اقىن، ازامات، قايراتكەر ولجاس سۇلەيمەنوۆ قازاقشا سويلەگەندە ونى ايىپتاعانداردىڭ مىسى نەگە باسىلدى؟ ۇلتتىڭ دامۋى جولىنداعى قوزعالىستىڭ سەركەسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۋرالى جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ەستەلىگىندە كەڭىنەن ايتىلعان.
بۇگىن اقىن، قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ 90 جاسقا تولىپ وتىر. اقىننىڭ كۇرەسكەرلىك بەينەسى، ازاماتتىق كەلبەتى، قايراتكەرلىك تۇلعاسى جانە ساياساتتاعى قادامى جايىندا جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي «وزان ويدىڭ يمپەراتورى» ەستەلىگىن جازىپ، ول «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى بەسىنشى سانىندا جاريالاندى. ەستەلىكتىڭ قىسقاشا نۇسقاسىن «ادىرنا» اۋديتورياسىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. ەستەلىكتىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى ارپالىس تۋرالى ايتىلاتىن تۇسى الداعى ۋاقىتتا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە جەكە جاريالانادى.
ارعىماقتار مەن قۇلاتاي
ءالى ەسىمدە، جەتىنشى سىنىپتىڭ باسىندا، مەنىڭ قالام تۇرتە باستاعانىمدى كوز قىرىنا الىپ جۇرەتىن، ءبىر سىنىپ جوعارى وقيتىن، ينتەرناتتاعى ءتامپىش تاناۋ قارا بالا: «مىنا ولەڭدى وقىشى. سۇراپىل!» - دەپ «لەنينشىل جاس» گازەتىن ۇسىندى. ۇزىن شاشىن جاناي سيپالاپ قايىرعان، كويلەگىنىڭ جاعاسىن كوستيۋمىنىڭ سىرتىنا شىعارىپ قويعان وتكىر كوزدى جاس جىگىتتىڭ ورىندىقتا تىزەسىن ايقاستىرىپ وتىرعان سۋرەتىنىڭ استىنا ءبىر توپ ولەڭى بەرىلىپتى. كوز جۇگىرتىپ شىققاندا-اق توسىن تەڭەۋلەرگە ءتانتى بولىپ، سول تەڭەۋلەردىڭ ىرعاعىنا بەيىمدەلىپ، توبە قۇيقام شىمىرلاپ كەتتى.
ارعىماقتار
قىپشاقتاردىڭ، وي-حوي، قۇبا جوندارى-اي،
جەر تارپىعان تۇلپارىن ايت، تۇلپارىن!
شارايناداي ساۋىرىنا قومداپ اي،
ارعىماق ءجۇر، كوك شالعىنعا – كوك كىلەمگە،
ءسۇرتىپ ءمۇيىز ۇلتانىن.
بەرشى مەنىڭ تاقىمىما بىرەۋىن،
جەتى قيان جەر تۇبىنە اسايىن.
ارعىماقتاي الاسۇرعان جۇرەگىم،
ونى قالاي باسامىن.
اتىلامىن ارعىماقتىڭ جالىنا،
سوڭىمدا تەك ساق-ساق كۇلىپ دوس قالسىن.
بالعىن شالعىن اينالىپ كوك جالىنعا،
نوكەر بولىپ ارتىمدا اق شاڭ توپتالسىن.
شاپپاي تۇلپار، كىسىنەمە، «اتپىن!» دەپ،
شابايىقشى شاڭ قوندىرماي ەتىنە.
شابايىقشى، كوپ جىل تىنىش جاتتى دەپ،
مومىن قىردىڭ بىلش-بىلش ۇرىپ بەتىنە!..
«مومىن قىردىڭ بىلش-بىلش ۇرىپ بەتىنە!..» – دەگەندەگى كورىنىس كوز الدىمدا قالىقتاپ تۇرا قالدى. بۇل قالاي، وسىلاي دا جازۋعا بولا ما ەكەن؟
ولەڭدى اۋدارعان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تۋىندىلارىن وقىعانمىن. سويتسەم، بولادى ەكەن. ءتارجىمالانىپ، «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ولەڭدەرىنەن، ول كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا ايتىلا بەرمەيتىن «اسسالاۋماعالەيكۇم!..»، «ۇلى دالا»، «اتوي»، «شىڭعىستاۋدىڭ قورىمىندا ونىڭ (ۇلى شىڭعىسحاننىڭ) بەيىتى جاتىر»، «قىز قۋ»، «بارىنەن دە سەن قىمباتسىڭ، بوستاندىق!»، «قىپشاق مامۇلىكتەرى»، ءتىپتى، ء«تۇن – ءپاريجدىڭ قىزىنداي» دەگەن وقىس سوزدەردى وقىعاندا اپىگىم باسىلىپ قالدى. ءسويتىپ، بۇرىن مۇلدەم قولدانىلمايتىن وسىنداي «ۇلتشىل ۇعىمدارمەن» ولجاستىڭ ولەڭدەرى ارقىلى تانىستىم. قازاق پوەزياسىنا وسى ءورشىل دە ارىندى كوركەم شارىقتاۋدى ولجاس اكەلگەنىن ءتۇسىندىم. سول-اق ەكەن، بۇكىل قازاق اقىندارى «ۇلى دالالاپ»، «تۇلپارلاتا»، «سۇڭقارلاتا» جونەلدى. سودان باستاپ سانامدى ءورشىل وي تورلاپ، كەۋدەمدى تەنتەك تەڭەۋلەردىڭ بۇرشىگى ءتۇرتىپ، وڭدى-سولدى ساپىرىلىسقان ىرعاقتار مەن بۋىنى بەي-بەرەكەت شۋماقتار قيالىمدا بۋىرقانا باستادى. سول ىرعاقپەن، «قۇلاتاي» دەپ اتالاتىن العاشقى ەركىن بۋىندى ولەڭىمدى جازدىم:
قىتىمىر اياز.
كوسىلىپ جاتىر كەڭ دالا،
قيىر دا شيىر ىزدەر جوق بۇگىن جۇرناقتاي.
شۋاقتى كۇن، جالتىلداپ قار. مەن بالا،
باسادى شالا اياعىن، استىمدا بالاڭ قۇلاتاي.
جازيرا شەك جوق. ۇلاسادى
ءبىر توبەدەن ءبىر توبە،
قۇلاتاي-اي، ۇشقىر باسىپ تەپەڭدەپ.
سۇرىنەسىڭ قاپى قالىپ سەن كەيدە،
مەنىڭ اعات باسقانىمداي ورەكپىپ.
كەيدە بوساپ
كەتسە تىزگىن، زىمىراپ،
تەنتەكسىڭ-اۋ!
مىنەزىندەي الىپ-قاشپا جىگىتتىڭ.
مىنا مەندەي تۇرا المايسىڭ تىپىرلاپ،
قىل شىلبىردى،
ماما اعاشتان بىتىرلاتىپ ءۇزىپسىڭ.
بولات تۇياق تىق-تىق باسىپ… تايعاناپ،
ءالى جاسسىڭ ۇيرەنبەگەن جۇرىسكە.
قالامىمداي تۇقىرلايتىن جىرعا ولاق،
جىر جولىندا
بال-بۇل باسقان ول مەن بە؟
سەن دە جاسسىڭ، مەندە دە تۇر تەبىنىپ،
جىگىتتىكتىڭ الىنباعان مۇرتى ءالى.
جۇرەيىكشى…
ەرىكپەن كەزىپ، كورىكپەن كەزىپ،
ساحانا ەتىپ، ساحارا كەڭ دالانى.
1966, قاڭتار.
نەسىن جاسىرايىن، ون بەس جاسقا ىلىنەر شاقتا جازىلعان سول ولەڭىم كوزىمە ءالى دە ىستىق كورىنەدى. ەندى سول ءابىشتىڭ تارجىماسىمەن «جۇلدىزدا» جاريالانعان «سەڭمەن» تانىستىم. سودان كەيىن «تابىنۋدى…» وقىپ، تابىنۋ ءداۋىرى باستالدى. جارايدى، ول ون بەس جاستاعى بوتاتىرسەكتىڭ ەلىگۋى مەن شالىقتاۋى بولسىن. سول اسەردەن جاسىم جەتپىس بەسكە شىقسا دا ارىلا الماۋىمنىڭ سەبەبى نە؟
وسى ۋاقىتقا دەيىن، الپىس جىلدىق شىعارماشىلىق تانىمىما كوكباۋىر بوپ ىستىق قان قۇيعان سول تۇلعاعا تەك سىرتىنان تامسانۋدى قالاي قاناعات تۇتقانمىن؟ الدە بۇل ەگدە تارتقان ءتان مەن كەكسە جاننىڭ وتكەن عۇمىرىنان ماعىنا ىزدەپ، جاقسىعا جاناسۋعا ۇمتىلعان جالعان جانىعۋى ما؟ بۇل دا مۇمكىن-اۋ!..
بىراق قالاي جالتارسام دا، جۇرەكسىنسەم دە وسى مازاسىز قىستىعۋ جانىما تىنىشتىق بەرمەدى. تەگىندە، بۇل – بىرەۋدىڭ كولەڭكەسىمەن ءجۇرىپ، ەمەكسۋمەن ءومىر ءسۇرۋ. اقىرى سونى مويىنداۋعا تۋرا كەلگەندە مۇلدەم باسقاشا اينىمالى-تولقىمالى كوڭىل شارپۋىنا ءتۇستىم. نەسى بار، مەن دە «ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەمىن» (س.مۇقانوۆ). الپىس جىل ادال تەرىمدى دە، ءتىپتى، كەيبىرەۋلەر كەكەتىپ ايتقانداي، «ارام تەرىمدى» دە ەلىمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەش العاۋسىز، شىن نيەتىممەن توككەنىم ايان. ءتىپتى، سول تۇلعانىڭ شارپۋى مەنىڭ ومىرلىك ارمانىما اينالۋعا ءتيىستى، ەكى-ءۇش ولەڭدەر جيناعىمنىڭ بۋىنا بۋسانىپ ۇلگەرگەن – پوەزيادان، جيىرما جەتى جاسىمدا رومان جازىپ، ەكى رەت بايگە العان، قوس جيناعىم جارىق كورگەن – پروزادان اڭسارىمدى اۋدارىپ اكەتىپ، ۇلتتىڭ جان، رۋح بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىك تاريحى اتتى قاسيەتتى تاقىرىپتىڭ تىزگىنىن ۇستاتقانىن قالاي اڭعارماعانمىن.
اسىلىق دەمەڭىز، وتكەن كۇندەردەگى زاۋالدى دا تالمالى وقيعالارعا ارالاسۋىمنىڭ تۇپكى سەبەبى، وي يمپەراتورىمەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان سۋرەتشى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ پەن ادەبيەت سىنشىسى رۇستەم جانعوجيننىڭ سەپتەسۋىمەن تاۋ قويناۋىنداعى وڭاشا ۇيدە تانىسىپ، سىر الىسقان كەشتەگى سۇقباتتان باستالىپتى. وڭاشا قوڭىر كەشتە قوڭىر بولمەدەگى اڭگىمە بۇرىننان ەتەنە تانىس ۇشەۋىنىڭ سىرالعى قوڭىر سوزدەرىمەن سۋىرتپاقتالدى. ول كەزدە ولجاستىڭ «از ي يا»-نىڭ جانكەشتى الاساپىراندى مايدانىندا، بىرەسە «بۇلتسىز كۇنگى نايزاعايداي» جارقىلداپ، بىرەسە قۇيىن (سمەرچ) قۇساپ قىستىعىپ، جان-جاعىن جاپىرا جاڭعىرىقتىرعان جانايقايى شىعىپ جۇرگەن كۇندەر. جازۋشىلار وداعىنىڭ تابالدىرىعىن مەن دە ەركىنسي اتتاي باستاعانمىن. بىرتىندەپ نازارى ماعان اۋعان كەزدە تىلگە تيەك رەتىندە: تىيىم سالىنىپ، تاركىلەنگەنىنە قاراماستان شەلەك اۋدانىنداعى كىتاپ دۇكەنىندە «از ي يا»-نىڭ سورەدە تۇرعانىن، بەس داناسىن ساتىپ العانىمدى، قاجەت بولسا وزىنە نەمەسە ىزدەگەن ادامعا بەرەتىنىمدى ايتتىم. «مەندە ەش داناسى قالمادى» – دەدى باسەڭ ۇنمەن (كەيىن قىزمەت بولمەسىنە اپارىپ بەردىم). بىرتىندەپ بويىما باتىلدىق ءبىتىپ، جوعارىدا ايتىلعان «ارعىماق» ويدى قالاي ەرتتەپ مىنگەنىمدى، «بوستاندىق» دەگەن سوزگە ەلىگىپ، الاش تۋرالى جازعان شىعارمام ءۇشىن مەكتەپتەن شىعارىلعانىمدى، «ەڭلىك-كەبەك» تۋرالى شاكەرىمنىڭ «جولسىز جازا» داستانى مەن «تار جول، تايعاق كەشۋدەگى» الاش قايراتكەرلەرىن اقتاپ سويلەگەنىم ءۇشىن العاشقى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەمتيحانىنان قۇلاتىپ جىبەرگەنىن، كەلەسى جىلى تۋرا سول بيلەت قايتا الدىمنان شىققاندا تۋرا سول جاۋابىم ءۇشىن رىمعالي نۇرعاليەۆ «بەس» قويعانىن، ءبىرىنشى كۋرستان اراب ءتىلىن وقىپ، «قازاق» گازەتى تۋرالى كۋرستىق جۇمىس جازعانىمدى، سودان كەيىن پروفەسسور حايىرجان بەكحوجين ارنايى رەسمي حات ارقىلى كىتاپحانانىڭ ەرەكشە قۇپيا قورىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىتىپ، ءبىر جىلدان كەيىن ەمتيحان العانىن، ۋاقىتى كەلگەنشە ەشكىمگە ءتىس جارماۋعا انت ەتكىزگەنىن ايتىپ بەردىم.
– ءيا، ولاردىڭ ۋاقىتى كەلەدى. دايىن ءجۇرۋ كەرەك. ۇستازىڭا راحمەت. سەن كەلەشەككە كەرەك ادامسىڭ… ءيا-ءا (دا-ا), رۋح قارسىلىعى بولماسا جانىڭا ءسوز ۇيا سالمايدى. ادەبيەتكە – بوستاندىق، جان بوستاندىعى كەرەك. يمپەريالىق بوپساعا تۇسپالمەن توسپا قويىپ، سىنا (كلين) قاعۋ كەرەك. سوندا عانا توسپامىز بوپسانى شىنجىرمەن بۇعاۋلاي الادى. وكىنىشتىسى، بىزدە يمپەريالىق جازالاۋعا، رۋحاني وكتەم ەزگىگە رۋح ەرەگەسىمەن قاسارىسا وتىرىپ جازىلعان اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانىنان» باسقا شىعارما جوق. تەك «از ي يا» بولماسا… (جىميىپ كۇلدى). دۇنيەنى ارى-بەرى ساپىرىلىستىرىپ، قوعامدىق فورماتسيالاردى وزگەرتكەن كوشپەندىلەردىڭ ۇلى وركەنيەتى مەن «ۇلى كوشتىڭ» الەم تاريحىنا قوسقان ۇلەسى باتىل ايتىلماي كەلەدى. «تاۋلاردى الاسارتپاي، دالانى اسقاقتاتايىق» دەگەنىم سول. بۇل تۇرعىدا بىزگە رۋح ۇستازى اۋەزوۆ ۇلگى بولا الادى. ۇلى ويشىلدىڭ تراگەدياسىن دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ، تالداسا عوي، شىركىن، قانداي قاسىرەتتەر اشىلار ەدى، – دەدى.
مەن باتىلدانىپ، بوگەلمەستەن بوپساعا قارسى قاعىلاتىن توسپا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى ەكەندىگىن، سونى جۇزەگە اسىرۋ سوناۋ ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتتىق پىكىرلەرى ءۇشىن مەكتەپتەن شىعارىلعان جەتىنشى جانە توعىزىنشى سىنىپتان باستاپ، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىلداۋ ەمتيحانىنان قۋىپ شىققاننان بەرى ويىمدا جۇرگەنىن، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇلعاسىن الدىما قالقان ەتە وتىرىپ، سول ارقىلى ولاردىڭ تاعدىر-تالايىن جازۋ ويىمدا بار ەكەنىن، رۋح قارسىلىعى تالدانۋعا ءتيىستى سول تۋىندىعا دايىندىقتى باستاپ كەتكەنىمدى، الگى دۇكەننەن «از ي يا»-نى ساتىپ العاننان باستاپ، «قيلى زامانداعى» وقيعالار وتكەن سوگەتى، تەكەس، بايىنقول، قاتىنقاراعاي، قارقارا، جالاڭاش، دالاشىق، جىڭىشكە، ساتى اراسىن ەكى جىل قاتارىنان جاز كەزىندە كولىكپەن، اتپەن، بىلتىر ۇلىم سۇڭقاردى ەرتىپ جاياۋ ارالاپ شىققانىمدى، ەرەۋىلگە قاتىسقان كوز كورگەندەردەن جانە ولاردىڭ تۇقىمدارىنان جازىپ العان ەستەلىكتەردى جيناقتاپ، كەيدە قالامىمنىڭ كوز جاسى ءمولت-ءمولت ەتىپ تامىپ كەتىپ جۇرگەن «بەيۋاق» اتتى سالىستىرمالى تراگەديالىق تولعاۋ جازۋعا دايىندالىپ جۇرگەنىمدى، سوعان اقىل قوسىپ، ءجون سىلتەسىن دەپ تيمۋر مەن رۇستەمنەن سىزبەن كەزدەستىرۋدى ءوتىندىم دەدىم.
