Aqyn, azamat, qairatker Oljas Süleimenov qazaqşa söilegende ony aiyptaǧandardyŋ mysy nege basyldy? Ūlttyŋ damuy jolyndaǧy qozǧalystyŋ serkesı Oljas Süleimenov turaly jazuşy Tūrsyn Jūrtbaidyŋ estelıgınde keŋınen aitylǧan.
Bügın aqyn, qoǧam qairatkerı Oljas Süleimenov 90 jasqa tolyp otyr. Aqynnyŋ küreskerlık beinesı, azamattyq kelbetı, qairatkerlık tūlǧasy jäne saiasattaǧy qadamy jaiynda jazuşy Tūrsyn Jūrtbai «Ozan oidyŋ imperatory» estelıgın jazyp, ol «Jūldyz» jurnalynyŋ biylǧy besınşı sanynda jariialandy. Estelıktıŋ qysqaşa nūsqasyn «Adyrna» auditoriiasyna ūsynudy jön kördık. Estelıktıŋ Jeltoqsan oqiǧasynan keiıngı arpalys turaly aitylatyn tūsy aldaǧy uaqytta Saiasi quǧyn-sürgın qūrbandaryn eske alu künınde jeke jariialanady.
ARǦYMAQTAR MEN QŪLATAI
Älı esımde, jetınşı synyptyŋ basynda, menıŋ qalam türte bastaǧanymdy köz qyryna alyp jüretın, bır synyp joǧary oqityn, internattaǧy tämpış tanau qara bala: «Myna öleŋdı oqyşy. Sūrapyl!» - dep «Leninşıl jas» gazetın ūsyndy. Ūzyn şaşyn janai sipalap qaiyrǧan, köilegınıŋ jaǧasyn kostiumınıŋ syrtyna şyǧaryp qoiǧan ötkır közdı jas jıgıttıŋ oryndyqta tızesın aiqastyryp otyrǧan suretınıŋ astyna bır top öleŋı berılıptı. Köz jügırtıp şyqqanda-aq tosyn teŋeulerge täntı bolyp, sol teŋeulerdıŋ yrǧaǧyna beiımdelıp, töbe qūiqam şymyrlap kettı.
ARǦYMAQTAR
Qypşaqtardyŋ, oi-hoi, qūba jondary-ai,
Jer tarpyǧan tūlparyn ait, tūlparyn!
Şarainadai sauyryna qomdap Ai,
Arǧymaq jür, kök şalǧynǧa – kök kılemge,
Sürtıp müiız ūltanyn.
Berşı menıŋ taqymyma bıreuın,
Jetı qiian jer tübıne asaiyn.
Arǧymaqtai alasūrǧan jüregım,
Ony qalai basamyn.
Atylamyn arǧymaqtyŋ jalyna,
Soŋymda tek saq-saq külıp dos qalsyn.
Balǧyn şalǧyn ainalyp kök jalynǧa,
Nöker bolyp artymda aq şaŋ toptalsyn.
Şappai tūlpar, kısıneme, «Atpyn!» dep,
Şabaiyqşy şaŋ qondyrmai etıne.
Şabaiyqşy, köp jyl tynyş jatty dep,
Momyn qyrdyŋ bylş-bylş ūryp betıne!..
«Momyn qyrdyŋ bylş-bylş ūryp betıne!..» – degendegı körınıs köz aldymda qalyqtap tūra qaldy. Būl qalai, osylai da jazuǧa bola ma eken?
