşırım jasaluǧa bet aldy. Sol kezde Qazaq SSR joǧarǧy keŋesınıŋ prezidiumyna, SSRO Joǧarǧy Keŋesınıŋ prezidiumyna Qūqyqtyq komissiianyŋ atynan mälımdeme joldandy. SSRO Joǧarǧy Keŋesınıŋ deputaty retınde Oljas Süleimenov Kremldegı mäjılıste arnaiy söilesuge tiıs boldy. Tiıstı qūjattar men derekter jetkılıktı bolatyn. Būǧan Oljastyŋ tıkelei özı anyqtaǧan jailar da qosyldy. Ol jedelhattar men qūjattar kömekşısı Süniiat Bekenovte saqtaldy.
Mäskeuge SSRO Joǧarǧy Keŋesı deputattarynyŋ sessiiasyna attanǧanda komissiianyŋ qorytyndysyn Oljasqa ūsyndyq. Ol biık mınberden söilep, Jeltoqsan oqiǧasyna basqaşa baǧa beru kerektıgı turaly pıkır aituǧa daiyndaldy.
Sol kezde Almaty oblysynyŋ Kegen audanynan sailauǧa tüsken Mūhtar Şahanov ta keşıgıp baryp deputattyqqa öttı. Mäskeuge jürer aldynda ol bızden Oljasqa bergen tūjyrymdamanyŋ taǧy bır danasyn sūrap aldy. Bız mūny kım bolsa da, äiteuır, Jeltoqsan oqiǧasynyŋ şyndyǧyn jäne oǧan berıluge tiıstı saiasi baǧany jūrtşylyqqa jetkızse maqsatymyz oryndalǧany dep tüsındık.
1989 jylǧy köktemgı sessiiada erteŋ Oljas söileidı dep alaŋdai kütıp jürgenımızde odan bır kün būryn Mūhtar Şahanov tabandylyqpen ūmtylyp jürıp, Gorbachevtıŋ söz bermegenıne qaramastan mınberge jūlqyna şyǧyp, mälımdemenı dünie jüzıne jariia ettı. Bızdıŋ komissiia müşelerı bır-bırın qūttyqtap, arqalarynan ülken jük tüskendei küi keştı.
Rasynda da, olar ūltynyŋ aldyndaǧy jazuşylyq paryzyn oryndaǧan naǧyz azamattar edı. Sol ısterı üşın myŋ da bır rahmet. Būdan keiıngı oqiǧa barysy özgeşe sipat alyp, komissiia müşelerınıŋ bırazy Mūhtar Şahanovtyŋ tobyna qosyldy.
Tek Qazaqstan ükımetı jaǧynan Jeltoqsan oqiǧasy jönınde arnaiy komissiia qūrylǧanda narazylyq bıldırıp hat joldadyq. Öitkenı, ükımet komissiiasy müşelerınıŋ Dmitrii Sneginnen basqalary resmi lauazymdy adamdar edı jäne olardyŋ jeke müddesı komissiia müddesımen toǧyspaityn.
Söitıp ekı jarym jyl jantalasa jūmys ıstegen Jazuşylar Odaǧynyŋ janyndaǧy Qūqyqtyq komissiia öz jūmysyn toqtatty. Bızge alǧys aitqan da, baǧa bergen de eşkım bolǧan joq.
Alaida, bıreuı sottalyp, jer audarylyp jatqanda ekınşısın aqtauǧa tyrysqan Oljastyŋ erlıgıne süiınbeske amalym joq.
Sol kezde komissiiada qyzmet etken jazuşylarǧa degen ışkı qūrmetım ülken. Komissiia tek mūnymen şektelgen joq. Köp salaly ıster atqardy. Otyz jetınşı jyly qaza tapqandardy aqtau, jazyqsyz sottalǧandarǧa kömektesu tärızdı igı ıster qolǧa alynyp, tıptı, Asanbai Asqarovty qoldau qozǧalysy da osy Jazuşylar Odaǧynda qūryldy. Sol üşın Merkıden arnaiy kelgen bır top zeinetkerdıŋ ıs-äreketın demokratiialyq pıkır retınde qoldap, zaŋdastyryp bergenımızdı olar ūmyta qoimaǧan şyǧar.
Menıŋ oiymşa, mūndai azamattyq erlıkke baru, ūlttyŋ özın-özı qorǧai bıluıne mümkındık beru – Älihan Bökeihanovtan keiın eşkımnın oiyna kelmegen närse.
Tūrsyn Jūrtbai
Saǧat 15.30. 23 kökek. 2026 jyl. Astana, «Jetı qazyna»