دەدىم دە ىشتەگى بۇلقىنىسىمدى توقتاتا الماي: «قيلى زامان» وقيعاسىنداعى ارحيۆ دەرەكتەرىمەن تانىسىپ شىققانىمدى، فولباۋمنىڭ بۇراتانالاردى «سەسكەندىرىپ»، جانىن تۇرشىكتىرىپ، «اسكەرگە ۇلگi كورسەتەتiن تاجiريبە ساباعى» رەتiندە، تىم قۇرىعاندا بiر بولىستىڭ جۇزدەگەن ادامىن بىردەن قىرىپ جiبەرۋگە» بۇيرىق بەرگەنى، بۇيرىق دەرەۋ جۇزەگە اسىرىلىپ، «اقسۋدا تۇتقىنعا تۇسكەن 500 قازاق پەن قىرعىزدى تاسپەن ۇرىپ ولتiرگەندەرى»، «قالعاندارىن… كەشكە جاقىن كينەماتوگرافتىڭ مۋزىكا ىرعاعىنا بيلەپ ءجۇرiپ اكiمشiلiكتiڭ كوزiنشە ءولiمشi ەتكەنى»، ەساۋل فون بەرگ بۇتانىڭ تۇبىنە تىعىلعان جۇزدەن استام ۇل-قىزدى قىلىشپەن تۋراپ وتكەنىن ايتقانىمدا ولجەكەڭ ءدۇر سىلكىنىپ، «سۆولوچي!» – دەپ كۇڭىرەنە ءتىسىن قايرادى.
– قالام ۇستاۋعا ۇمتىلعانىڭ راس بولسا، ەندى ءۇنسىز قالما. «بۇل – جاڭاعى قىلشا موينىن قىلىش قيعان بۇلدىرشىندەردىڭ وبال-ساۋابىنىڭ ساعان كيىلگەن قامىتى!» – دەدى دە ءۇنسىز قالدى. تەرەزەدەن الاتاۋدىڭ شىڭىنا قاراپ ۇزاق وتىردى، ءبىرازدان سوڭ تانىستىرعانى ءۇشىن ەكى جىگىتكە راحمەت ايتىپ، ورنىنان كوتەرىلدى.
بۇل سوزدەرى مەنى قاتتى شامىرقاندىردى. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ەگەۋلى نايزاسىن دەرەۋ قولىما العىم كەلدى. تۇلا بويىمدى ءبىر بۋلىعۋ مەن بۇلقىنىس كەرنەپ بارا جاتتى. سول ساتتە ەندى ولەڭ دە، پروزا دا بەتىن كەرى بۇرعانىن ءتۇسىندىم. ولجەكەڭنىڭ «سۆولوچىمەن» قوسا موينىما قامىت بولىپ كيىلگەن كوتەرىلىس قۇرباندارىنىڭ «وبال-ساۋابى» ويىما ورالدى. ەندى ارحيۆ سورەلەرىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەتىپ قازۋدان باسقا امالىم قالمادى. سول ءسوزدىڭ شارپۋىمەن «بەيۋاقتى» جازىپ، جەلتوقسان وقيعاسىنا ءبىر جارىم اي قالعاندا «23.ح – 25.ءحى. 1986 جىل» دەپ الماتىداعى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق ۇيىندە نۇكتەسىن قويىپپىن.
سيانىڭ تابى سۋىماي جاتىپ جەلتوقسان وقيعاسى باستالىپ كەتتى. ونسىز دا ۇستارانىڭ جۇزىندەي قىلپىپ تۇرعان جانكەشتى شىعارمانىڭ جاريالانۋى قيىنداپ كەتتى. «جۇلدىزعا» ۇسىنعان نۇسقاسىن وقىپ شىققان باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى عافۋ قايىربەكوۆ: «تۇرسىن-اي، كوز الدىمنان دومالاعان باستار مەن اققان قان كەتپەي قويدى عوي. انا ەساۋىلدىڭ قىلىشى قيىپ وتكەندە موينىنان ۇشىپ تۇسپەي، ورنىندا قالعان بالانىڭ باسى – قازاقتىڭ كەسىلگەن باسى. قانشا كۇيىنگەنىممەن باسۋعا قول قويا المايتىنىمدى قورلانىپ تۇرىپ ايتامىن ساعان! مەنىڭ دە باسىم دومالاپ ۇشىپ كەتپەسىن دەسەڭ — ءتۇسىن، بەكەڭ (باس رەداكتور بەكەجان تىلەگەنوۆ) دە تاۋەكەل ەتە المايدى. تاعى كىم وقىدى… ولجاس بىلەدى دەيسىڭ بە؟ وعان دا شۇكىر، بىراق، قايدام… دەگەنمەن، وداقتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى عوي، كورەرسىڭ. جولى اۋىر شىعارما. بىراق سەن پارىزىڭدى ورىنداپسىڭ»، - دەدى كۇرسىنىپ.
جان دۇنيەم مەن جانرىمدى توڭكەرىپ كەتكەن سول كەزدەسۋدىڭ ىقپالى مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس ەدى. بۇل ارالىقتا يمپەريالىق، ەۋروتسەنتريستىك ۇستەمدىك كوزقاراسقا قارسى «دۋلىعا» اتتى تاريحي ءافسانا مەن «بەسىگىڭدى ۇمىتپا!» دەگەن اتپەن «بەسىگىڭدى تۇزە!..»، «بەسىگىڭدى ايا!..»، «بۇزىلعان بەسىك» اتتى ۇشتاعان تۇرىندەگى «رۋح قاسارىسۋىنىڭ» ىشكى دايىندىعى اياقتالىپ، قاعازعا تۇسە باستاعان. ۇشتاعاننىڭ «بەسىگىڭدى تۇزە» اتتى ءبىرىنشى ءبولىمى 1987-1988 جىلدارى جارىق كوردى.
قازاق ادەبيەتىندەگى رۋحاني تاۋەلسىزدىك ولجاس پەن اناعاڭنىڭ – ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ەسىمدەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ولجاستىڭ اقىندىق، رۋحاني، عىلىمي يدەيالارىنىڭ تەرەڭدىگىن ءالى دە ءتۇسىنىپ بولعان جوقپىز. ولجاستىڭ «قىش كىتابى» مەن «از ي يا»-سىنىڭ تۇپكى استارىن قازاقتىڭ جىل قايىرۋدان بۇرىنعى كوشپەلى كەزەڭى مەن كەتبۇعاعا دەيىنگى ەكى جارىم مىڭ جىلدىق تاريحى مەن تاعدىرىن قامتيتىن «دۋلىعا» اتتى ەكى تومدىق كىتاپ جازعاندا اڭعاردىم. ال ونى زەرتتەپ وقۋ ءۇشىن، ولجاستىڭ كوركەمدىك الەمىنە تەرەڭدەۋ ءۇشىن تانىمدىق دايىندىقپەن كەلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم. سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارى تۋرالى تياناقتى ءسوزدى كەلەشەكتىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ، تەك ازاماتتىق، اقىندىق تۇلعاسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرۋمەن شەكتەلمەكپىن.
مەيىرىممەن جۇمىلعان جۇدىرىق
ول ولەڭگە ولجاس بوپ كەلدى جانە قازاقتىن رۋحاني تاريحىندا ولجاس بولىپ قالادى. ونىڭ تۇلا بويى دا، جان دۇنيەسى دە، ءدىلى دە مەيىرىممەن جۇمىلعان جۇدىرىق سياقتى. جانى مەن ءتانى، الماس قىلىش سياقتى، سۇس پەن مەيىرىمگە قاتار سۋارىلىپ ەر جەتتى. مەيىرىمدى الاقانىنا جۇمىپ، سۇسىن سىرتقا شىعارىپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى. «اقىلدى تەنتەك»، «ەستى سوتقار» اتاندى. ونسىز، كەڭەستىڭ كەسىرىنەن الاشتىڭ اسكەري پولكى تاراتىلىپ، ونىڭ ورنىنا 1920 جىلى قۇرىلعان قازاق اتتى اسكەر پولكىنىڭ كومانديرى ومار سۇلەيمەنوۆتەن 1937-38 جىلى جورگەكتە جاتىپ ايىرىلعان بوزداقتىڭ تاعدىر-تالايى الدەقالاي شەشىلەر ەدى. «بالكون» فيلمىندە كورسەتىلگەندەي، الماتىنىڭ كىشى ستانيتساسىنىڭ كوشەسىن كۇندىز-ءتۇنى تورىعان قاندىبالاق بۇزىقتار مەرت قىلماسا دا جازىم ەتەرى انىق. سوندىقتان سوتقارلاردى سەسكەندىرىپ، سۇسىن سىرتىندا ۇستاپ، جۋان جۇدىرىقتى جۇمىرلاپ، مەيىرىمىن ۋىسىندا ۇستاماسقا امالى قالمادى. ول تۋرالى، بالالىق شاعىنىڭ دوسى، كىشىستانيتسالىقتاردىڭ «بارلاۋشىسى»، جازۋشى گەننادي تولماچەۆتىڭ: «ولجاس كەلە جاتقاندا اتجالمان اتامانداردىڭ ءوزى قاقپاسىنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ تۇراتىن»، – دەگەن «بايكاسىن» ء(افساناسىن) تاڭىرقاي وتىرىپ تىڭداۋشى ەدىك.
ولجاستىڭ جۇدىرىعىنداعى جۇمىلعان مەيىرىم – اناسىنىڭ، اياۋلى مەيىرمان اناسى فاتيما بەدەلبايقىزىنىڭ جىلى جۇرەگى ۇيىتقان مەيىرىم ەدى. ولجاس تا سول مەيىرىمدى الاقانىمەن ۋىستاپ ەر جەتتى، ەگدە تارتتى. اتاعى اسپانعا سامعاپ، ناعىز جاۋباسار باتىر اتانىپ، جازۋشىلار وداعىن باسقارىپ تۇرعان، ەلۋ جاستى ەڭسەرگەن كەزىندە مەن سونىڭ كۋاسى بولدىم. تال تۇستە وداقتىڭ عيماراتىنان سىرتقا شىعىپ بارا جاتسام تۋرا باسپالداقتىڭ ۇستىندە تاۋدىڭ اسقار شىڭدارىنا كەۋدەسىن كەرە، باسىن كوتەرە قاراپ ىڭىلداپ، كۇبىرلەپ تۇر ەكەن. كوزى مەيىرىممەن جاساۋراپ تەرەڭ ءبىر قيالعا باتقان. اقىرىن تۋ سىرتىنان بارىپ قۇلاق ءتۇردىم. و، اللا، ەلۋدى ەڭسەرگەن جاۋقاباق ولجاس اعام: «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى… ءيا، سولاي…» – دەپ كۇرسىنىپ ماعان قارادى. وڭىنە كوز جىبەرسەم، انانىڭ الديىنە بولەنگەن كادىمگى ەلۋدەگى ءسابي! سول ساعىنىشتى قالپىن بۇزباستان قولىن ۇسىندى. ءوللا-ءبىللا، شىن ايتامىن، مول الاقانى جىپ-جىلى، شىمىر ساۋساقتارى جۇپ-جۇمساق. و، عاجاپ اناسىنىڭ مەيىرىمىنە ەلجىرەپ تۇر. ونىڭ شويىن قولىن، وسىدان كەيىن «مەيىرىممەن جۇمىلعان جۇدىرىق» دەمەسكە ءاددىم قايسى. سول ساتتە ونىڭ تۇلا بويىنان مەيىرىم توگىلىپ تۇر ەدى.
ولجەكەڭنىڭ اناسىن ەسىنە الىپ، ەلجىرەسە – ەلجىرەگەندەي كەيۋانا ەكەنىنە اراعا ءتورت-بەس جىل سالىپ بارىپ كوزىم جەتتى. الپىس جاسقا تولۋىنا وراي ولجەكەڭ تۋرالى ماقالام مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا «جاس الاشقا» شىعا قالدى. تاڭعى ساعات وندا سول كەزدەگى قىزمەت ورنىم – اۋەزوۆتىڭ مۇراجايىنا تەلەفون قوڭىراۋى شالىندى. ار جاقتان سونداي باۋىرىنا تارتا مەيىرلەنگەن كەيۋانانىڭ: «قاراعىم، تۇرسىنبىسىڭ؟ مەن فاتيما اناڭمىن («اپايىڭ» ەمەس، تۋرا سولاي، «اناڭمىن» – دەدى). ولجاس تۋرالى جازعانىڭدى ءسۇيسىنىپ (اسىلىق دەمەڭىز، تۋرا سولاي ايتتى) وقىدىم. راحمەت، اينالايىن. ۇزاق جاسا. ەندى تەلەفوندى اعاڭا (ولجەكەڭنىڭ ەكىنشى وكىل اكەسى، قايراتكەر قالامگەر قاراعۇلوۆ دەگدارعا) بەرەيىن. قالعانىن سول ايتار…» - دەگەن جىلى داۋىسىن، ەرتە ايىرىلعان تۋعان انام حاديشادان بۇيىرماعان انالىق «اينالايىندى» ەستىگەندە كوزىمنىڭ جاسى بۇرق ەتە قالدى.
مىنە، ولجاستىڭ «جۇمىلعان جۇدىرىعىنداعى» مەيىرىمنىڭ بۇلاعى قايدا دەشى! ول جۇدىرىقتىڭ شىن جۇمىلعان ساتتەرى بولعانى تۋرالى ەستىسەم دە ءوز باسىم كورگەن جوقپىن. بىراق، بالالىق شاقتان جان دوسىنا اينالعان بولات جانسۇگىروۆتىڭ جازىپ قالدىرعان ەستەلىگى سوعان كۋالىك ەتەدى. بۇل – سوتقارلىق ەمەس، نامىس جۇدىرىعى ەدى. ءسويتىپ مەيىرىم مەن قايىرىمنىڭ ورىمىندە ءورىلىپ ەر جەتتى. كوشەدەگى سوتقارلىقتىڭ تيىلۋىنا وكىل اكەسىنىڭ: «سەنىڭ شىن سويىڭ – قاراعۇلوۆ ەمەس، تۋعان اكەڭ – اتاقتى ولجاباي باتىردىڭ شوبەرەسى سۇلەيمەننىڭ ۇلى ومارحان. قازاق اتتى اسكەرىنىڭ وفيتسەرى، وتىز جەتىنىڭ زوبالاڭىندا جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن. سەن اتاقتى جاياۋ مۇسانىڭ نەمەرەسىسىڭ. ونداي ۇرپاقتىڭ تۇقىمى ءۇزىلۋى ۇلتقا قيانات. ەرتەڭنەن باستاپ باس قۇجاتىڭا ولجاس ومارۇلى سۇلەيمەنوۆ دەپ جازدىرامىن. ەندى ۇلتتىڭ ار-نامىسىن كوتەرگەن اتاڭنىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرمەي، سوتقارلىقتى قوي، بالام»، – دەپ قۇجاتىن «ولجاس ومارۇلى سۇلەيمەنوۆ قىلىپ تولتىرتقانى سەبەپكەر بولىپتى. مىنە، سودان كەيىن ءبىر تۇندە ادام تانىماستاي بوپ «جۋاسىپ شىعا كەلگەن» (گ.تولماچەۆتىڭ كۋالىگى) ولجاستىڭ سامعاۋ جولى باستالىپتى.
ولجاستىڭ تەگى قانداي توپسالى، تەگەۋىرىندى بولسا، تۇلەۋى مەن سامعاۋى دا سونداي تۇتقيىل بولدى ءارى بىردەن زاڭگى كوككە شىعانداپ شىقتى، سوعان وراي تامىرى دا تۇڭعيىق تەرەڭگە تارتتى. وسىناۋ تاعدىر-تالايى، كۇردەلى سەزىم سىلكىنىستەرى، ءومىر شىرعالاڭى ونىڭ كۇردەلى ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى. ءسويتىپ، تولتۋمالارىنداعى ەمەۋىرىنى باسىم استارلى تەڭەۋلەرى، ابايدىڭ: «كۇلسەڭ – ىزالانىپ كۇل» دەيتىن ۋىتتى مىسقىل-كەكەسىنى، سۇڭعىلا دا العىر ءبىلىمى، ەكى ءجۇزدى قانجار سياقتى وتكىرلىگى، ولەڭدەرىندەگى تەنتەك مىنەز بەن باس اساۋى باسىلماعان ەركىندىگى، ومىرىندەگى دە، ونەرىندەگى دە توسىن شەشىمدەرى، جاۋقاباق كەلبەتى مەن جىلى جۇرەگى ونى زامانىمىزدىڭ «جۇمباق ادامدارىنىڭ» قاتارىنا قوستى. سەرىلىگى مەن سەستىلىگى، باتىلدىعى مەن ۇياڭدىعى، پاڭدىعى مەن كىشىپەيىلدىگى، اقىلى مەن اڭعالدىعى تۇلا-بويىنا قانداي جاراسسا، جازۋشىلىعى مەن قايراتكەرلىگىندە دە سول قاسيەتتەر تۇتاسا كەلىسىم تاپتى. مۇنىڭ باستى قۇپياسى مەن كىلتيپانى – ولجاستىڭ سول باياعى وجەت تە اڭعال ادالدىعىندا. رۋحى مەن جانىنىڭ كىلتىن دە سول تاپ-تازا جان-دۇنيەسىنىڭ سىر ساندىعىندا ساقتادى. نامىسى مەن تالانتىنىڭ، ازاماتتىعى مەن اقىندىق شارپۋىنىڭ اق الماس قايراعى دا سول اقكويلەك كوڭىلى بولدى. قىرىق توعىز مۇشەلىندە اياۋلى اناسىنا اشقان جان داۋاسىندا:
نە ۆسەم، كتو جدال، پوموگ، نو يا نە بوگ،
چتو ۆ سيلاح ودينوكوگو پوەتا؟
نا ۆسە ۆوپروسى نە ناشەل وتۆەتا،
نو ليۋديام يا نە لگال، حوتيا ي موگ، – دەپ ءوزى ايتقانداي، كىسىگە قيانات جاساپ كورگەن ەمەس.