Öleŋdı audarǧan Äbış Kekılbaevtyŋ tuyndylaryn oqyǧanmyn. Söitsem, bolady eken. Tärjımalanyp, «Jūldyz» jurnalynda jariialanǧan öleŋderınen, ol kezde jūrtşylyqtyŋ aldynda aityla bermeitın «Assalaumaǧaleiküm!..», «Ūly dala», «Atoi», «Şyŋǧystaudyŋ qorymynda onyŋ (Ūly Şyŋǧyshannyŋ) beiıtı jatyr», «Qyz quu», «Bärınen de sen qymbatsyŋ, Bostandyq!», «Qypşaq mämülıkterı», tıptı, «Tün – Parijdıŋ qyzyndai» degen oqys sözderdı oqyǧanda äpıgım basylyp qaldy. Söitıp, būryn müldem qoldanylmaityn osyndai «ūltşyl ūǧymdarmen» Oljastyŋ öleŋderı arqyly tanystym. Qazaq poeziiasyna osy örşıl de aryndy körkem şaryqtaudy Oljas äkelgenın tüsındım. Sol-aq eken, bükıl qazaq aqyndary «ūly dalalap», «tūlparlata», «sūŋqarlata» jöneldı. Sodan bastap sanamdy örşıl oi torlap, keudemdı tentek teŋeulerdıŋ bürşıgı türtıp, oŋdy-soldy sapyrylysqan yrǧaqtar men buyny bei-bereket şumaqtar qiialymda buyrqana bastady. Sol yrǧaqpen, «Qūlatai» dep atalatyn alǧaşqy erkın buyndy öleŋımdı jazdym:
Qytymyr aiaz.
Kösılıp jatyr keŋ dala,
Qiyr da şiyr ızder joq bügın jūrnaqtai.
Şuaqty kün, jaltyldap qar. Men bala,
Basady şala aiaǧyn, astymda balaŋ qūlatai.
Jazira şek joq. Ūlasady
bır töbeden bır töbe,
Qūlatai-ai, ūşqyr basyp tepeŋdep.
Sürınesıŋ qapy qalyp sen keide,
Menıŋ aǧat basqanymdai örekpıp.
Keide bosap
Ketse tızgın, zymyrap,
Tenteksıŋ-au!
Mınezındei alyp-qaşpa jıgıttıŋ.
Myna mendei tūra almaisyŋ typyrlap,
Qyl şylbyrdy,
Mama aǧaştan bytyrlatyp üzıpsıŋ.
Bolat tūiaq tyq-tyq basyp… taiǧanap,
Älı jassyŋ üirenbegen jürıske.
Qalamymdai tūqyrlaityn jyrǧa olaq,
Jyr jolynda
Bal-būl basqan ol men be?
Sen de jassyŋ, mende de tūr tebınıp,
Jıgıttıktıŋ alynbaǧan mūrty älı.
Jüreiıkşı…
Erıkpen kezıp, körıkpen kezıp,
Sahana etıp, sahara keŋ dalany.
1966, qaŋtar.
Nesın jasyraiyn, on bes jasqa ılıner şaqta jazylǧan sol öleŋım közıme älı de ystyq körınedı. Endı sol Äbıştıŋ tärjımasymen «Jūldyzda» jariialanǧan «Seŋmen» tanystym. Sodan keiın «Tabynudy…» oqyp, tabynu däuırı bastaldy. Jaraidy, ol on bes jastaǧy botatırsektıŋ elıguı men şalyqtauy bolsyn. Sol äserden jasym jetpıs beske şyqsa da aryla almauymnyŋ sebebı ne?
Osy uaqytqa deiın, alpys jyldyq şyǧarmaşylyq tanymyma kökbauyr bop ystyq qan qūiǧan Sol tūlǧaǧa tek syrtynan tamsanudy qalai qanaǧat tūtqanmyn? Älde būl egde tartqan tän men kekse jannyŋ ötken ǧūmyrynan maǧyna ızdep, jaqsyǧa janasuǧa ūmtylǧan jalǧan janyǧuy ma? Būl da mümkın-au!..
Bıraq qalai jaltarsam da, jüreksınsem de osy mazasyz qystyǧu janyma tynyştyq bermedı. Tegınde, būl – bıreudıŋ köleŋkesımen jürıp, emeksumen ömır süru. Aqyry sony moiyndauǧa tura kelgende müldem basqaşa ainymaly-tolqymaly köŋıl şarpuyna tüstım. Nesı bar, men de «et pen süiekten jaralǧan pendemın» (S.Mūqanov). Alpys jyl adal terımdı de, tıptı, keibıreuler keketıp aitqandai, «aram terımdı» de elımnıŋ igılıgı üşın eş alǧausyz, şyn nietımmen tökkenım aian. Tıptı, sol Tūlǧanyŋ şarpuy menıŋ ömırlık armanyma ainaluǧa tiıstı, ekı-üş öleŋder jinaǧymnyŋ buyna busanyp ülgergen – poeziiadan, jiyrma jetı jasymda roman jazyp, ekı ret bäige alǧan, qos jinaǧym jaryq körgen – prozadan aŋsarymdy audaryp äketıp, ūlttyŋ jan, ruh bostandyǧy men täuelsızdık tarihy atty qasiettı taqyryptyŋ tızgının ūstatqanyn qalai aŋǧarmaǧanmyn.
Asylyq demeŋız, ötken künderdegı zaualdy da talmaly oqiǧalarǧa aralasuymnyŋ tüpkı sebebı, Oi imperatorymen jetpısınşı jyldardyŋ aiaǧyna taman suretşı Timur Süleimenov pen ädebiet synşysy Rüstem Janǧojinnıŋ septesuımen tau qoinauyndaǧy oŋaşa üide tanysyp, syr alysqan keştegı sūqbattan bastalypty. Oŋaşa qoŋyr keşte qoŋyr bölmedegı äŋgıme būrynnan etene tanys üşeuınıŋ syralǧy qoŋyr sözderımen suyrtpaqtaldy. Ol kezde Oljastyŋ «Az i Iа»-nyŋ jankeştı alasapyrandy maidanynda, bırese «būltsyz küngı naizaǧaidai» jarqyldap, bırese qūiyn (smerch) qūsap qystyǧyp, jan-jaǧyn japyra jaŋǧyryqtyrǧan janaiqaiy şyǧyp jürgen künder. Jazuşylar Odaǧynyŋ tabaldyryǧyn men de erkınsi attai bastaǧanmyn. Bırtındep nazary maǧan auǧan kezde tılge tiek retınde: tyiym salynyp, tärkılengenıne qaramastan Şelek audanyndaǧy kıtap dükenınde «Az i Iа»-nyŋ sörede tūrǧanyn, bes danasyn satyp alǧanymdy, qajet bolsa özıne nemese ızdegen adamǧa beretınımdı aittym. «Mende eş danasy qalmady» – dedı bäseŋ ünmen (keiın qyzmet bölmesıne aparyp berdım). Bırtındep boiyma batyldyq bıtıp, joǧaryda aitylǧan «Arǧymaq» oidy qalai erttep mıngenımdı, «bostandyq» degen sözge elıgıp, Alaş turaly jazǧan şyǧarmam üşın mektepten şyǧarylǧanymdy, «Eŋlık-Kebek» turaly Şäkerımnıŋ «Jolsyz jaza» dastany men «Tar jol, taiǧaq keşudegı» Alaş qairatkerlerın aqtap söilegenım üşın alǧaşqy jyly universitettıŋ emtihanynan qūlatyp jıbergenın, kelesı jyly tura sol bilet qaita aldymnan şyqqanda tura sol jauabym üşın Rymǧali Nūrǧaliev «bes» qoiǧanyn, bırınşı kurstan arab tılın oqyp, «Qazaq» gazetı turaly kurstyq jūmys jazǧanymdy, sodan keiın professor Haiyrjan Bekhojin arnaiy resmi hat arqyly kıtaphananyŋ erekşe qūpiia qoryndaǧy Alaş qairatkerlerınıŋ eŋbekterın oqytyp, bır jyldan keiın emtihan alǧanyn, uaqyty kelgenşe eşkımge tıs jarmauǧa ant etkızgenın aityp berdım.