ولجەكەڭنىڭ سول اقجارما اڭقاۋلىعىنىڭ سالدارىنان ارانعا ءتۇسىپ قالعان كەزدەرى دە كوپ. بىراق ءور دە وجەت تۇلعا ونى ەلەپ-ەسكەرىپ، كەك قايتارمادى. ال ۇلتى مەن ءوزىنىڭ نامىسىنا ءتيىپ كورسىنشى! وندا اتاي كورمەڭىز، ناعىز اقىلدى دا اشۋلى ارىستاننىڭ ءوزى بوپ شىعا كەلەدى. كەيىپكەرى يشپاقاي سياقتى، ولجاس سەمسەرىن تەگىن كوتەرمەيدى، كوتەرسە ءبىتتى – قيىپ تۇسەدى. وعان ءسىز دە، ءبىز دە كۋامىز.
«دوسىمبىسىڭ – ءما، قۇشاق،
قاسىمبىسىڭ – ءما، پىشاق!»
نەمەسە:
«تاسپەن اتقاندى اسپەن اتپا، تاسپەن ات!»، –
دەپ جالى كۇدىرەيىپ شىعا كەلەتىن ولجاس «دۇشپانىنىڭ بويىنداعى تالانتسىزدىققا دا»، «دۇرىستاپ دۇشپاندىق جاساي الماعان دارىنسىز دۇشپاندىققا» دا توزبەيدى.
قارسىلاسىنىڭ مىقتىلىعىنان، ازۋىنىڭ وتكىرلىگىنەن سەسكەنبەيدى، كەرىسىنشە، مياۋلاعان مىڭگىرى ءۇشىن، قاپپاي ۇرگەنى ءۇشىن قورلانادى. ول ەشقاشان دا ءوز ۇلتىنان جانە ءوز ۇلتىنىڭ ىشىنەن جاۋ ىزدەگەن ەمەس. ونىڭ دۇشپانى – ء«اربىر اتقان وعىنان كەيىن مادەنيەتتى ءبىر مەزەت مىلقاۋعا اينالدىراتىن مالعۇندار». ال مۇنداي سىڭبەلەر مەن سىمپىستاردى ولجاس ءوز ومىرىندە از كورگەن جوق. زاماننىڭ داۋىلى مەن نايزاعايىنىڭ اراسىندا ارپالىسقاندى جانى سۇيەتىن ولجاس قۇلاسا دا «حان-تاڭىرىدەن قۇلاعاندى ۇناتادى». ول نەعۇرلىم جەرگە جاقىنداپ، تومەندەگەن سايىن ەركىن ۇشا المايتىن، توسىرقاپ قالاتىن قىران سياقتى. وعان سامعاۋ ءۇشىن كەڭىستىك، بيىك اسپان كەرەك. تار كەڭىستىككە ولجاستىڭ قۇلاشى سىيمايدى.
ۇلتىنىڭ كوك سەمسەرى
جۇرەكتىڭ قابىن سىپىرىپ، ازاماتتىق ارىڭمەن كەپىلدىك بەرىپ، ەشقانداي قىسىلىپ-قىمتىرىلماستان قاسقايا قاراپ ايتاتىن شىندىق بولادى. «وسى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ولگەن كىسىسىندە جامانى جوق، ءتىرى كىسىسىنىڭ جامانداۋدان امانى جوق بولاتۇعىنى قالاي؟» – دەپ اباي ايتقانداي، سول «جامانداۋدان امان ەمەس» ءبىر تۇلعا تۋرالى كوزىنىڭ تىرىسىندە «ۇلى اقىن» دەگەن تەڭەۋدى ايتۋدىڭ رەتى كەلىپ-اق تۇر. مەن مۇنى كۇڭكىلشىل كۇنشىلدەردىڭ كۇندەستىگىنەن سەسكەنبەي، كۇيىنىشپەن ەمەس، سۇيىنىشپەن جاريالاعىم كەلەدى. بۇگىن ءتىلىمىزدى تىستەگەنمەن، تۇبىندە ايتقىزاتىن، زامانانىڭ ۇلى اقىنى اتانۋعا ءتيىستى، ۇلتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇلتەگىننىڭ كوكسەمسەرى سياقتى قايرالىپ تۋعان ونداي تۇلعا ارامىزدا بار، ول – سىنىن دا، سىرىن دا بەرمەي، تولاعاي توقساننىڭ تۇعىرىندا اسقاقتاپ تۇرعان وزان ويدىڭ يمپەراتورى ولجاس سۇلەيمەنوۆ. بۇل – شىندىق.
بۇكىل تاعدىرى مەن تالايىن الماس قىلىشتىڭ جۇزىندە وتكىزگەن وسىناۋ كوكسەمسەر تۇلعا «قايتىپ تابىلمايتىن»، مۇمكىن تۋمايتىن، قايتالانبايتىن جاراتىلىس يەسى. ويتكەنى، اتاق پەن داڭقتىڭ شىڭىنا جيىرما بەس جاسىندا شىققان ولجاس ءۇشىن مۇنداي تەڭەۋدىڭ تاڭسىقتىعى جوق.
ۇلتىنىڭ كوكسەمسەرى بولاتىنىن ول: «مەن قازىر جيىرما التى جاستامىن… كوشپەلىلەردىڭ تاريحى ءالى انىقتالعان جوق. سوندىقتان دا ەشقانداي جۇرەكسىنبەستەن ءدال وسى ساتتە مىناداي مالىمدەمە جاسايمىن: تۇركى تاريحىن بىلمەي، قادىمى حاتقا تۇسكەن حالىقتاردىڭ تاريحىنداعى بەيمالىم تۇستاردى ءتۇسىندىرىپ بەرە المايسىز. ءتۇپتىڭ-تۇبىڭدە ناقتى شىندىقتى جازعان «شىنايى تاريحتىڭ» دۇنيەگە كەلەتىنىنە كوزىم انىق جەتەدى، ءساتىن سالسا، سونى ءبىز جازاتىن شىعارمىز… ءبىزدىڭ تولقىن ىرىكتەلىپ كەلەدى. حالىقتىڭ نامىسىن وياتاتىن قوزعالىس ءجۇرىپ جاتىر. قورلانىپ ءومىر سۇرگەندەردىڭ قۋانۋعا قاقىسى جوق. اقىندار حالىقتىڭ ار-نامىسىن وياتاتىن قۋات-كۇش بەرۋگە مىندەتتى» – دەپ جاريالاعان بوزبالا كەزىندە-اق سەزىنگەن.
ولجاس ول ماقساتىنا جەتتى دە. ەندەشە، ۇلتىنىڭ ۇلى مۇددەسىن كوزدەپ، حالقىنىڭ تاريحتا كەتكەن ەسەسىن قايتارىپ، باسىلعان مىسىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەرىپ، «تاۋلاردى الاسارتپاي، دالانى اسقاقتاتقان»، الەمدى اۋزىنا قاراتقان ۇلى تۇلعانىڭ تۇعىرىن الاسارتپاي، اسقاقتاتا ماراپاتتاۋ – ءبىزدىڭ، قازاق ەلىنىڭ پارىزى. ءبارىبىر، مۇنى ءبىز ايتپاساق، جات ايتادى، دۇنيە عۇلامالارى: ولجاس «از ي يا» مەن «مىڭ ءبىر ءسوز» («تىسياچا ودنا سلوۆا»), ء«تىلدىڭ ءتىنى» («يازىك پيسما») مەن ء«سوز تيەگى» («كود سلوۆا») ارقىلى الەمدىك وي يمپەراتورى اتاندى، ۇلىيمپەريالىق استامشىلىقتىڭ كەۋدەسىن باستى. ولار سول ەسەڭگىرەۋدەن ءالى ەسىن جيا الماي ءجۇر. ونداي باتىل ويدىڭ مۇناراسىنا شىققان تۇلعا بۇل عاسىردا كەم دە كەم»، – دەپ ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇر. ال، ونىڭ مۇنداي باعاعا لايىق ەكەندىگىنە ولجاستىڭ مۇقىم ءومىرى مەن شىعارماسى كەپىلدىك بەرە الادى.
ال ونىڭ «تاڭداپ العان» قارسىلاستارى كىمدەر دەيسىز بە؟ مىنەكيىڭىز: كۇنى كەشەگە دەيىن دۇنيەجۇزىنە سەس كورسەتىپ، جانىن تۇرشىكتىرگەن «سۇر كاردينال» سۋسلوۆ، اسپان مەن جەردى عانا ەمەس، عارىشتىڭ ءوزىن يدەولوگيالىق مايدانعا اينالدىرعان سوۆەت ارمياسى مەن سوعىس-تەڭىز فلوتى ساياسي باس باسقارماسىنىڭ باستىعى ەپيششەۆ، «ۇلى ورىستىق» عىلىمنىڭ كوسەمدەرى گرەكوۆ پەن ليحاچەۆ، رىباكوۆ، «وقشانتايدان شىققان بۇقاكوز» كولبين… مۇندايلاردىڭ ولجاستىڭ جۇرەگىنە تۇسىرگەن سىزاتتارى قانشاما!
«از ي يا» كىتابىنىڭ جارىق كورۋىنە سەپتىگى تيگەن باسپاگەرلەردى قىزمەتتەن الىپ، پارتيا قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعاندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە: «ەگەر بۇل ادامدار جازىقسىز ءزابىر كورسە ءوزىنىڭ جەكە باسىن قۇرباندىققا شالۋ قۇقىعىن ساقتاپ قالاتىندىعىن» ايتىپ ەسكەرتۋ جاسادى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي باتىلدىقتى كورمەگەن يدەولوگتار قاۋلىنى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولدى. «سۇر كاردينال» اتانعان سۋسلوۆ تا ءىشىن تارتىپ، كىتاپتى تالقىلاۋدى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇزىرىنا ىسىرىپ تاستادى.
سىرتتاي قاراعاندا سيپاي قامشىلاعانداي كورىنگەنىمەن، ءزىلى ىشىندە جاتقان يمپەريالىق ىزعارلى پيعىل استىرتىن جازالاۋ ساياساتىن ودان ءارى جۇرگىزىپ، ادىمىن كەڭ اشتىرماي ارانداتا بەردى. بۇل تەك ولجاستىڭ جەكە باسىنا عانا ەمەس، وتاندىق تاريح عىلىمىنا دا سوققى بوپ ءتيدى. قالامگەرلەردەن قاتتى سەسكەنگەن جاھيلدىك يدەولوگيا جالداپتارى «ۇلى ورىستىق» يدەيانى زاڭدى تۇردە بەكىتىپ، ءانۇراننىڭ سوزىنە كىرگىزدى. ءسويتىپ، كۇندە تاڭەرتەڭ شىركەۋگە شوقىنعان پوپ قۇساپ، «ۇلى ورىس ۇلتى جاساسىن» دەپ ءمىناجات ەتكىزىپ قويدى. مۇنىڭ بارلىعى قايتا باس كوتەرتپەۋدىڭ ءتاسىلى ەدى. «كوگدا مولچات جيۆىە، گوۆوريات دۋحي» – دەگەن زامان تۋدى.
رۋحاني ەگەس وسىلاي باستالدى. تاۋەلسىز ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان ولجاس ءوزىنىڭ ولەڭى ارقىلى «منە دو سۆوبودى نۋجەن شاگ!» – «ماعان بوستاندىققا جەتۋگە ءبىر-اق قادام قالدى»، - دەپ جار سالدى. «ستيحي موجەت بىت ي نە ۆەرليبروم، پوەزيا بىلا بى سۆوبودنوي»، - دەپ بوستاندىقتى اشىق ايتقان دا ولجاس بولاتىن.
ول جيىرما بەس پەن ەلۋ بەس جاسىنىڭ اراسىنداعى وتىز جىلىن سەمسەردىڭ جۇزىندە، قاراۋلاردىڭ قاراۋىلىڭدا وتكىزدى. تاعدىرىن باسىرەگە بەرىپ، تاۋەكەلمەن ءومىر سۇرگەن مۇنداي تالانت يەسى ول كەزدە قازاق اراسىندا جوق ەدى. تەك ءانۋار ءالىمجانوۆ مارقۇم عانا ولجاسقا سەرىك بولدى. وكىنىشكە وراي، ءومىرىنىڭ سوڭىندا وسىناۋ ەكى ارىستىڭ اراسىنا سىنا قاعىلدى. ادال دوستىق تا ءبىر سىمپىستىڭ ارانداتۋىنا اراشا تابا المادى.
قازىر دە، بۇرىن دا ولجاستىڭ جەكە باسىنا قاتىستى اڭگىمە-دۇكەن بولا قالسا بويىنداعى باستى ءمىنى رەتىندە انا تىلىندە جازبايتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ءتىپتى، سونى ولجاسقا قارسى قۇرال رەتىندە پايدالانادى. ءيا، ولجاس ورىس تىلىندە جازادى. بۇل – زاماننىڭ، تاعدىردىڭ، ورتانىڭ ولجاستىڭ ماڭدايىنا جازعان سىيى. سوعان قاراپ ولجاستى انا ءتىلىنىڭ دۇشپانى، انا تىلىنەن مۇلدەم ماقۇرىم ەتىپ كورسەتۋگە بولمايدى. قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن بىلگەنى ءۇشىن عانا ءوزىن ولجاستان زور تۇتاتىندار قازاق ءتىلى ءۇشىن ءدال ولجاستاي ەڭبەك سىڭىرگەن جوق. ول ءوزىنىڭ شىعارمالارى ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ ۇعىمدىق قۇرىلىمىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ءتىل دارەجەسىنە، كونە تۇركى عىلىمى تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ ۇلگىسى رەتىندە الىناتىن ءتىلدىڭ دەڭگەيىنە كوتەردى. تۇركولوگتار قازىر قازاق تىلىنە، ونىڭ ىشىندە ولجاسقا جۇگىنبەي وتە المايدى. الگى، مىسقىلداي كۇلەتىن «قازاقشىل قازاقتىڭ» قاي جازعانى ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ ۇستىنى بولىپ قالاتىنىن كىم ءبىلسىن، بىراق، ولجاستىڭ شىعارمالارى عاسىرلاردىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى مۇرا.
ادامزات تاريحىنداعى تاڭبا مەن ءالىپبيدىڭ، ارىپتىك سانانىڭ ەڭ قادىمي ۇستىنى «بەحيستۋن جازۋى» مەن اسسيريالىق قۇپيا ءتىلدىڭ تىلسىمىن ءتۇيسىنىپ، «اتا»، بابا»، «انا» دەگەن تۇركى تەكتى اڭىستى اڭعارعان كىم ەدى؟ ەۋروپالىق وكتەم عىلىمي قاۋىم قۇپيانىڭ قۇپياسى رەتىندە، جەتى قات زىنداننىڭ استىندا «ماڭگى اشىلماسىن» دەگەن قارعىس تاڭباسىن باسىپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن جاسىرىپ وتىرعان ءۇشىنشى جارتاستاعى تاڭبا تۇركىلەردىڭ سىنا جازۋى بولۋى عاجاپ ەمەس. ونى دا ولجاستىڭ ەمەۋىرىنى ارقىلى اڭعاراسىڭ.
سانا ساڭىلاۋىن قادىم زاماننىڭ زىندانىنداعى تىلسىمنان قاس-قاعىم ساتتە وسى زامانعا تۇسىرگەندە ولجاستىڭ ار-وجدانى ايعىرجالدانا كۇدىرەيىپ شىعا كەلدى. «تىڭ» دەگەن زاۋال جاريالانىپ، قازاقتىڭ جەرى تەلىمگە ءتۇسىپ، «ورتاق ءتىل» دەگەن جەلەۋمەن ءتىلى تۇنشىقتىرىلىپ، قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلىپ، قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى قولدانىمنان شىعىپ بارا جاتقانىن سوناۋ 1962 جىلى جيىرما بەس جاسىندا اشىق ازانداتىپ: «انا ءتىلىمدى الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي ورنىنا قويۋ – مەنىڭ پارىزىم. ول ۇندىستەردىڭ ءتىلى سياقتى ءولى تىلگە اينالماۋى ءتيىس. ونداي زاۋالدان ساقتاسىن!» – دەپ ماقالا جازىپ، ۇران تاستاعان كىم؟ الگى «جاناشىر جانتىق» سول كەزدە قايدا ءجۇردى؟ تۋرا جيىرما جىلدان سوڭ، 1982 جىلى انا ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ماسەلە قوزعاپ، عابيت مۇسىرەپوۆكە ارنايى بايانداما جاساتىپ، جازۋشىلاردىڭ پلەنۋمىن شاقىرتقان دا ولجاس ەمەس پە ەدى! ءدىلمارلاردىڭ ول كەزدە ءۇنى شىقپايتىن.