– İä, olardyŋ uaqyty keledı. Daiyn jüru kerek. Ūstazyŋa rahmet. Sen keleşekke kerek adamsyŋ… İä-ä (Da-a), ruh qarsylyǧy bolmasa janyŋa söz ūia salmaidy. Ädebietke – bostandyq, jan bostandyǧy kerek. İmperiialyq bopsaǧa tūspalmen tospa qoiyp, syna (klin) qaǧu kerek. Sonda ǧana tospamyz bopsany şynjyrmen būǧaulai alady. Ökınıştısı, bızde imperiialyq jazalauǧa, ruhani öktem ezgıge ruh eregesımen qasarysa otyryp jazylǧan Äuezovtıŋ «Qily zamanynan» basqa şyǧarma joq. Tek «Az i Iа» bolmasa… (Jymiyp küldı). Dünienı ary-berı sapyrylystyryp, qoǧamdyq formasiialardy özgertken köşpendılerdıŋ ūly örkenietı men «ūly köştıŋ» älem tarihyna qosqan ülesı batyl aitylmai keledı. «Taulardy alasartpai, dalany asqaqtataiyq» degenım sol. Būl tūrǧyda bızge ruh ūstazy Äuezov ülgı bola alady. Ūly oişyldyŋ tragediiasyn derektermen salystyryp, taldasa ǧoi, şırkın, qandai qasıretter aşylar edı, – dedı.
Men batyldanyp, bögelmesten bopsaǧa qarsy qaǧylatyn tospa Alaş qairatkerlerınıŋ ūlttyq ideiasy ekendıgın, sony jüzege asyru sonau Älihan Bökeihanov pen Maǧjan Jūmabaevtyŋ ūlttyq pıkırlerı üşın mektepten şyǧarylǧan jetınşı jäne toǧyzynşy synyptan bastap, universitettıŋ qabyldau emtihanynan quyp şyqqannan berı oiymda jürgenın, Mūhtar Äuezovtıŋ tūlǧasyn aldyma qalqan ete otyryp, sol arqyly olardyŋ taǧdyr-talaiyn jazu oiymda bar ekenın, ruh qarsylyǧy taldanuǧa tiıstı sol tuyndyǧa daiyndyqty bastap ketkenımdı, älgı dükennen «Az i Iа»-ny satyp alǧannan bastap, «Qily zamandaǧy» oqiǧalar ötken Sögetı, Tekes, Baiynqol, Qatynqaraǧai, Qarqara, Jalaŋaş, DAlaşyq, Jıŋışke, Saty arasyn ekı jyl qatarynan jaz kezınde kölıkpen, atpen, byltyr ūlym Sūŋqardy ertıp jaiau aralap şyqqanymdy, ereuılge qatysqan köz körgenderden jäne olardyŋ tūqymdarynan jazyp alǧan estelıkterdı jinaqtap, keide qalamymnyŋ köz jasy mölt-mölt etıp tamyp ketıp jürgen «Beiuaq» atty salystyrmaly tragediialyq tolǧau jazuǧa daiyndalyp jürgenımdı, soǧan aqyl qosyp, jön sıltesın dep Timur men Rüstemnen sızben kezdestırudı ötındım dedım.
Dedım de ıştegı būlqynysymdy toqtata almai: «Qily zaman» oqiǧasyndaǧy arhiv derekterımen tanysyp şyqqanymdy, Folbaumnyŋ būratanalardy «seskendırıp», janyn türşıktırıp, «äskerge ülgi körsetetin täjiribe sabaǧy» retinde, tym qūryǧanda bir bolystyŋ jüzdegen adamyn bırden qyryp jiberuge» būiryq bergenı, būiryq dereu jüzege asyrylyp, «Aqsuda tūtqynǧa tüsken 500 qazaq pen qyrǧyzdy taspen ūryp öltirgenderı», «Qalǧandaryn… keşke jaqyn kinematograftyŋ muzyka yrǧaǧyna bilep jürip äkimşiliktiŋ közinşe ölimşi etkenı», Esaul Fon Berg būtanyŋ tübıne tyǧylǧan jüzden astam ūl-qyzdy qylyşpen turap ötkenın aitqanymda Oljekeŋ dür sılkınıp, «Svolochi!» – dep küŋırene tısın qairady.