انا تىلىندە كوركەم شىعارما جازباعانى ولجاستىڭ سورى ەمەس، باقىتى دەپ تە ايتا المايمىن، دەگەنمەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن الەمگە تانىتۋعا وسىنىڭ ءوزى شەشۋشى سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. اباي مەن اۋەزوۆ، ايماۋىتوۆ پەن مۇسىرەپوۆ شىرىنىن شىعارا پايدالانعان تىلدىك قورىمىز ولجاس قازاقشا جازباعاندىقتان كەدەيلەنىپ قالمايدى. ولجاس ونىڭ ەسەسىن تولىق قايتارىپ، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ءوزىنىن تاريحي ۇلەسىن قوسقان تۇلعا. ويتكەنى ونىڭ رۋحى قازاق. ول نيۋ-يوركتە، الابامادا، افريكادا، بيحاردا، توكيودا جۇرسە دە ءوزىن ۇنەمى دالا پەرزەنتى رەتىندە سەزىنەدى.
دۋشنو. دوجد.
يا برەدۋ پو كولەنا،
منە نا رۋكي پروسيتسيا مۋتنىي رۋچەي.
ەمۋ تاك ودينوكو، ستەپنومۋ،
سرەد كامەننىح زداني.
امين! – دەپ جازعانىنداي، ول – تۋعان جەرىن تۇمار ەتىپ جۇرەگىندە ساقتاعان جىرشى. سول ۇلى ماحابباتتىڭ ناتيجەسىندە سوناۋ 1966 جىلى-اق قازاق ۇلتىنىڭ وتارشىلدىقتىڭ بۇعاۋىندا ەكەنىن اشىنىپ ايتتى. «قازاقستان – رۋحاني وتار ەمەس، ونى وتار ەل دەپ قارايتىن كوزقاراستى ۇيالماي ناسيحاتتاپ جۇرگەندەردىڭ ارى تازا ەمەس…» ەلىن سۇيمەسە، نامىسىن جىرتپاسا، ونىڭ رۋحاني ازاتتىعىنا قۇلشىنباسا ولجاس بۇل ءسوزدى ايتپاس ەدى. تاريحتاعى قياناتتى ايتا كەلىپ: «قازىرگى عالىمداردىڭ قانىندا ناسىلدىك جىكتەۋشىلىك بار»، - دەپ مالىمدەگەن دە ولجاس بولاتىن.
«قايداسىڭدار، اعالار؟..»
ۇلتتىڭ تاعدىرى تۇيىققا تىرەلىپ، نە وكسي الماي، نە ىزاسىن سىرتقا شىعارا الماي بۋلىعىپ تۇرعان سول ءبىر جەلتوقسان كۇندەرىندەگى قيامەتتىك قينالىس تۇسىندا نايزاعايداي شارت ەتىپ، توپتان سۋىرىلىپ شىعىپ، اتوي سالعان كىم؟ ءبارى دە ەسىمىزدە… سول ءبىر جەلتوقسان كۇندەرى «جاساسىن قازاقستان!»، «قازاقستانعا تاۋەلسىزدىك بەرىلسىن!» دەگەن ۇران جازىلعان بايراق پەن جالاۋشىلار كوتەرگەن جاستار لەك-لەگىمەن ابىلاي حان (ول كەزدەگى – كوممۋنيست) كوشەسىن جوعارى ورلەپ كەلىپ، جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنا توقتالىپ: «قايداسىڭدار، اعالار!»، – دەپ ۇرانداتقان جەلتوقسان وقيعاسى وزىنەن-ءوزى پايدا بولعان جوق.
ول سوناۋ «الاشوردا» قوزعالىسىنان باستالىپ، 1921-1922 جانە 1927-1929 جىلداعى ساياسي-مەملەكەتتىك پىكىر تالاستارىنىڭ يدەياسىن ۇستانىپ، بىردە «ۇلكەن تۇركىستان»، بىردە «جاس تۇلپار»، بىردە «تالاپ»، بىردە «قۇق»، بىردە «جاس قازاق» ىسپەتتى ۇيىمدار ارقىلى ءسۇزىلىپ كەلگەن استىرتىن، جارتىلاي استىرتىن نەمەسە مادەني ۇگىت-ناسيحات ءتاسىلىن پايدالانىپ اشىق جۇمىس ىستەلگەن ۇلتتىق قوزعالىستىڭ زاڭدى جالعاسى بولاتىن. ال ونداي كوزقاراس پەن كوڭىل-كۇي تەك قانا جازۋشىلار وداعىنان تامىر تارتىپ وتىردى. 1986 جىلعى 17-18-جەلتوقسان كۇنگى جاستاردىڭ ەرەۋىلىنەن كەيىن وسى سالماق تۇگەل دەرلىك قالامگەرلەردىڭ موينىنا ءتۇستى. 17-18-جەلتوقسان كۇنى جاستار شەرۋى وداق ءۇيىنىڭ الدىنا ارنايى توقتاپ: «جازۋشى اعالار، قايداسىڭدار! ولجاس اعا، قايداسىڭ؟ ءبىزدى قولداڭىز. ەلىڭنىڭ نامىسى ءۇشىن اتتانىپ بارامىز. بىزگە قورعان بولىڭدار!» – دەپ ايعايلاعان ءۇنى اركىمنىڭ ەسىندە شىعار. ال جازۋشىلار وداعىنىڭ ەسىگى جابىق بولاتىن. تەرەزەدەن قاراپ، ءۇنسىز جىلاپ تۇرعان قالامگەرلەردىڭ تالايىن كوردىك. سونىڭ ىشىندە ءابىش كەكىلباەۆتىڭ بۇيرا شاشى ۇيپالانىپ، كوزى جاساۋراپ، ىشىنەن ەگىلىپ سىرتقا قاراپ تۇرعان بەينەسى كوز الدىمدا قالىپتى. سوندا جاستار جازۋشىلاردى ۇلت ۇستازى دەپ ءتۇسىنىپ، كادىمگىدەي دەمەۋ تۇتتى، جازىقسىز جاپا شەكتىرمەيتىنىنە سەندى.
مىنە، ءدال وسىنداي ساتتە ولجاستىڭ ساياساتقا ارالاسپاي تىنىش ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىگى جوق ەدى، مۇمكىن ەمەس ەدى جانە سول تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بوستاندىعى مەن رۋحاني تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى ولجاستىڭ ءۇش ەرلىگىنىڭ تىكەلەي كۋاسى بولىپ ەدىم.
جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ۇلت باسىنا بۋلىعۋ مەن شاراسىزدىق ورناعان، تۇلا بويىڭدى ىزالى بۇلقىنىس پەن كەك نالاسى بيلەگەن قامكوڭىل كۇندەر. ون سەگىزىنشى جەلتوقسان كۇنى ماسكەۋدە وتەتىن ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ پلەنۋمىنا ءبىر ادام بارۋى كەرەك بولعاندا ولجەكەڭ مەنى اتاپتى. باس تارتىپ ەدىم، اكىم تارازي اعام: «مۇنىڭ جاسىقتىق بولادى. مىنا وقيعانىڭ شىندىعىن ماسكەۋگە كەلەتىن ون التى رەسپۋبليكانىڭ ادەبيەتشىلەرى ءبىلۋى كەرەك. بۇل سەنىڭ ازاماتتىق پارىزىڭ. بالتىق جاعالۋى ەلدەرى، ۋكراينا، ءوزىمىزدىڭ ورتاازيالىقتار ءبىلۋى ءتيىس. مۇمكىن، شەتەلدىكتەر دە قاتىسار. ء«بارىن قۇلاعدار ەتسىن. جاسقانباي سويلەسىن، ءارى تاجىريبە جيناقتاسىن»، – دەپ ولجەكەڭ تاپسىرما بەرىپ وتىر»، – دەدى.
امالسىز، جان جارالى، كوڭىل قارالى قالپىمدا ۇشاققا ءمىندىم. قىستىعۋ مەن بۋلىعۋ سوندا باستالدى. بۇرىندارى ولجەكەڭنىڭ اينالاسىنان شىپجىڭ قاعىپ شىقپايتىن، كەشە دە شاقشا باسى شاقشايىپ ولجەكەڭە كىرىپ بارا جاتقانىن كورگەم، نە جازۋشى، نە ساتيريك، نە ستسەناريست ەمەس – ءدۇبارا ەدۋارد مەدۆەدكين دەگەن جويىت ۇشاق كوتەرىلىسىمەن بۇكىل سالوندى باسىنا كوتەرىپ، جەلتوقسان وقيعاسى مەن قازاقتار تۋرالى اۋزىنا كەلگەن بىلاپىت ءسوزدى داڭعىرلاپ ايتا جونەلدى. ءتىپتى، ولجاستىڭ اتىن قوسىپ، ونى دا «ۇلتشىل» عىپ شىعاردى. بەس ساعاتتىڭ ىشىندە، ورىس-قازاعى بار، ءبىر ادام قارسى سويلەي المادى. تىمىرسىپ، بۋلىعىپ مەن دە وتىردىم. جالعىزدىڭ ءۇنى قاشان شىعۋشى ەدى. ۇشاقتان تۇسە سالا بوقشاسىن موينىنا اسىپ، شىبجىڭ قاعا كەتىپ بارا جاتتى. وي، سوندا وسىنداي ساتقىنمەن دوس كوڭىلدە جۇرگەن ولجەكەڭە تۇڭىلە رەنجىگەنىم-اي.
ءتۇن ورتاسىندا «كيەۆ» قوناق ءۇيى بولمەسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاسىمەن-اق اۋەلى ۋكراين مەن بەلارۋس، ىلە وزبەك پەن قىرعىز ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قورشاپ الدى. اشىنا، ىزالانا، نامىستانا تۇرىپ الاڭدا قانجوسا بوپ جۋساپ قالعان جاستاردىڭ ىزالى قاسىرەتىن، ماسكەۋدەن كەلگەن جازالاۋشى باسكەسەرلەر جاساعىنىڭ ۇلدار مەن قىزداردىڭ باسىن كۇرەكپەن كەسكىلەگەنىن قىزىنا ايتىپ بەردىم. ولار بۇل حاباردى سول ساتتە ەلدەرىنە جەتكىزىپتى. قاندى وقيعا تۋرالى باتىس تەلەارنالارى جەر سەرىكتەرى ارقىلى جەلتوقسانداعى بارلىق جازالاۋ وقيعاسىنىڭ بەينەتاسپالارىن كورسەتىپ، وقيعانى راستاپ، جالپى جۇرتقا تاراتىپ ۇلگەرىپتى.
بۇكىل رەسپۋبليكانىڭ راديو، تەلەديدارى ءۇنسىز قالعان، سىرتقا ءبىر سىبىس ەستىلمەگەن تىمىرسىق تۇستا «بىزدەگى قاسىرەتتى الەم جۇرتى ءبىلىپ وتىر، ەندى جاپپاي جازالاۋ ساياساتىن جۇرگىزە المايدى» دەگەن حاباردىڭ ءوزى كادىمگىدەي جۇبانىش. ولجاستىڭ مەنى ماسكەۋگە نە ءۇشىن جىبەرگەنىن سوندا عانا ءتۇسىندىم.
ەرتەڭىنە پلەنۋمداعى ءتيىستى ءسوزدى ءبارىمىزدىڭ اتىمىزدان سوندا جۇرگەن مۇرات اۋەزوۆ ايتىپ، وقيعاعا ساياسي استار بەرىپ، بار قاسىرەتىن بايانداپ شىقتى. ونىڭ مىنبەگە كوتەرىلۋىنە روللان سەيسەنباەۆ ىقپال ەتتى. مۇنى تىڭداعان بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ جازۋشىلارى بىزگە جاناشىرلىقپەن قارادى. ەندى جاسقانۋدى قويىپ، جازۋشىلاردىڭ وتىرىستارىندا بار كورگەن-بىلگەنىمىزدى ەمىن-ەركىن تاراتا باستادىق. سودان باستاپ مەنى ءار رەسپۋبليكادا وتەتىن ماجىلىستەرگە جۇمساپ وتىردى. ءتيىستى ماعلۇماتتار مەن اقپاراتتاردى سىرتقا بارىنشا تولىق جەتكىزۋگە تىرىستىم.
وسى ساپار كەيىننەن باۋىرلاس رەسپۋبليكالاردا، وزبەكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى نامانعان مەن فەرعانا، ءازىربايجان مەن ارمەنيانىڭ اراسىنداعى قاراباق وقيعالارى ۋشىققان كەزدە تاشكەنتكە، بىشكەككە، باكۋگە بارۋىما سەبەپ بولدى.
سونىمەن، ماسكەۋدەن الماتىعا شيرىعىپ ورالدىم. ساپاردان ەسەپ بەرۋگە كىرگەندە باسقاسىن كەيىنىرەك بايانداپ، اۋەلى «دوسى» مەدۆەدكيننىڭ ۇشاقتا قاساقانا ولجەكەڭنىڭ اتىن اتاپ ايعايلاپ ايتىپ، ارانداتۋعا شاقىرعانىن اشىنا جەتكىزىپ: «قۇشاقتايتىن دوسىڭىز ەمەس، «پىشاقتايتىن دوسىڭىز ەكەن»، – دەگەندى باتىرا ايتتىم. ءتۇرى قابارىپ: «سولاي ما؟ سۆولوچ!»-دەدى قاتقىل ۇنمەن.
سودان باستاپ مەدۆەدكيندى وداقتىڭ ماڭىنان كورگەنىم جوق. سىباعاسىن بەرگەنى ءسوزسىز. ولجاستىڭ ءوزى دە قىزمەتكە ءۇش-ءتورت كۇن كەلمەدى. بار سەنگەنىمىز — ءابىش اعا، ول دا باسىن شايقاپ، كۇرسىنە بەرەدى. وداقتاعى تىمىرسىق ۇنسىزدىكتىڭ اراسىنان: «ولجاس مىرزاقاماققا الىنىپتى»، «جوق، تەرگەۋدە ەكەن»، «ماسكەۋگە كەتىپ قالىپتى»، «كولبيننىڭ قولتىعىنا كىرىپ الىپتى» دەگەن سىبىر-سىپسىڭ تاراي باستادى. ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيدى. ۇرەي مەن كۇدىك قاتار باس كوتەردى. سودان ءبىر كۇنى…
ۇمىتپاسام، جەلتوقساننىڭ 30-ى كۇنى وداققا جينالىسقا شاقىردى. سويتسەم، جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ: «ۇلتتىڭ رۋحاني تامىر، ساناسى – جازۋشىلار. حالىق سولارعا قارايدى، سولاردى تىڭدايدى. ءسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى قازاقستان جۇرتى بىلمەيدى. سوندىقتان مىنا ورىن العان وقيعانى، ۇستاناتىن باعىتىڭىزدى، جاستارعا قولداناتىن شارالارىڭىزدى ءتۇسىندىرىپ، ءارى ءوزىڭىزدى تانىستىرساڭىز. ءبىز ءسىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك»، – دەگەن ۇسىنىسىنان باس تارتۋدان قايمىققان كولبين كەزدەسۋگە كەلىسىم بەرىپتى.
قارا جامىلعان، دولى نارازىلىعىن ىشىنە جاسىرعان، قاباقتارى ءتۇيۋلى، موينى سالبىراعان قالامگەرلەر ءماجىلىس زالىنا لىق تولدى. كولبين ەكپىندەپ كىرىپ، جينالعاندارعا مەكىرەنە قاراپ، ەش ماعىناسىز لەپىرمە دەممەن سويلەدى. كۇتكەن دەڭگەيدەن تابىلمادى. كادىمگى موجانتوپاي مۇجىق ەكەنى بىردەن بايقالدى. جۇرتشىلىق قابىلدامادى.
العاشقى ءسوزدى قاسيەتىڭنەن اينالايىن جۇباقاڭ – جۇبان مولداعاليەۆ الىپ: «بەيبىت كۇندە اۆتومات اسىنىپ، قولدارىنا گۇرزى الىپ، جاستاردى تەپكىلەپ، قان جوسا قىلعان سولداتتاردى كورگەندە مايداننان ءتىرى كەلگەنىمە وكىندىم. كورمەۋىم كەرەك ەدى. ۇلدارىمدى تەپكىلەپ، قىزدارىمدى شاشىنان سۇيرەگەندى كورۋ ءۇشىن قان توكتىم بە؟ ونىمەن قويماي، مىڭداپ تۇرمەگە قاماپ جاتىر. اسكەردىڭ بەيبىت جۇرتتى جازالاۋىنا بۇيرىقتى كىم بەردى؟ ءسىزدىڭ قانداي قاتىسىڭىز بار، بۇعان قالاي باعا بەرەسىز؟ ال، ءبىز، قازاقستاندىقتار، ونىڭ ىشىندە مەن، مايدانگەر رەتىندە قارسىمىن. كوممۋنيست رەتىندە سىزدەن اشىق جاۋاپ كۇتەمىن!» – دەدى.
وزگەنى بىلمەيمىن، ءوزىمنىڭ تۇلا بويىم تەبىرەنىپ، كوزىمنەن ريزالىقتىڭ اششى كەرمەك جاسى سورعالاي بەردى. سول كەزدە الدىڭعى قاتاردا وتىرعان سافۋان شايمەردەنوۆ: «ولجاس، مەن سويلەيمىن، ماعان ءسوز بەر، – دەپ جاۋابىن كۇتپەستەن مىنبەگە شىقتى دا: – مەن ءسىزدى «اسا قۇرمەتتى گەننادي ۆاسيلەۆيچ!» دەي المايمىن. ويتكەنى، ءسىزدىڭ سوزىڭىزگە رەنىشتىمىن. سوندىقتان، گەننادي ۆاسيلەۆيچ، ءوزىڭىز قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت كەپ تۇر ەكەنسىز، بۇرىن قازاقتارمەن ارالاسپاپسىز. ەندەشە ولاردىڭ گرۋزيندەردەن وتكەن ۇلتشىل ەكەنىن قايدان ءبىلدىڭىز؟ «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن تەرميندى نەگە سۇيەنىپ ايتتىڭىز، دالەلىڭىز قايسى؟ ءبىر توپ جاستاردىڭ تالابىنا، مەنىڭشە، ءادىل تالابىنا قاراپ، بۇكىل قازاقتى ۇلتشىل ەتىپ ماسقارالاماقسىز با؟ ەرتەڭ پلەنۋمدا ايتىلىپ، قاۋلى قابىلداناتىنى ءسوزسىز. وندا بۇكىل كەڭەس وداعى «قازاقتار ۇلتشىل» دەپ اشكەرەلەۋگە كوشەدى. ساياسي ايىپتاۋدىڭ جانە ونىڭ قانداي جازاعا ۇلاساتىنىن ءبىز، اعا ۇرپاق، بىلەمىز، سوندا ءسىز قازاق ۇلتىن ماسقارالاۋ ءۇشىن كەلدىڭىز بە؟ سەنبەسەڭىز، ءدال وسى كەشتە ەكەۋمىز كوشەگە شىعىپ، نەبىر سويقاندى جەرلەردى ارالايىق. ەگەر ءبىر قازاق سىزگە «ورىسسىڭ» – دەپ قول كوتەرسە سول ارادا ءوزىمدى-ءوزىم قاسىم ەتەيىن. بىراق، ونداي وقيعانىڭ بولمايتىنىنا انت ەتەمىن. قىزمەتىڭىزگە ساي سابىرعا كەلىپ، سالاۋاتتى شەشىم قابىلداڭىز. ال، جاستاردىڭ مىنا جاپپاي تۇرمەگە قامالۋىنا، ءبىز، جازۋشى ازاماتتار، قارسىمىز. وسى ەسىڭىزدە بولسىن!» – دەپ ءسوزىن اياقتاپ، جاۋاپ كۇتكەندەي، كولبينگە قادالا قاراپ تۇردى دا ءيىنى باسىلعان «ۆاسيلەۆيچىنىڭ» سۇرقىن كورگەن سوڭ ورنىنا كەپ، باياعى عابەڭ سۋرەتتەگەندەي: «ايتارىن ايتىپ الدى دا سودان كەيىن ەشكىمنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپايتىن مىنەز كورسەتىپ، جۇرتقا ۇپ-ۇزىن مۇرنىن توسىپ، قاتىپ قالدى». كولبينگە قاسقايا قاراپ وتىر.
قوس تارلان – جۇبان مولداعاليەۆ پەن سافۋان شايمەردەنوۆتەن كەيىن ەڭسەنى باسقان بۇلت ىدىراپ، باسىمىز كوتەرىلىپ، سەنىمىمىز ويانا باستادى. «ەل قامىن جەگەن ەدىگەلەردىڭ» – ەر قالامگەرلەردىڭ تەك كولبينگە عانا ەمەس، يمپەريالىق جازالاۋ جاھيلدىگىنە كورسەتكەن رۋح قارسىلىعىنان شامىرقانعان ولجاستىڭ داۋىسى سەرگەك تە سەنىمدى شىعا باستادى. كولبيننىڭ باسى ءيىلىپ، جاۋىرىنى كۇدىرەيىپ، داۋىسى باسەڭدەپ، مىسى باسىلىپ قالدى.
دميتري سنەگين مەن قالمۇقان يساباەۆ تا جاستاردى جاقتاپ، يمپەريالىق جازالاۋ ساياساتى مەن وكتەم پيعىلىنا تويتارىس بەردى. ەشقانداي قارسىلىققا جولىقپاي، ويىنداعىسىن ىستەپ ادەتتەنگەن جازالاۋ قۇرىلىمى اشىق قوعامدىق قارسىلىققا جولىقتى.
مەنىڭ پايىمداۋىمشا، كولبين ءوزىنىڭ بۇل ورىندا ۇزاق وتىرماسىن سول كۇنى-اق ءبىلدى. ءبىلدى دە ءار ءتۇرلى جالتاقتىق پەن الدارقاتۋعا كوشتى. بۇل ۇلكەن رۋحاني جەڭىس ەدى. وداقتاعى بۇل رۋحتى وزگە ونەر سالاسىنداعى زيالىلار دا قوستادى. سول نىسانانى ۇستانا وتىرىپ، قال-قادەرىنشە تويتارىس بەردى. ءسويتىپ، جازۋشىلار وداعى رۋحاني قارسىلىق پەن ۇلتتىق قوزعالىستىڭ بىردەن-ءبىر ۇيتقىسىنا اينالدى. شەرحان مۇرتازانىڭ: «الاڭنان اسكەردى اكەتىڭدەر!»، س.بەردىقۇلوۆتىڭ «تالاي سۇق ساۋساقتى كورگەنبىز. شوشايتپاڭىز!»، دوسقان جولجاقسىنوۆتىڭ: «جازالاۋدى توقتاتىڭىزدار!»، ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ: «حاتشىلىق – قازاقستاننىڭ ۇستامالى دەرتىنە اينالدى!» – دەگەن قاناتتى سوزدەرىن ءار ادام ءبىر-بىرىنە سۇيىنە، ەگىلە ايتىپ ءجۇردى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ سول كەزدە كولبيندى كەزدەسۋگە شاقىرىپ، كوندىرىپ، جازۋشىلار وداعىنا الىپ كەلمەگەندە مۇنداي اشىق پىكىرلەر ايتىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جەكەلەگەن پىكىر يەلەرىنىڭ ءۇنىن شىعارماس ەدى. ال مىنا جيىن ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزدى. رەسمي كوزقاراس قالىپتاسۋىنا نەگىز قالادى.
سونىمەن قاتار، ۇلتشىلدىقتىڭ نەگىزىن رۋشىلدىقتان، جۇزشىلدىكتەن، لاپپايشىلدىقتان، قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانۋىنان، وقىعانداردىڭ سانىنىڭ كوبەيۋىنەن، جاتاقحانالاردا ينتەرناتسيونالدىق تاربيە جۇرگىزىلمەۋىنەن، تاريحي شىعارمالاردىڭ كوپ جاريالانۋىنان ىزدەگەندەر دە، سول پىكىردەن ەكپىن العان يدەولوگيالىق ايىپتاۋلار دا بولدى.
ششەگوليحين دەگەن دارىگەر-جازۋشىسىماق كولبيندى جۇباتقانداي بوپ: «قازاق ۇلتشىلدىعى باس كوتەرگەنى راس. سوڭعى كەزدە قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنە قاتتى كوڭىل ءبولىنىپ، دامىپ، ەسكى داستۇرلەردى قايتا جانداندىرىپ، ايتىس، ۇلتتىق وركەستر، كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسى، ءتۇرلى ويىندار تەلەديداردان ءجيى كورسەتىلەتىن بولدى. كەيىنگى كەزدە قازاق بالاباقشاسى سالىنۋىنان (الماتىدا «ەرتوستىك» اتتى جالعى قازاق ءتىلدى بالاباقشا اشىلعان) سونى بايقاۋعا بولادى. بۇل – ۇلتشىلدىقتى تۋدىراتىن قاتەرلى باعىت. مەن بۇل وقيعانى ىشتەي كۇتىپ جۇرگەنمىن. مىنە، بۇگىن سونىڭ كەسىرلى سالدارىن كورىپ وتىرمىز» -دەگەن مازمۇندا سويلەگەن، ونىڭ ءسوزىن زالداعى قارسى شىققان اشۋلى داۋىستار تۇنشىقتىرىپ تاستادى (رەتى كەلگەندە قاپەرگە ىلە كەتەيىن: يۆان شەگوليحين بەس جىلدان كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «حالىق جازۋشىسى» اتانىپ، تۇڭعىش وردەنىن تاعىپ، ۇلتارالىق جاراستىققا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن نازارباەۆتىڭ ماراپاتىنا يە بولدى).
جاسىراتىن تۇگى جوق، تۋرا سول كەزدە وكىمەت پەن پارتيانىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قاتىستى دەربەس قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرا الاتىن بىردەن-ءبىر زيالى كۇش – جازۋشىلار قاۋىمى بولدى. كومپوزيتورلار دا، ارتيستەر دە، سۋرەتشىلەر دە، عالىمدار دا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋلارى مەن قاۋلى-قارارلارىن ءدال جازۋشىلار وداعىنداعىداي تالقىلاپ، تويتارىس بەرىپ، تۇزەتۋ جاساي العان جوق.
سول بەيۋاق شاقتا يمپەريالىق-وتارشىل وكتەم جۇيەنىڭ زاندەمى پيعىلى جاپپاي جازالاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى اشكەرەلەدى. يمپەريالىق شوۆينيزم دە شاپتىعا شابىنىپ، مىسىق تىلەۋمەن جۇرگەن «اعا ۇلت» وكىلدەرى مۇجىقتىق موجانتوپايلىق تۇيسىكتەن ارىلا الماي، قولىنا تەمىر شىبىعىن (ارماتۋرا) ۇستاپ شىعا كەلدى. كولبين ءار جەردەگى كەزدەسۋلەرىندە قازاقتىڭ بەيىتتى ەرەكشە قاستەرلەيتىنىنەن شوشىنىپ، ءار اۋىل مەن قالانىڭ شەتىندەگى زيراتتاردى كورىپ، قانشاما كىرپىش پەن ءمارماردىڭ كەتكەنىنە قىنجىلعانىن اۋزىنا الۋى مۇڭ ەكەن، كەڭسايداعى زيرات تالقاندالدى.
قازاق ۇلتى ءۇشىن 1987 جىل وتە اۋىر كەزەڭ بولدى. بوزداقتارىمىز بىرىنەن كەيىن ءبىرى تۇرمەگە ءتۇسىپ، جەر اۋدارىلدى. الماتىدا جانە ون توعىز وبلىستىڭ بارىندە قازاقتارعا، سونىن ىشىندە قازاق جاستارىنا قارسى جازالاۋ شارالارى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتتى. جازۋشىلار وداعىن تۇقىرتىپ ۇستاۋ ءۇشىن بارلىق يمپەريالىق ايلا-امال مەن ايارلىق تاسىلدەر قولدانىلدى.
قازاقستاندىق ۇلتتاردىڭ اراسىنا جىك سالىپ، ونى ەڭ قاسيەتتى سەزىمگە – ۇلتتىق نامىسقا نەگىزدەلگەن بەلگىمەن ءبولدى. رەسپۋبليكا حالقى قازاقتار جانە قازاق ەمەستەر بوپ ەكىگە اجىراتىلدى دا جەرگىلىكتى ۇلت قاۋىپ پەن قاتەردىڭ وشاعى، ۇلتشىلدىقتىڭ ۇياسى رەتىندە تانىلىپ، وزگەلەردەن وقشاۋ قويىلدى. ءوز جەرىندە ءومىر سۇرگەنى ءۇشىن جەكسۇرىن ەتىپ كورسەتىلدى. اسا قۋاتتى ۇلىدەرجاۆالىق قىسىم مەن ناسيحاتتىڭ بارىسىندا «جەرگىلىكتى ەمەس ۇلتتار» قازاقتارعا قارسى «كوممۋنيستىك-كولونيزاتورلىق» پيعىلدىڭ ىقپالىنداعى ساياسي كۇش بولىپ قالىپتاستى. ولار قارۋسىز ەمەس ەدى. «قارۋسىزدانۋ» جونىندەگى پارمەن مەن «قارۋسىزداندىرۋ ناۋقانى» تەك قازاقتارعا عانا قولدانىلدى. ال كازاكتاردىڭ سول كەزدىڭ وزىندە-اق بەس قارۋى بويىندا بولاتىن (ولار ارادا 40 جىل وتكەن سوڭ، 2026 جىلى كوكەك ايىندا پۋتيننەن قازاقستاندا كازاك اتتى اسكەر قۇراماسىن جاساقتاۋعا رۇقسات الىپ بەرۋىن ءوتىنىپ، مالىمدەمە جاسادى). بۇل ناۋقاننىڭ كۇشتىلىگى سونداي، ءوزىنىڭ ىقپالىنا قازاققا قانداس تۇركى تەكتەس ۇلتتاردى دا قوسىپ الۋعا ۇمتىلدى.
جاسىراتىن نەسى بار، سول تۇستا ۇيعىر اعايىنداردىڭ كەيبىر ەسەرلەۋ وكىلدەرى جەتىسۋدى يەمدەنبەك بولىپ شىعا كەلدى. كابىروۆ سياقتىلاردى بىلاي قويعاندا، توپتاسىپ جيىن وتكىزگەن زيالىلاردىڭ پىكىرلەرى باسپاسوزدەردە، تەلەديدار مەن راديو ارقىلى جاريالانىپ جاتتى. سولاردىڭ قاتارىندا سۋرەتشى دوسىم اكىمبەك پەن ۇيعىر كومپوزيتورى قۇدىس قوجامياروۆ تا بولدى. ولارعا تويتارىس بەرگەن پىكىرىمنەن كەيىن قۇدىس اكامىز ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە بارىپ، مەنەن تۇسىنىك الۋدى، ماقالا جاريالانعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ارقىلى جاريا تۇردە كەشىرىم سۇراۋدى تالاپ ەتتى. ءوزىنىڭ ايتقانىنان جالتارىپ شىعا كەلدى. سويتسەم، تەلەديداردا بەرىلگەن بەينەتاسپانى ءوشىرتىپ تاستاپتى. كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساعات اشىمباەۆقا بارىپ، تۋرالىپ كەتكەن تاسپالاردى ىزدەستىرۋگە پارمەن الدىق. جۋرناليست سەيىلعازى ابدىكارىموۆ ەكەۋمىز الگى بەينەتاسپالاردى تاۋىپ، ايتىلعان سوزدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، ءماتىنىن ورتالىق كوميتەتكە اپارىپ بەردىم. بەتپە-بەت سويلەسكەندە الگى «ايتقان جوقپىن» دەگەن ءسوزى اۋزىنا تۇسپەگەن قۇدىس اكا: «دايىندالىپ كەلىپسىڭ عوي!» - دەگەننەن باسقا ءلام ايتا الماي، ورنىنان تۇرا بەردى. بۇل ء«تۇسىنىسۋدىڭ» جارتى جىلعا سوزىلعانىن، ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ پەن كەڭەسشىسى سەيىت قاسقاباسوۆ مەنى بارىنشا قولداعانىن، سول كەزدەگى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» باس رەداكتورى تولەن ابدىكوۆ، ۇيعىر ءباسپاسوزى جونىندەگى نۇسقاۋشى (اتىن ۇمىتتىم) ۇمىتا قويماعان شىعار دەپ ويلايمىن. تولەن اعامىزدىڭ گازەتتىڭ ءبىر بۇرىشىنا ەلەۋسىز بولسا دا «جۇرتباەۆ جاڭساق ايتىپتى» دەگەن قۇلاققاعىس جاريالادى. تەك تاتار مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى عانا ولارعا قارسى شىعىپ، قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە شاقىردى.
سول جىلدارى از ۇلتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى قازاقتىڭ موينىنا جۇكتەلدى. بۇل ناۋقاننىڭ سالدارىنان قازاقستاندا اۋەلى سلاۆيان تەكتىلەردىڭ، كەيىننەن ورىس ەمەستەردىڭ قاۋىمداستىقتارى قۇرىلىپ، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان تۇستا سول ۇيىمدار وزگەلەردى ءوزىنىڭ ايتقانىنا كوندىرەتىندەي تىعىز توپتاسقان ساياسي-الەۋمەتتىك قوزعالىسقا اينالدى. قازىرگى نەشە ءتۇرلى بىرلەستىكتەردىڭ نەگىزىن «كوممۋنيستىك-كولونيزاتورلىق» كەڭەس وكىمەتى وسىلاي قالاپ كەتتى. بۇل كۇش قازىر مەملەكەتتىك-ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ باعىت-باعدارىنىڭ نەگىزگى بەتالىسىن انىقتاپ بەرەتىن، ءوز دەگەنىن ىستەتكىزەتىن، دەربەس ساياسي-ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزە الاتىن، وزىمەن ەسەپتەسۋگە ءماجبۇر ەتەتىن «قازاقستاندىق لەگيوننىڭ» مىندەتىن اتقارىپ وتىر. ال بۇلاردىڭ يدەولوگياسىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان – يمپەريالىق، ۇلى دەرجاۆالىق پيعىلدان باس تارتپاعان رەسەيلىك پارتيالار مەن قوزعالىستار. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستى رەتتەپ، قاقپايلاپ جۇرگەن دە سول كۇش. ولارمەن قازىر دە ەسەپتەسپەسكە لاجىڭ جوق. وسىنىڭ نەگىزى «جەلتوقسان وقيعاسىنان» كەيىن قالاندى.