– Qalam ūstauǧa ūmtylǧanyŋ ras bolsa, endı ünsız qalma. «Būl – jaŋaǧy qylşa moinyn qylyş qiǧan büldırşınderdıŋ obal-sauabynyŋ saǧan kiılgen qamyty!» – dedı de ünsız qaldy. Terezeden Alataudyŋ şyŋyna qarap ūzaq otyrdy, bırazdan soŋ tanystyrǧany üşın ekı jıgıtke rahmet aityp, ornynan köterıldı.
Būl sözderı menı qatty şamyrqandyrdy. Köşpelıler örkenietınıŋ egeulı naizasyn dereu qolyma alǧym keldı. Tūla boiymdy bır bulyǧu men būlqynys kernep bara jatty. Sol sätte endı öleŋ de, proza da betın kerı būrǧanyn tüsındım. Oljekeŋnıŋ «svolochımen» qosa moinyma qamyt bolyp kiılgen köterılıs qūrbandarynyŋ «obal-sauaby» oiyma oraldy. Endı arhiv sörelerın būrynǧydan da tereŋdetıp qazudan basqa amalym qalmady. Sol sözdıŋ şarpuymen «Beiuaqty» jazyp, Jeltoqsan oqiǧasyna bır jarym ai qalǧanda «23.H – 25.HI. 1986 jyl» dep Almatydaǧy qalamgerlerdıŋ şyǧarmaşylyq üiınde nüktesın qoiyppyn.
Siianyŋ taby suymai jatyp Jeltoqsan oqiǧasy bastalyp kettı. Onsyz da ūstaranyŋ jüzındei qylpyp tūrǧan jankeştı şyǧarmanyŋ jariialanuy qiyndap kettı. «Jūldyzǧa» ūsynǧan nūsqasyn oqyp şyqqan bas redaktordyŋ orynbasary Ǧafu Qaiyrbekov: «Tūrsyn-ai, köz aldymnan domalaǧan bastar men aqqan qan ketpei qoidy ǧoi. Ana esauyldyŋ qylyşy qiyp ötkende moinynan ūşyp tüspei, ornynda qalǧan balanyŋ basy – qazaqtyŋ kesılgen basy. Qanşa küiıngenımmen basuǧa qol qoia almaitynymdy qorlanyp tūryp aitamyn saǧan! Menıŋ de basym domalap ūşyp ketpesın deseŋ — tüsın, Bekeŋ (bas redaktor Bekejan Tılegenov) de täuekel ete almaidy. Taǧy kım oqydy… Oljas bıledı deisıŋ be? Oǧan da şükır, bıraq, qaidam… Degenmen, Odaqtyŋ bırınşı hatşysy ǧoi, körersıŋ. Joly auyr şyǧarma. Bıraq sen paryzyŋdy oryndapsyŋ», - dedı kürsınıp.
Jan düniem men janrymdy töŋkerıp ketken sol kezdesudıŋ yqpaly mūnymen de şektelıp qalmauy tiıs edı. Būl aralyqta imperiialyq, eurosentristık üstemdık közqarasqa qarsy «Dulyǧa» atty tarihi äfsana men «Besıgıŋdı ūmytpa!» degen atpen «Besıgıŋdı tüze!..», «Besıgıŋdı aia!..», «Būzylǧan besık» atty üştaǧan türındegı «ruh qasarysuynyŋ» ışkı daiyndyǧy aiaqtalyp, qaǧazǧa tüse bastaǧan. Üştaǧannyŋ «Besıgıŋdı tüze» atty bırınşı bölımı 1987-1988 jyldary jaryq kördı.
Qazaq ädebietındegı ruhani täuelsızdık Oljas pen Änaǧaŋnyŋ – Änuar Älımjanovtyŋ esımderımen tıkelei bailanysty. Oljastyŋ aqyndyq, ruhani, ǧylymi ideialarynyŋ tereŋdıgın älı de tüsınıp bolǧan joqpyz. Oljastyŋ «Qyş kıtaby» men «Az i Iа»-synyŋ tüpkı astaryn qazaqtyŋ jyl qaiyrudan būrynǧy köşpelı kezeŋı men Ketbūǧaǧa deiıngı ekı jarym myŋ jyldyq tarihy men taǧdyryn qamtityn «Dulyǧa» atty ekı tomdyq kıtap jazǧanda aŋǧardym. Al ony zerttep oqu üşın, Oljastyŋ körkemdık älemıne tereŋdeu üşın tanymdyq daiyndyqpen kelu kerektıgın tüsındım. Sondyqtan onyŋ şyǧarmalary turaly tiianaqty sözdı keleşektıŋ ülesıne qaldyryp, tek azamattyq, aqyndyq tūlǧasyna qatysty pıkır bıldırumen şektelmekpın.
MEIIRIMMEN JŪMYLǦAN JŪDYRYQ
Ol öleŋge Oljas bop keldı jäne qazaqtyn ruhani tarihynda Oljas bolyp qalady. Onyŋ tūla boiy da, jan düniesı de, dılı de meiırımmen jūmylǧan jūdyryq siiaqty. Jany men tänı, almas qylyş siiaqty, sūs pen meiırımge qatar suarylyp er jettı. Meiırımdı alaqanyna jūmyp, sūsyn syrtqa şyǧaryp jüruge mäjbür boldy. «Aqyldy tentek», «estı sotqar» atandy. Onsyz, keŋestıŋ kesırınen Alaştyŋ äskeri polky taratylyp, onyŋ ornyna 1920 jyly qūrylǧan qazaq atty äsker polkynyŋ komandirı Omar Süleimenovten 1937-38 jyly jörgekte jatyp aiyrylǧan bozdaqtyŋ taǧdyr-talaiy äldeqalai şeşıler edı. «Balkon» filmınde körsetılgendei, Almatynyŋ Kışı stanisasynyŋ köşesın kündız-tünı toryǧan qandybalaq būzyqtar mert qylmasa da jazym eterı anyq. Sondyqtan sotqarlardy seskendırıp, sūsyn syrtynda ūstap, juan jūdyryqty jūmyrlap, meiırımın uysynda ūstamasqa amaly qalmady. Ol turaly, balalyq şaǧynyŋ dosy, kışıstanisalyqtardyŋ «barlauşysy», jazuşy Gennadii Tolmachevtıŋ: «Oljas kele jatqanda atjalman atamandardyŋ özı qaqpasynyŋ esıgınen syǧalap tūratyn», – degen «baikasyn» (äfsanasyn) taŋyrqai otyryp tyŋdauşy edık.