ەڭ سوڭىندا اراسىنا بۇرىننان جارىقشاق تۇسكەن تۇلعالاردىڭ اراسىنداعى توپتىق جىكتەۋدى ىسكە قوستى. وسى سوڭعى ء«جۇرىس» ءوز ناتيجەسىن بەردى. ەڭ الدىمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەن ونىڭ جاقتاستارىنا قامشى ءۇيىرىلدى. ءابىش ورنىنان اۋىستىرىلدى. ولجاستىڭ ەلۋ جاسقا تولۋىنا وراي سۋرەتىن باسقانى ءۇشىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بەكەجان تىلەگەنوۆكە قىسىم كورسەتىلىپ، ورنىنان الىندى. وندا جاريالانعان شىعارمالاردىڭ «ۇلتشىلدىق، رۋشىلدىق» باعىتتارى اشكەرەلەندى. ورتالىق كوميتەتتىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ سەبەپتەرىن اشاتىن جانە باعا بەرەتىن پلەنۋمىندا جاسالۋعا ءتيىستى بايانداما دايىندالدى. بىردە ءساتىمجان سانباەۆ شاقىرىپ الىپ: «مامىردا وتەتىن ورتالىق كوميتەت پلەنۋمىندا قابىلداناتىن قاۋلىنىڭ نۇسقاسى دايىندالىپتى. «قازاق ۇلتشىلدىعىن» وياتقان جەتى جازۋشىنىڭ قاتارىندا ەسەنبەرلين، سانباەۆ، نۇرجەكەەۆ، سماتاەۆ (قالعان ەكى جازۋشىنىڭ ەسىمى ءدال قازىر ناقتى ەسىمە تۇسپەي تۇر) بار. ەڭ سوڭىندا، ۇلتشىلدىق پيعىلدى مۇرات ەتكەن «جاس الاشورداشىل» رەتىندە سەنى اتاپتى. قالعاندارى كەزەگىن كۇتىپ تۇر»،- دەدى.
قالاي دا جازۋشىلاردىڭ باسىنا ءبىر قىسىم تۇسەتىنى انىق ەدى. 1987 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن توماعا-تۇيىق كۇن كەشكەن تۇلعالار بىرتە-بىرتە جاندانىپ، ۇيرەنگەن ادەتىنە كوشتى. ادەبيەتتەگى ۇلتشىلدىقتى وياتقان شىعارما رەتىندە مارقۇم ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي روماندارىن سىناعان باس تاريحشىنىڭ ماقالاسى گازەتتىڭ ەكى سانىنا قاتار شىقتى. بۇل – اشكەرەلەۋدىڭ باسى ەدى. مەن تۋرالى دا ءبىر قارتامىس جازۋشى ايەلدىڭ (اتىن ايتىپ تابالاماي-اق قويايىن) «سولشىل جاس ۇلتشىلدان ساقتانايىق!» دەگەن ماقالاسى «قازاق ادەبيەتىنە» كەلىپ ءتۇسىپتى. ونى ماعان حات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شاكيزادا قۇتتىاياقوۆ كورسەتتى. «سۇراعىڭ بولسا كەلىپ تۇر» - دەگەن ءسوزىن مالدانىپ، شەر-اعاڭا باردىم. بىردەن: «بىلەم! بىلەم! شارا جوق. ەكى قول بايلاۋلى. ءىش قاينايدى. ول مەنىڭ پىكىرىم ەمەس. ءوزىڭ نە ايتاسىڭ؟» - دەدى. استىرتىن جۇمىستىڭ ءوز تاجىريبەسى بار. الەم، ورىس، اسىرەسە، لاتىن امەريكاسى، بالتىق جاعالاۋى مەن پالەستينا جازۋشىلارىنىڭ ءوز ەلىندەگى جازالاۋ ساياساتتارىن استارلى مىسالمەن اشكەرەلەگەن شىعارمالارى تۋرالى ايتتىم. – «مىسالى، بىزدە كىم بار؟» – دەدى. سول كەزدە نەسىپبەك ايتۇلى اۋدارىپ بىتكەن الىشەر ءناۋايدىڭ «ەسكەندىر قورعانىنداعى» پاتشانىڭ ءوز حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتقان قاساپ مايدانى تۋرالى داستانىن ايتىپ ەدىم: «اكەلسىن!» - دەدى. نەسىپبەك كەشىكتىرمەي اپارىپ بەردى. ىلە-شالا داستاننىڭ سول تاراۋى گازەتتە جارىق كوردى. كوزى قاراقتى وقىرمان وندا جەلتوقسان وقيعاسى ەمەۋىرىن ەتىلگەنىن بىردەن ءبىلدى.
اشىعىن ايتقاندا، ءبارىمىز دە سول پلەنۋمنىڭ ءبىر جىل بويى وتپەگەنىنىڭ ارقاسىندا قارا تىزىمنەن امان قالدىق. بىراق ءتۇرلى-ءتۇرلى تۇسىنىكتەردى از جازعامىز جوق.
ال، ولجاس تۋرا سول كۇندەرى، ءوزىنىڭ اسقاق ويى مەن نازارىن ۇلتىنىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ازاتتىق مايدانىنا باعىتتاپ، ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك قوزعالىسىنا بەت الدى.
سول زاۋال شاقتا ولجەكەڭنىڭ ادۋىن دا الىمدى، باتىل مىنەزىنىڭ ارقاسىندا قازاق قالامگەرلەرى يمپەريانىڭ قارۋلى جازالاۋى مەن قيامپۇرىس ساياساتىنا قارسى لايىقتى توسقاۋىل قويدى، ءوزى ايتقانداي، «ۇلى يمپەريالىق جادىگوي بوپسانىڭ توسپاسىنا» ازات رۋحتى قالقان قىلدى. نايزاعاي سويلى ءمىردىڭ وعى وكتەم ءجاھيلدىڭ وڭمەڭىنە قادالدى. ءجاھيلدىڭ ءوزىن حالىقتىڭ الدىنا اكەلىپ، قارعىس ءسوزىن ەستىرتۋ ولجاستان باسقا ەشكىمنىڭ ويىنا دا كەلمەيتىن، قولىنان دا كەلمەيتىن. بۇل – ۇلى جاھانگەر يمپەريانى كەۋدەسىن كەرى تۇيگەن العاشقى قارسىلىق، تاۋەلسىزدىككە بەت بۇرعان قوزعالىستىڭ العاشقى ساياسي شەرۋى، ازات رۋحتىڭ ەركىندىككە ۇمتىلۋى ەدى.
اندرە مورۋانىڭ: «كەز كەلگەن بيلەۋشى ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ادام – جازۋشى» دەۋى دە سوندىقتان. ەندى ايتىڭىزشى، 1986 جىلى جەلتوقساندا ولجاستان باسقا قاي قازاق ازاتتىق مىنبەرىنە كوتەرىلدى؟ ۇلتتىق نامىس سىنعا تۇسكەن شاقتا ونىڭ ۇلكەن ساياساتقا ارالاسپاي تىنىش ءومىر سۇرۋگە امالى جوق بولاتىن جانە مۇمكىن ەمەس ەدى...
«جويىلسىن پوليگون!..»
بۇل قوزعالىسقا ارالاسۋ مەنىڭ تىكەلەي ازاماتتىق مىندەتىم ەدى. ويتكەنى بۇل — مەن ءۇشىن جانە مەنىڭ جەرلەستەرىم ءۇشىن، اعايىن-تۋعانىم ءۇشىن، كلاستاستارىم ءۇشىن وتە قاسىرەتتى، ءولىم مەن ءومىردىڭ ماسەلەسى.
مەن 1962-1964 جىلدارى قازىرگى جابىلعان پوليگوننىڭ تۋرا تۇبىندە، دەگەلەڭدەگى شاحتادان بەس شاقىرىمداي جەردە، ساپارعالي بەگالين مەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ومىرگە كەلگەن قىستاۋدا تۇردىم. اكەم پوليگوننىڭ سىناقتان وتەتىن مالىن باعاتىن باقتاشى ەدى. بىزگە اۋىز سۋدى اسكەرلەر اكەپ بەرەتىن. 1968 جىلدىڭ قىسىنداعى جۇتتا دا سول ارادا قىزمەت ەتتىم. پوليگون شىندىعىنىڭ شەت جاعاسىن كورىپ ءوستىم. اق قان اۋرۋىنا شالدىعىپ، قىرشىنىنان قيىلعانداردىڭ تىزىمىندە تۋعان قارىنداسىم تولەۋ مارقۇم دا بار.
1988 جىلى مەكتەپ بىتىرگەنىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى بولدى. مامىر ايىندا اۋىلعا باردىم. سەمەي قالاسىنا تۇسىسىمەن كلاستاسىم، اسكەري دارىگەر، پولكوۆنيك قابىل كوشەرباەۆ جاڭا سالىنىپ بىتكەن «سپۋتنيك» قوناق ءۇيىن كورسەتىپ: «مىنانىڭ ءىشى تولعان جاس سابيلەر. پوليگوننان رادياتسيا تاراپ كەتىپتى. ۋلى گاز جاس بالالاردىڭ وكپەسىن كۇيدىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ۇلكەندەر شىدايدى»، – دەدى. اۋىلعا بارعاندا اۋزىنان كوبىگى اعىپ، تالىپ جاتقان سابيلەردى كورىپ زارەم ۇشتى. قاراۋىلداعى اۋرۋحانادان ۇلكەندەردى شىعارىپ، بالالاردى ورنالاستىرىپتى. تويىمىزدىڭ سوڭى كوڭىل ايتۋعا ۇلاسىپ كەتتى. الماتىعا كەلىسىمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆكە كىرىپ، بارلىق جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، پىكىر ءبىلدىرىپ، كومەك كورسەتۋىن ءوتىندىم. ول ويلانىپ وتىردى دا: «مەنىڭ سوڭىما كولبين مەن كاماليدەنوۆ ءتۇسىپ العانىن بىلەسىڭ. كۇزگە دەيىن ارىنى باسىلار. سول كەزدە ەسىمە سال»، – دەدى. بىراق ولجاستىڭ قۋعىن-سۇرگىنى ۇزاپ كەتتى.
1989 جىلى اقپان ايىندا مەدەۋ سارسەكەەۆ پەن توكەن يبراگيموۆتىڭ مۇشەلتويىنا قاتىسۋ ءۇشىن سەمەيگە بارعانىمدا قاراۋىلعا دا سوعا كەتتىم. 14-17 اقپاندا ەكى جارىلىس قاتارىنان بولىپ، ەكەۋىنەن دە ۋلى گاز تارالىپتى. اۋداندىق اۋرۋحانا سابيلەر مەن قارتتارعا لىق تولى. تاعى دا كوڭىل ايتۋ. توكەڭنىڭ تويىنا قاتىسا سالىپ، تاڭەرتەڭ الماتىعا ۇشتىم دا اۋەجايدان بىردەن جازۋشىلار وداعىنا كەلدىم. وداقتىڭ عيماراتىنا كىرىپ كەلە جاتقان ولجاستىڭ الدىنان شىعىپ امانداسىپ: «ولجەكە، ءومىر سۇرگىم كەلمەي تۇر. سىزگە سونىڭ جايىن ءمالىم ەتۋىم كەرەك»، – دەپ شىندىعىمدى ايتتىم. تىكسىنىپ قالدى.
ولجەكەڭنىڭ قابىلداۋىن كۇتىپ وتىرعاندار كوپ ەكەن، مەنى جىبەرۋىن ءوتىندى. جاي-جاپساردى ءتۇسىندىردىم. سىناقتى، ۋلى گازدى، اۋرۋحانالاردى، اسكەري دارىگەر دوسىمنىڭ كۋالىگىن العا تارتىپ، ەگەر شارا قولدانباساڭىز، ءوز تاعدىرىمدى ءوزىم شەشەمىن دەگەن ماعىنادا تۇسىنىكتەمە جازىپ بەردىم. باسىن شايقادى دا «ەندى توزۋگە بولمايدى. سۆولوچي!» - دەپ كىجىنىپ، تەلەفونعا قولىن سوزدى، ءدال قازىر شۇعىل كىرىسەتىنىن ايتىپ، جارتى ساعاتتان كەيىن كەلۋىمدى ءوتىندى.
«بار، «بارعا» بار. بارامىن»، – دەدى. وسى ءبىر ىركەس-تىركەس ايتىلعان ءتورت «باردى» ەستىگەن سوڭ دالىزگە شىقتىم. سالدەن سوڭ جۇگىرىس باستالدى. وداقتىڭ حاتشىلارى سايىن مۇراتبەكوۆتى، گەننادي تولماچەۆتى، اكىم ءتارازيدى، ۇلىقبەك ەسداۋلەتتى شاقىرتىپ جاتتى. ءبىر كەزدە: «تۇرسىن! كەل!» – دەپ ايعايلادى. باردىم. «سۆولوچي! وسىنداعى اسكەريلەرمەن جانە ماسكەۋدەگى قورعانىس مينيسترلىگىندە ىستەيتىن سەنىمدى ادامدارمەن سويلەستىم. ۋلى گاز شىققان. قازىر تسك-عا مالىمدەيمىن. حات جازامىن! ەندى ءۇنسىز قالۋعا بولمايدى. سەن ۇيىڭە بار. دەمال!» – دەدى. سوندا عانا جانىم كىردى.
ءسويتىپ «سەمەي – نەۆادا» قوزعالىسى دۇنيەگە كەلدى. كولبيننىڭ ەسىن تاندىرعان العاشقى سوققى وسى بولدى. ەندى وعان قازاقستاندا ورىن جوق بولاتىن. بۇل – جەلتوقساندا ويانعان ۇلتتىق رۋحتىڭ جەڭىسى، ولجاستىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى.
جۇما كۇنى وداققا بارسام، ارلى-بەرلى ساپىرىلىسقان جۇگىرىس. تسك-داعى يدەولوگتار دا ءجۇر. باياعىداي ەمەس، قاباقتارى ءپاس. ولجاس ارقامنان قاعىپ: «سەن ازاماتتىق مىندەتىڭدى ورىندادىڭ. ەندىگىسىن بىزگە بەر. ءسوزسىز كۇرەسەمىز! مىنە!» - دەپ ۇندەۋدى كورسەتتى. قادىر مىرزاليەۆ، دميتري سنەگين، سايىن مۇراتبەكوۆ، ءوزى قول قويعان نارازىلىق مالىمدەمەسىن كورسەتتى. كەشكىسىن تەلەديداردان بۇكىل ەلگە تارالدى. جەكسەنبى كۇنى جازۋشىلار وداعىندا بەيرەسمي ميتينگى وتكىزىلدى.
وسى وقيعالار قازاقتىڭ رۋحاني-ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ باستاماسى بولدى. كولبيننىڭ قازاقستانداعى بەدەلىن جەرمەن جەكسەن ەتكەن دە وسى قوزعالىستار! ۇلتتىق سانامىزدى وياتقان قوزعاۋشى كۇش!
وسى ارادا، كوپتەن ايتقىم كەلىپ، ادەپ ساقتاپ جۇرگەن ءبىر شىندىقتى ايتاتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى. «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ باستالۋى تۋرالى عابباس قابىشۇلى اعامىزدىڭ ولجاستى جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ، ورىس، قازاق تىلدەرىندە ناقتى قارالاعان، ءتىپتى مازاق ەتكەنگە پارا-پار ماقالاسى جيىرما جىل بويى ۇزبەي جاريالانىپ كەلەدى. «پوليگوندى جابۋ ماسەلەسىن سول كەزدەگى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ ءبىرىنشى بوپ كوتەردى، كپسس ورتالىق كوميتەتىنە قارسىلىق ءبىلدىردى. ولجاس اتاق-داڭق ءۇشىن جولدان كىرىسىپ، قاعىپ اكەتتى»، - دەيدى. سول كەزدە جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتكەن اعامىزدىڭ مۇنداي جونسىزدىككە نە ءۇشىن بارىپ، بىربەتكەيلىك تانىتۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنبەدىم.
ال سول جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ باسىنداعى وبكومنىڭ بيۋروسىندا، ءساۋىر ايىنداعى وبكومنىڭ پلەنۋمىندا، پارتيا بەلسەندىلەرىنىڭ جينالىسىندا ك.بوزتاەۆ: «وتانىمىزدىڭ قورعانىسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى ماقتانىشىمىز سەمەي اتوم پوليگونىن جابۋ تۋرالى بىرەۋلەر داقپىرت شىعارىپ، زياندى پىكىر تاراتىپ ءجۇر. سۇلەيمەنوۆ دەگەن كىم ءوزى؟ بىلەسىزدەر مە؟ اقىن كورىنەدى. ەندەشە، ولەڭىن شيمايلاي بەرسىن. ال ءبىز، سەمەيلىكتەر، پوليگوننىڭ ەشقانداي زاردابىن تارتىپ وتىرعامىز جوق. مۇندايعا جول بەرمەيمىز»، – دەپ سويلەگەن بولاتىن.
بۇل سوزگە سول كەزدەگى وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەسى، وبلىستىق كاسىپوداقتار كوميتەتىنىڭ توراعاسى نىعمەتجان جوتاباەۆ پەن حافيز ماتاەۆتى، پلەنۋمنىڭ ەسەبىن جازعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى داۋلەت سەيسەنوۆتى كۋاعا تارتا الامىن. جابىق حاتتامانىڭ كوشىرمەسى دە دالەل.