Oljastyŋ jūdyryǧyndaǧy jūmylǧan meiırım – anasynyŋ, aiauly meiırman anasy Fatima Bedelbaiqyzynyŋ jyly jüregı ūiytqan meiırım edı. Oljas ta sol meiırımdı alaqanymen uystap er jettı, egde tartty. Ataǧy aspanǧa samǧap, naǧyz jaubasar batyr atanyp, Jazuşylar Odaǧyn basqaryp tūrǧan, elu jasty eŋsergen kezınde men sonyŋ kuäsı boldym. Tal tüste Odaqtyŋ ǧimaratynan syrtqa şyǧyp bara jatsam tura baspaldaqtyŋ üstınde taudyŋ asqar şyŋdaryna keudesın kere, basyn kötere qarap yŋyldap, kübırlep tūr eken. Közı meiırımmen jasaurap tereŋ bır qiialǧa batqan. Aqyryn tu syrtynan baryp qūlaq türdım. O, Alla, eludı eŋsergen jauqabaq Oljas aǧam: «Anasy bar adamdar eşqaşan qartaimaidy… İä, solai…» – dep kürsınıp maǧan qarady. Öŋıne köz jıbersem, ananyŋ äldiıne bölengen kädımgı eludegı säbi! Sol saǧynyşty qalpyn būzbastan qolyn ūsyndy. Öllä-bıllä, şyn aitamyn, mol alaqany jyp-jyly, şymyr sausaqtary jūp-jūmsaq. O, ǧajap Anasynyŋ meiırımıne eljırep tūr. Onyŋ şoiyn qolyn, osydan keiın «meiırımmen jūmylǧan jūdyryq» demeske äddım qaisy. Sol sätte onyŋ tūla boiynan meiırım tögılıp tūr edı.
Oljekeŋnıŋ anasyn esıne alyp, eljırese – eljıregendei keiuana ekenıne araǧa tört-bes jyl salyp baryp közım jettı. Alpys jasqa toluyna orai Oljekeŋ turaly maqalam mamyr aiynyŋ ortasynda «Jas Alaşqa» şyǧa qaldy. Taŋǧy saǧat onda sol kezdegı qyzmet ornym – Äuezovtıŋ mūrajaiyna telefon qoŋyrauy şalyndy. Ar jaqtan sondai bauyryna tarta meiırlengen keiuananyŋ: «Qaraǧym, Tūrsynbysyŋ? Men Fatima anaŋmyn («apaiyŋ» emes, tura solai, «anaŋmyn» – dedı). Oljas turaly jazǧanyŋdy süisınıp (asylyq demeŋız, tura solai aitty) oqydym. Rahmet, ainalaiyn. Ūzaq jasa. Endı telefondy aǧaŋa (Oljekeŋnıŋ ekınşı ökıl äkesı, qairatker qalamger Qaraǧūlov degdarǧa) bereiın. Qalǧanyn sol aitar…» - degen jyly dauysyn, erte aiyrylǧan tuǧan anam Hadişadan būiyrmaǧan analyq «ainalaiyndy» estıgende közımnıŋ jasy būrq ete qaldy.
Mıne, Oljastyŋ «jūmylǧan jūdyryǧyndaǧy» meiırımnıŋ būlaǧy qaida deşı! Ol jūdyryqtyŋ şyn jūmylǧan sätterı bolǧany turaly estısem de öz basym körgen joqpyn. Bıraq, balalyq şaqtan jan dosyna ainalǧan Bolat Jansügırovtıŋ jazyp qaldyrǧan estelıgı soǧan kuälık etedı. Būl – sotqarlyq emes, namys jūdyryǧy edı. Söitıp meiırım men qaiyrymnyŋ örımınde örılıp er jettı. Köşedegı sotqarlyqtyŋ tiyluyna ökıl äkesınıŋ: «Senıŋ şyn soiyŋ – Qaraǧūlov emes, tuǧan äkeŋ – ataqty Oljabai batyrdyŋ şöberesı Süleimennıŋ ūly Omarhan. Qazaq atty äskerınıŋ ofiserı, otyz jetınıŋ zobalaŋynda jazyqsyz atylyp ketken. Sen ataqty Jaiau Mūsanyŋ nemeresısıŋ. Ondai ūrpaqtyŋ tūqymy üzıluı ūltqa qiianat. Erteŋnen bastap bas qūjatyŋa Oljas Omarūly Süleimenov dep jazdyramyn. Endı ūlttyŋ ar-namysyn kötergen ataŋnyŋ atyna söz keltırmei, sotqarlyqty qoi, balam», – dep qūjatyn «Oljas Omarūly Süleimenov qylyp toltyrtqany sebepker bolypty. Mıne, sodan keiın bır tünde adam tanymastai bop «juasyp şyǧa kelgen» (G.Tolmachevtıŋ kuälıgı) Oljastyŋ samǧau joly bastalypty.