كەشىرىم اعامىز بۇل ۇستانىمىنان سسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى اتىنان كەلگەن كوميسسيانىڭ جۇمىسىنان كەيىن عانا باس تارتتى. ال جيىرما ەكىنشى اقپان كۇنگى ولجاستىڭ دۇمپۋىنەن سوڭ قازاقستان كومپارتياسى مەن كپسس ورتالىق كوميتەتتەرى ەسەپ سۇراتقانى انىق. اسكەريلەر جازىپ بەرگەن ونداي انىقتامانى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قارسىلىعى رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. ول حاتتى سۇراتقان ادامداردىڭ ەسىمدەرى دە، حاتتاردىڭ ماتىندەرىنىڭ مازمۇنى دا بەلگىلى.
كەشىرىم بوزتاەۆتى مەن دە بىلەمىن، سالەمىمىز ءتۇزۋ بولاتىن. كەيىن كپسس ورتالىق كوميتەتى تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرما بويىنشا پوليگوننىڭ زاردابىن جويۋعا بەلسەنە ارالاستى، ءتيىستى ۇلەسىن قوستى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىن جۇزەگە اسىردى. دەمالىسقا شىققان سوڭ ول تۋرالى ەكى كىتاپ جازدى. دەرەكتەرى مول، ويلاسۋعا تۇراتىن، جازىلۋ مانەرى ىسىلعان قالامگەرگە ءتان شيراق كىتاپ شىعاردى. ورىس، قازاق تىلىندە ءبىر دەڭگەيدە جاتىق جازۋ كاسىبي قالامگەرلەردىڭ دە قولىنان كەلە بەرمەيدى. جارايدى، بۇل اۆتوردىڭ قابىلەتىنە عانا ەمەس، ادەبي وڭدەۋشىنىڭ تاجىريبەسىنە دە بايلانىستى شىعار. الايدا سول ەڭبەكتەرىندە وسى وقيعانى ءبىر-اق سوزبەن: «پوليگوننىڭ جابىلۋىنا سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسى دا قولقابىس تيگىزدى» – دەپ نەمكەتتى اتاپ وتە شىعىپتى.
كەشىرىم اعامىزدىڭ بۇل پىكىرىنە تاڭ قالىپ، وسى ماسەلە تۋرالى ويىمدى وزىنە ايتقىم كەلىپ جۇرگەندە دۇنيەدەن وزىپ كەتتى. ارۋاقپەن ايتىساتىن ەمەس. ال عابباس اعامىزدىڭ بۇل ماسەلەنى ولجاستىڭ بەتىنە قارعىس تاڭباسى ەتىپ باسقىسى كەلگەندەگى ماقساتى نە، سونى تۇسىنبەدىم. بۇل – كەڭەستىك يمپەريا تۇسىندا باستالعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى العاشقى حالىقتىق قوزعالىس. ونىڭ ءار مينۋتى، ءار ءسوزى، ءار ارەكەتى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ، ورتالىق كوميتەتتىڭ، شەتەل ەلشىلىكتەرىنىڭ، اسكەري اتتاشەلەرىنىڭ، ءتىپتى، بارلاۋشىلارىنىڭ، قوعامدىق قوزعالىستارىنىڭ اقپاراتتارى مەن حاتتامالارىندا قاتتاۋلى تۇر. ەشكىم جوققا شىعارا المايدى ونى. ءبىرىمىزدى بىرىمىزگە قارسى قويىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز وتىرىك اشكەرەلەپ، قولدان قاراقشى جاساۋعا نەگە اۋەسپىز؟
وسى قوزعالىس ۇرانىن قولداعان رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى تامىزداعى ارنايى جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىنىڭ ءۇنى ءوشتى. بۇل – شىندىق جانە مەملەكەتتىك پارمەندى شەشىم. ال، پوليگوننىڭ جابىلۋى تۋرالى بۇيرىققا كەلسەك، مەن ونى امالسىزدان شىعارىلعان پارمەن جانە بۇل تۋرالى ارنايى كەلىسىم (جوعارى جاقپەن، كرەملمەن) دەپ ەسەپتەيمىن. ەگەر ءاۋ باستا «تاعى دا ەكى رەت جارىلىس جاساۋعا» كەلىسىم بەرمەسە، نە پرەزيدەنت يشارا جاساماسا وندا ك.بوزتاەۆ ارداگەرلەرگە قول جيعىزىپ، ح.ماتاەۆ سياقتى ەل اعالارىنا «پوليگون وتان قورعانىسى ءۇشىن قاجەت. ءبىز ونىڭ جابىلۋىنا قارسىمىز»، – دەپ ۇندەۋ جازدىرتىپ، ارانداتپاس ەدى. ولار ءوز بەتىنشە ۇگىت جۇرگىزدى دەگەنگە سەنبەيمىن جانە ولجاس اشقان «اتتان» مايدانىنىڭ ايقايىنان سەسكەندى.
بۇل – تولىعىمەن «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ جەڭىسى. قازىر دە «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىن باستاعان ولجاس ەمەس» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلىپ ءجۇر.
مەن سولارعا قاراپ، «تاريحتى قولدان جاساۋعا بولادى ەكەن-اۋ» دەپ تاڭ قالامىن. بىراق ولجاستىڭ دا، مەنىڭ دە ەشتەڭەمىز كەتكەن جوق، يگىلىگىن ەل كوردى. سوعان راحمەت! ءسويتىپ، «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولدىم. سول قوزعالىستىڭ ەكپىنىمەن پوليگون جابىلدى. سول قوزعالىستىڭ ىقپالىمەن پوليگوننان زارداپ شەككەن سەمەيلىكتەر ءتيىستى زەينەتاقى الدى. ءوز باسىما كەلسەم، جۇبايىمىز ەكەۋمىز اقىلداسىپ، سول زەينەتاقىنى الماۋعا كەلىستىك. قاسىرەتتى ەمىپ كۇن كورمەيىك دەپ شەشتىك. ەندى رەسەي ەتەگىن دە ۇستاتپايدى. ولاردان ازعىر مەن بايقوڭىرداعى پروتونداردىڭ زارداپاقىسىن الۋعا قول جەتكىزسەك، سونىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولار ەدى.
ءيا، تەز تۇتانىپ، تەز سونەتىن ۇلتتىق مىنەزىمىزدەن ءالى دە ايىرىلماپپىز. الايدا ءدال وسى وقيعالاردى ۇمىتۋعا قاقىمىز جوق ەدى عوي، اعايىن! ءتىپتى، قازاقستاننىڭ ازاتتىعىن دارىپتەۋگە قۇرىلدى دەپ جۇرگەن «ازاتتىق» راديوسى دا سول جىلدارى ولجاستى كەكەتە سويلەۋگە اۋەس بوپ ءجۇردى. سول كەزدە قازاقستاننان بارعان اعايىنداردىڭ سالقىنى ءتيدى مە، كىم ءبىلسىن. بىراق سول جىگىتتەر وسى ءۇش وقيعانىڭ دا كۋاسى بولىپ ەدى! ولجاستىڭ ەتەگىنەن ءبىر تارتىپ قالۋ ءۇشىن الىستان داۋىس كوتەرۋدىڭ پالەندەي قاجەتتىگى بولا قويماس. ول ءۇشىن دۇنيە جۇزىنە جار سالۋدىڭ، ءسۇيىنشى سۇراۋدىڭ ءجونى دە جوق-اۋ، ءسىرا! ولجاس – ءوز ۇلتىنىڭ الدىنداعى پارىزىن ورىنداعان ازامات...
تانكا مەن تانكى
ولجاس – ومىردە دە، ونەردە دە، قارسىلاسىنا قولايسىز، وتە تاۋەلسىز تۇلعا. ول اقىلى مەن مىنەزىن ءبىر-بىرىنە بيلەتكەن كۇردەلى ازامات. سىرتى سۇستى دا سۇلۋ قورىنگەنىمەن، جان دۇنيەسى سونداي جايدارى، قاراپايىم، ءتىپتى جان بالاسىن رەنجىتە المايتىن جۇمساق مىنەزدى ادام. ال ماسەلە كوزقاراسقا تىرەلگەندە ەرەكشە تۇلعالانىپ شىعا كەلەدى. ءىرى حاراكەتتىڭ يەسىن كەيدە ۇساق سوزبەن شىمشىلاپ جاتامىز. بىراق قاسيەتىن ءبىلىپ، مويىنداپ تۇرىپ، ويلانىپ ايتساق، تۇسىنبەيتىن توڭمويىن كىسىڭ ولجاس ەمەس.
ويتكەنى، ونىڭ دا كوزدەگەنى – قازاق ۇلتىنىڭ، تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى. ولجاستىڭ ءوزى ايتقانداي، «ۇلتىمىزدىڭ باسىنان باق كەتپەسىن. ءامين!»
تاۋەلسىزدىككە بەت العان ۇلتتىڭ ءاربىر ازاماتى، مەكتەپتەگى وقۋشىدان باستاپ اقساقالدى قارياعا دەيىن ساياساتشى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى، ءبىز رۋحاني تاۋەلسىز، ەركىن، وتارشىلدىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاپ جاتىرمىز. ءتىپتى، ءۇي-ىشىمىزدەگى تاربيەمىزدىڭ ءوزى دە ساياسات. مۇنداي شەشۋشى كەزەڭدە ولجاستىڭ ساياساتقا ارالاسۋىن زاڭدى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك.
دوستارىنىڭ بىرەۋلەرى ونىڭ ساياساتپەن اينالىسقان جىلدارى – ولجاستىڭ تەككە وتكىزگەن جىلدارى دەپ ەسەپتەيدى، ەكىنشى ءبىر دوستارى: ولجاستىڭ سوڭعى ءبىر جىلدا ساياساتتان الىستاۋىن ورنى تولماس وكىنىش رەتىندە باعالايدى. ولجاستىڭ ساياساتشى ەسەبىندە اتىن ەستىگىسى كەلمەيتىن، ونىسىن كەشىرمەيتىندەر دە بار.
تاياۋدا ءۇش-ءتورت ازاماتتىڭ: «ويباي، ولجاس ءبىر كەزدە كولبيننىڭ قولشوقپارى بولعان» دەگەن پىكىرسىماعىن وقىدىم.
وزگە-وزگە، ءدال ولجاستى مۇنداي ارانداتۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. ويتكەنى، شىندىقتى بىلەتىندەردىڭ دەنى ءالى ءتىرى. ال قالايدا ولجاستى مۇقاتۋ قاجەت بولسا، وزگەشە ءبىر ءجونىن تاپپاي ما!
مەن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ پىكىرىن جوققا شىعارا المايمىن، بىراق ايتەۋىر ءبىر ۇيلەسىمسىزدىك بار ەكەنىن بىلەمىن. بەتىنەن جارىلقاسىن! تاۋەلسىزدىك العان سوڭ دا بۇل ارانداتۋلار ولجاسقا باعىتتالعانىنا جانىڭ تۇرشىگەدى. ويتكەنى، ويلاۋ جۇيەسى ەرەكشە، الەمدىك يمپەريالار مەن وتارلاۋ جۇيەسىن، ولاردىڭ وتارلاعان ۇلتتاردىڭ قانى مەن جانىنا، جۇلىن-جۇيكەسىنە ءسىڭىرىپ كەتكەن زاندەمى زارداپتارىن ءوز كوزىمەن كورگەن ولجاستىڭ، سولار باسىنان كەشىپ وتىرعان ەمدەلمەيتىن زاۋالداردان – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ەندى عانا بەت العان ۇلتىن ساقتاندىرعان جان ايقايىن تاجىريبەسىز اڭعال حالقى تۇسىنبەدى. ارينە، تۇسىنگىسى كەلمەگەندەر دە بولدى. سول ورايدا ءوزىمنىڭ جەكە باسىم كۋا بولعان بىرەر جايعا عانا توقتالايىن.
ول – ۇلتتىق سانا دا، ۇلتتىق ىقتيسات تا، ۇلتتىق ساياسات تا اعىسى جوق مۇحيتتىڭ تولقىنىنداي ءبىر-بىرىمەن كەۋدەسىن سوعا قاقتىعىسىپ، «باس-باسىنا بي بولعان» توقسانىنشى جىلداردىڭ العاشقى كەزەڭى ەدى. پارلامەنتتىڭ عيماراتىنان قيقۋ كەتپەيتىن، ۇنەمى نايزاعايشا جارقىلداپ جاتاتىن كۇندەر مەن تۇندەر بولاتىن. ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداناردا قازاق قوعامى بۇرىنعىدان بەتەر اشىنىپ، ساياسي شارپىسۋلار شاتىناي اسقىندى. مۇنىڭ سوڭى تۇراقتى ەكونوميكانىڭ قولدان جاسالعان ارانداتۋلارى ارقىلى كۇيرەۋمەن اياقتالدى. قوعامنىڭ اراسىنا «تەمىر سىنا» قاعىلىپ، بارعان سايىن قاقىراپ، جارىقشاق ۇدەي ءتۇستى. وعان جەر جانە مەملەكەتتىك ءتىل، قازبا بايلىقتى شەتەلدىكتەرگە ساتۋ ماسەلەسى قوسىلىپ، ءتىپتى، ۋشىعىپ كەتتى. ال، «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەپ كونستيتۋتسيادا بەكىلىپ قويعان زاڭدى كەرى قايتارىپ، «ۇلتارالىق ءتىلدى» ويلاپ تاپقاندا شەر-اعاڭ مەن مۇحتار شاحانوۆتىڭ جان داۋىسى شىقتى.
ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جايتقا عانا توقتالايىن.
قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن يەلەنىپ جوعارعى كەڭەستە بەكىتىلدى. سول كەزدە ولجاس اعامىز: «شەرحاندار بۇگىن زورلاپ بەكىتكەنمەن ەرتەڭ ونىڭ كۇشىن ءوزى داۋىس بەرىپ قايتا جويادى. اسىرەسە، شەت ەلمەن بايلانىستا ورىس ءتىلىنسىز قازىر اتتاپ باسۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، قاشان قازاق ءتىلى حالىقارالىق بايلانىس قۇرالىنا اينالعانشا بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن ورىس ءتىلىنىڭ مەملەكەتارالىق ءتىل رەتىندەگى ستاتۋسى ساقتالۋى كەرەك»، – دەگەن پىكىر ايتتى. قوعام ءىشى ەكىگە بولىنە داۋرىعىپ، ولجاسقا قارسى قاتتى سوزدەر ايتىلا باستادى. ال، ءورىستىلدى، كەيىن مينيستر بولعان جاۋاپتى ديپلومات: «مەن سىرتقى ساياساتتى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋىم ءۇشىن باسىمدى اۋىستىرۋىم كەرەك. بۇل مۇمكىن ەمەس»، – دەپ كەكجەڭ قاقتى. كەكجەڭدەسە – كەكجەڭدەگەندەي ءجونى بار، ول جىلدارى شەت ەلمەن قازاق تىلىندە رەسمي حات جازىساتىن مامانداردىڭ سانى ەكى-ۇشەۋدەن اسپايتىن. سوندىقتان، «باسىن اۋىستىرا» المايتىنسىڭ. ونى بىلسەك تە ەشكىم كونگىسى كەلمەدى. سونىڭ بىرەۋى – ءوزىممىن. بۇل قالاي؟
قاتتى شيرىعىپ، بۇل پىكىرىنىڭ قاتە ەكەنىن وزىنە ايتقىم كەپ ولجەكەڭنىڭ كەڭسەسىنە بارا قالدىم. كاسىپورىنداردىڭ ماماندارى مەن ديرەكتورلارىن جيىپ اپ ۇزاق اڭگىمەگە كەتىپ وتىرعان ۇستىنەن ءتۇسىپپىن. ولجاس ءار زاتتىڭ باعاسىن جاتقا ايتىپ، ەكونوميكالىق تالداۋ جاساپ، ونىڭ قازاقستانعا قانداي جاقسىلىق اكەلە الاتىنىن اتاپ وتىردى. سويتسەم مەنىڭ الدىمدا عانا پولشاداعى «ەستەن تاندىرۋ» ەكونوميكاسىنىڭ اۆتورى، سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى (اتىن ۇمىتتىم) ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسكەن ەكەن. شىنىمدى ايتايىن، ءوزى جاڭا عانا اۋرۋحانادان شىققان ولجاستى اياپ كەتتىم. ساياساتتا نەسى بار ەكەن دەپ ءىشىم قاتتى اشىدى. ءسوز رەتى كەلگەندە:
– ءسىزدىڭ پارلامەنتتە ءتىل تۋرالى ايقان پىكىرىڭىزدى تۇسىنبەدىم جانە قولدامايمىن. سوندا جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى قۇرىلعان كوميسسيا، الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ، «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسى ءجاي عانا جەلپۋىش بولىپ قالعانى ما. ءسىز وتانشىلسىز عوي. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز، قايتىڭىز پىكىرىڭىزدەن! – دەدىم.
ولجەكەڭ جۇلىپ العانداي:
– ءيا، وتانشىلمىن. مەن ول كوزقاراستى ەلۋىنشى جىلدىڭ سوڭىنان بەرى ۇستانىپ كەلەمىن. شەت ەلگە مەنەن كوپ شىققان قازاق جوق. مەن ءار ساپارىمدا بۇرىن كولونيا بولىپ، كەيىن تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا، اسىرەسە، ءتىل ماسەلەسىنە قاتتى نازار اۋداردىم. 1948 جىلى يزرايل جەكە مەملەكەت بولعاندا يۆريت ءتىلىن بىلەتىن ءبىر ساياساتكەر جوق بولاتىن. كنەسسەت: «تۋرا ون جىلدان كەيىن مەملەكەت يۆريت تىلىنە كوشسىن. وعان دەيىن ءتىلدى ۇيرەنسىن»، – دەپ ۇكىم شىعاردى. ەۆرەيلەر ون جىلدا ەمەس، ءبىر جىلدان سوڭ جاپپاي ەۆرەي تىلىنە كوشتى. سودان كەيىن، 1949 جىلى گااگا كەلىسىم شارتى بويىنشا، «وتاردان جاڭا قۇتىلعان مەملەكەتتەردىڭ ءتىلى – 10 جىلدان كەيىن ۇلتارالىق ءتىل بوپ تانىلسىن» دەدى. ينديادان باسقا مەملەكەتتەر سولاي ىستەدى. ال، ينديانىڭ مەملەكەتارالىق ءتىلى قازىر دە اعىلشىن ءتىلى. ءبىز دە سول 10 جىلدى جانە ونىڭ جۇزەگە اساتىن ناقتى كۇنىن بەلگىلەۋىمىز كەرەك. 10 جىلدىڭ ىشىندە، بۇگىن مەكتەپكە بارعان بالا قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ شىعىپ، ءىس-قاعازىن جۇرگىزۋگە ەركىن قابىلەتتى بولادى. قازىرگى 20 مەن قىرىقتىڭ اراسىنداعىلار رەسمي حاتتاما جۇرگىزۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. 50-دەن اسقاندارعا زەينەتكە شىققانشا اۋىزەكى ءتىل دە جەتەدى. كورەسىڭ، ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە بۇل زاڭعا وزگەرىس كىرەدى، ورىس تىلىنە – «مەملەكەتارالىق، نە ۇلتارالىق ءتىل» دەگەن ستاتۋس بەرىلەدى. سودان كەيىن جاعداي وزگەرەدى ەكەن دەمە. ءتىل ساياساتى – ساياساتقا اينالعان سوڭ، 15-20, ءتىپتى، 30 جىلدا دا جۇزەگە اسا قويۋى نەعايبىل. ساياساتتىڭ بۇلتاعىنا تۇسكەن ءىس ەشقاشان تەز شەشىلمەيدى. ال، گااگا كەلىسىم شارتىنا سۇيەنىپ 10 جىل ۋاقىت بەرسە، وندا شەت ەلدىڭ ءبارى، سونىڭ ىشىندە روسسيا دا ونى ەرىكسىز مويىندار ەدى. ال، ءبىز انا تانكالارعا: «ون جىلدىڭ ىشىندە ءتىل ۇيرەنە المايتىن توپاسسىڭ با؟» – دەپ اشىق ايتار ەدىك. مەن مۇنى، ۇعىن تۇرسىن، ءتىلىمنىڭ ماڭگىلىك تۇراقتى بولۋى ءۇشىن ايتتىم. سەنبەسەڭ، ءبىراز شىدا، كورەسىڭ، - دەدى.
بۇل – حالىقارالىق تاجىريبە، ورىندى پىكىر. بىراق، ىشىمنەن ولجەكەڭنىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەدىم. بىراق، وكىنىشكە وراي، ولجەكەڭنىڭ ايتقانى تۋرا كەلدى. اراعا جىل سالىپ، تاتيانا كۆياتكوۆسكايا دەگەن ورىس ءجۋرناليسىنىڭ ۇسىنىسىمەن پارلامەنت تاراتىلعاندا ولجەكەڭنىڭ – دەپۋتات ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ مىنبەگە كوتەرىلىپ ايتقان: «پارلامەنتتى – رەسەيدە تانكىلەر، ال قازاقستاندا – تانكالار (تاتيانالار) تارقاتادى»، – دەگەن ءسوزى ماتەلگە اينالىپ كەتتى. ءسويتىپ، قازاق ءتىلى تۋرالى زاڭدى قابىلداعان العاشقى پارلامەنت، ولجاستىڭ ايتقانى تۋرا كەلىپ، زاڭسىز تۇردە تاراتىلدى. ونىڭ ورنىنا «مەملەكەتارالىق جانە مەملەكەتتىك قارىم-قاتىناس ءتىلى» دەگەن جاڭا زاڭ قابىلداندى. ال، قازاق ءتىلى بولسا، ساياساتتىڭ سايقال سالىندىسىنا ىلەسىپ، مىنە، 40 جىل بولدى، ءالى قالتاقتاپ كەلەدى.
ەگەر ولجەكەڭ ۇسىنعان گااگا شارتىنا وراي ون جىل مەرزىمدى زاڭ رەتىندە بەكىتكەندە، قازاق ءتىلى حالىقارالىق مەملەكەتتىك قاتىناس ءتىلى رەتىندە اينالىمعا ءتۇسىپ، الەم تىلدەرىمەن تەڭ قولدانعانىنىڭ 30 جىلدىعىن تويلاپ وتىرادى ەكەنبىز.
سول جىلدارى «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى ەدىم. عيماراتتىڭ ىرگەتاسى قۇلاپ، كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن. جوعارى جاقتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعانىمنان ەشتەڭە شىقپادى. قينالا وتىرىپ، سونى ولجەكەڭە ايتتىم. ءتۇن ورتاسىندا ۇيگە قايتقانمىن. تاڭعى ساعات توعىزدا: «تەز مۇراجايعا جەتىڭىز. پرەزيدەنتتىك كوميسسيا كەلەدى»، - دەدى مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى.
سويتسەم، ولجەكەڭ تاڭعى ساعات 8-دە پرەزيدەنتكە كىرىپ اتوي سالىپتى. ساعات 10-دا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ باستاعان ۇكىمەت كوميسسياسى كەلىپ، مۇراجايدى جاۋىپ، شۇعىل كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە بۇيرىق بەردى.
مىنە، وسىلايشا ولجەكەڭنىڭ ازاماتتىق ساۋابى رۋحاني ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆكە دە ءتيدى. مۇنداي باتىل، پارمەندى شەشىم ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ بويىنا تۋا بىتكەن قورمالدى قاسيەت. قاشان دا جاقسىلىقتىڭ جاناشىرى بولىپ جۇرگەنى جانىڭدى سۇيسىندىرەدى.
تاعى ءبىر تاڭ قالدىرعانى، 2001 جىلى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتريۋمىنا «كۇلتەگىن جازۋىنىڭ» تاس تۇعىرى اكەلىندى. اشىلۋ راسىمىندە شىڭعىس ايتماتوۆپەن قولتىقتاسا شىققان ولجاس اعامىز: «مەن تۇركى ءتىلىنىڭ تاستاعى داستانى كۇلتەگىن جازۋىنىڭ قۇرمەتىنە تۇركى تىلىندە، نەمەسە، قازاقشا سويلەيمىن. قايىرىمى كەلمەسە، قايىرىم ەتەرسىزدەر!» - دەپ باستاپ، كۇردەلى ويلاردىڭ قابىرعاسىن سىندىرىپ، وزىنە ءتان ىرعاق-ۇيقاسپەن ابىزشا تولعاي جونەلگەندە تاڭىرقاماعان ادام قالمادى. الگى، قازاقشا بىلمەيدى دەپ كۇڭكىلدەپ جۇرگەندەردىڭ مىسى باسىلىپ قالدى. مەن دە تاڭ قالدىم ءارى ءسۇيىندىم، كەۋدەمدى ماقتانىش كەرنەدى. شىندىعىندا دا، سۇيىنسەم – سۇيىنگەندەي، ماقتانسام – ماساتتاناتىنداي ءجونىم بار ەدى.
ال، كەيىنگى ۇشىراسۋىمنىڭ ءمانى ءتىپتى بولەك، كۇتپەگەن سىي بولدى. سەبەبى، مەن ءۇشىن سوناۋ الماتىدان الەمدىك پاراساتتىڭ ايقاسقاسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ، «ۇرانىم-الاش»..» – «بول مويا، گورداست مويا الاش!..» – دەپ وزانداتىپ استاناعا ارنايى ۇشىپ كەلەدى دەپ كىم ويلاعان؟ وعان سەبەپكەر تازا ويلى، ۇلتىنىڭ رۋحاني جاناشىرى ساۋات مىڭباەۆ باۋىرىم بولدى. بىردە ءوزى ارنايى كىسى جىبەرتىپ كەڭسەسىنە شاقىرىپ الىپ: «دۋلىعا» مەن «ۇرانىم – الاش!» ەپوپەيالارى – ۇلتىمىزدىڭ تاريحى مەن تاعدىرى. وزگە جۇرت تا، ءوز ۇل-قىزدارىمىز دا ءبىلسىن. ورىس تىلىنە اۋدارتايىق. قارجىسىن مەن كوتەرەم. بۇعان قالاي قارايسىز، رۇقسات بەرەسىز بە؟» – دەدى. قالاي قارايتىنىم بەلگىلى، رۇقسات بەرمەيتىن نەسى بار. بۇرىننان دايىندىعى بار ورىنباي جانايداروۆ دوسىم اۋدارۋعا كىرىسىپ كەتتى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتەتىن كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە ولجاس سۇلەيمەنوۆتى شاقىرىپتى. بۇل حاباردى سەنىمسىز قابىلدادىم. ەرتەڭىندە عىلىمي كونفەرەنتسيا زالىنا قاسقايىپ ولجەكەڭ كىرىپ كەلە جاتقاندا دىمىم شىقپاي قالدى. جازۋشىعا بۇدان اسقان قۇرمەت بولا ما! قالام ۇستاعان ەلۋ جىلدا ءبىر كورگەن مۇعجيزام سول بولدى. كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەسىپ، ورنىنا وتىرعان سوڭ ولجەكەڭ ءوزىنىڭ اتوي تەكتى انىق داۋىسىمەن ءار ءسوزىن نىعارلاپ ايتىپ بىلاي دەدى (سوزبە-ءسوز كەلتىرەمىن):
ولجاس سۇلەيمەنوۆ: وسوبەننو پوسلەدنيە سترانيتسى ەتوي كنيگي، وب اۋەزوۆە مۋحتارە مەنيا وچەن ترونۋلي. سۆەدەنيا و ناشيح ۆەليكيح الاشوردينتساح، وب يح سۋدبە مى منوگو زناەم، ۋجە منوگو زناەم و نيح. تۇرسىن دوباۆيل ك ەتيم زنانيەم، ەششە دوباۆيل سۆوي ەموتسي. نو ۆوت تو، چتو وب اۋەزوۆە مۋحتارە، كوتورىي ناپيسال «پۋت ابايا»، ا تۇرسىن سەيچاس ناپيسال «پۋت مۋحتارا»، ەتو پوسلەدنيە گلاۆى ۆوت ەتوي كنيگي. ەتو ۆسە پرويسحوديلو نا ناشيح گلازاح، مى سامي ۆسە ۆيدەلي ۆ كونتسە 50-ح گودوۆ، كاك دوستاۆالوس مۋحتارۋ اۋەزوۆۋ. پوسلەدنەمۋ الاشوردينتسۋ كازاحستانا. ون بىل سەكرەتارەم الاشوردىنسكوي پارتي ۆ سۆوە ۆرەميا. ي ەتيم دوبيۆالي ەگو درۋزيا، كوللەگي، پيساتەلي، ۆسە ۆرەميا ناپومينايا ي ناپومينايا وب الاشوردە، ي نيكاكيە ناگرادى، نيكاكيە ستالينسكيە پرەمي، ەگو نە ۆىرۋچالي وت ەتيح يح ناۆەتوۆ.
زدەس يا زامەتيل ودنۋ وشيبكۋ، كوتورۋيۋ يا تۇرسىنۋ پوتوم پودسكاجۋ. پوتومۋ چتو منوگيە ۆدرۋگ ستانوۆيليس كاك بى زاششيتنيكامي اۋەزوۆا، حوتيا نا ساموم دەلە وني ەگو تولكالي توگدا ۆ ريادى ۆراگوۆ نارودا. ناشي درۋزيا پيساتەلي. يا زنايۋ، كتو يمەننو يز پيساتەلەي، پومنيۋ يح يمەنا. يا توجە رۋكوۆوديل ەتوي ورگانيزاتسي، زنايۋ كاكوي سلوجنىي سوستاۆ پيساتەلسكي. ەست ليۋدي كوتورىي ياروستنو بىلي پروتيۆ توگو، چتو سلۋچيلوس س ناشيم نارودوم. سرەدي نيح تۇرسىن جۇرتباي. ون دوكازال سۆويم ترۋدوم، سۆويمي ترۋدامي، چتو ۆىسوكوە زۆانيە پيساتەليا ونا سوحرانياەت، ناحوديتسيا نا سۆوەي ۆىسوتە. سەيچاس، كوگدا ليتەراتۋرا ۆ كريزيسە، مولچيت ليتەراتۋرا. ون ودين پراكتيچەسكي ۆوت تاكۋيۋ تەمۋ پودنيماەت. ي دونەس دو چيتاتەليا.
… پوەتومۋ كنيگي، تاكيە كاك ناپيسال تۇرسىن، وني نەوبحوديمى، پوتومۋ چتو ۆ ەتوي كنيگە يا ناشەل فاميلي، زناكومىە فاميلي ليۋدەي، كوتورىە پو-ناستوياششەمۋ توگدا بوروليس. يا سەيچاس نازوۆۋ داجە تامازا ايتمۇحامبەتوۆا – پرەدسەداتەليا ۆەرحوۆنوگو سۋدا. س كوتورىم مى توگدا نەسكولكو چەلوۆەك – جەلتوكسانتسەۆ ۆىتاششيلي يز سيبيرسكيح لاگەرەي. يا پومنيۋ، چتو بىلي ي ەششە درۋگيە ليۋدي، كوتورىە ۆو ۆلاستي، كوتورىە سپوسوبستۆوۆالي وسۆوبوجدەنيۋ ەتيح رەبيات. ي ليتەراتۋرا ستارالاس توگدا پوموچ. سەيچاس ناشا ليتەراتۋرا ۆوت – تۇرسىن جۇرتباي. وستالنىح يا رەدكو كوگو سلىشۋ. وسوبەننو ۆ تاكوي وبستانوۆكە، ك سوجالەنيۋ».
مۇنداي جاناشىر جۇرەكتەن شىققان، جاندى جىلىتقان ادال سوزگە نە دەپ باعا بەرەيىن. تەك تولقىپ:
– شىندىعىن ايتايىن، جاڭاعى ولجاس اعانىڭ: «تۇرسىن – جازۋشى دەگەن اتقا تولىق لايىق» – دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى مەنى قاتتى تولقىتتى. ەگەردە «جازۋشى» دەگەن اتقا تولىق لايىق بولسام، وندا مەن ءۇشىن مىنا دۇنيەدە ودان ۇلكەن قۇرمەت جوق. ال ونى جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى ايتىپ وتىرعاندا بۇل باعانى ريزالىقپەن جانە سەنىمدى تۇردە قابىلدايمىن. سەكسەن جەتىنشى جىلى ولجەكەڭ ماعان قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىنە رۇقسات الىپ بەردى. قالىپتاسقان جاعدايدى پايدالانىپ، ەكى جىلداي مۇراعاتپەن اينالىستىم. سوندا كوشىرىپ العان دەرەكتەر، مىنە، 35 جىلدان كەيىن جارىققا شىعىپ وتىر. ولجەكەڭنىڭ سول كەزدە بەرگەن تاپسىرماسى ورىندالدى. قۇرمەتتى ولجاس ومارۇلى! تاپسىرماڭىز تولىق ورىندالدى. ەندى تاپسىرىپ الىڭىز! – دەپ ءسوزىمدى اياقتادىم.
ودان اسىرىپ نە ايتقانداي ەدىم؟ ال مىنا ماقالامدا وعان قوسا بىلاي دەمەكپىن:
«مىنە، ءسىز تۋرالى ءۇش ايعا سوزىلعان جانكەشتى ەستەلىگىم دە اياقتالدى. مۇنى دا قابىل الىڭىز، اعا! بار ادال پەيىلىممەن، ءوزىڭىز ايتقانداي، ەموتسيامدى قوسىپ جازدىم. ءسىز سياقتى ۇلت قاھارمانى باستاعان ۇلتتىق مايداننىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى بولعانىم، اسا جاۋاپتى ءارى شەتىن تاپسىرمالارىڭىزدى ورىنداۋعا اتسالىسقانىم ءۇشىن ءوزىمدى تولىق قاناعاتتانارلىق كوڭىل اۋانىندا سەزىنەمىن. ءسىزدىڭ قاناتىڭىزدىڭ استىندا بولۋعا ءناسىپ ەتكەن تاعدىرىما ريزامىن. توقساندا دا توقىراماڭىز، ار مەن وجداننىڭ، پاراسات پەن نامىستىڭ، اقىل مەن ويدىڭ تاۋەكەلشىل يمپەراتورى! ءلاپپاي!» – دەگەن العاۋمەن تولعاۋىمدى اياقتايمىن.
تۇرسىن جۇرتباي
ساعات 15.30. 23 كوكەك. 2026 جىل. استانا، «جەتى قازىنا»