Oljastyŋ tegı qandai topsaly, tegeuırındı bolsa, tüleuı men samǧauy da sondai tūtqiyl boldy ärı bırden zäŋgı kökke şyǧandap şyqty, soǧan orai tamyry da tūŋǧiyq tereŋge tartty. Osynau taǧdyr-talaiy, kürdelı sezım sılkınısterı, ömır şyrǧalaŋy onyŋ kürdelı oilau jüiesın qalyptastyrdy. Söitıp, töltumalaryndaǧy emeuırını basym astarly teŋeulerı, Abaidyŋ: «külseŋ – yzalanyp kül» deitın uytty mysqyl-kekesını, sūŋǧyla da alǧyr bılımı, ekı jüzdı qanjar siiaqty ötkırlıgı, öleŋderındegı tentek mınez ben bas asauy basylmaǧan erkındıgı, ömırındegı de, önerındegı de tosyn şeşımderı, jauqabaq kelbetı men jyly jüregı ony zamanymyzdyŋ «jūmbaq adamdarynyŋ» qataryna qosty. Serılıgı men sestılıgı, batyldyǧy men ūiaŋdyǧy, paŋdyǧy men kışıpeiıldıgı, aqyly men aŋǧaldyǧy tūla-boiyna qandai jarassa, jazuşylyǧy men qairatkerlıgınde de sol qasietter tūtasa kelısım tapty. Mūnyŋ basty qūpiiasy men kıltipany – Oljastyŋ sol baiaǧy öjet te aŋǧal adaldyǧynda. Ruhy men janynyŋ kıltın de sol tap-taza jan-düniesınıŋ syr sandyǧynda saqtady. Namysy men talantynyŋ, azamattyǧy men aqyndyq şarpuynyŋ aq almas qairaǧy da sol aqköilek köŋılı boldy. Qyryq toǧyz müşelınde aiauly anasyna aşqan jan dauasynda:
Ne vsem, kto jdal, pomog, no ia ne bog,
chto v silah odinokogo poeta?
Na vse voprosy ne naşel otveta,
no liudiam ia ne lgal, hotia i mog, – dep özı aitqandai, kısıge qiianat jasap körgen emes.
Oljekeŋnıŋ sol aqjarma aŋqaulyǧynyŋ saldarynan aranǧa tüsıp qalǧan kezderı de köp. Bıraq ör de öjet tūlǧa ony elep-eskerıp, kek qaitarmady. Al ūlty men özınıŋ namysyna tiıp körsınşı! Onda atai körmeŋız, naǧyz aqyldy da aşuly arystannyŋ özı bop şyǧa keledı. Keiıpkerı İşpaqai siiaqty, Oljas semserın tegın kötermeidı, köterse bıttı – qiyp tüsedı. Oǧan sız de, bız de kuämız.
«Dosymbysyŋ – mä, qūşaq,
Qasymbysyŋ – mä, pyşaq!»
nemese:
«Taspen atqandy aspen atpa, taspen at!», –
dep jaly küdıreiıp şyǧa keletın Oljas «dūşpanynyŋ boiyndaǧy talantsyzdyqqa da», «dūrystap dūşpandyq jasai almaǧan darynsyz dūşpandyqqa» da tözbeidı.
Qarsylasynyŋ myqtylyǧynan, azuynyŋ ötkırlıgınen seskenbeidı, kerısınşe, miiaulaǧan mıŋgırı üşın, qappai ürgenı üşın qorlanady. Ol eşqaşan da öz ūltynan jäne öz ūltynyŋ ışınen jau ızdegen emes. Onyŋ dūşpany – «ärbır atqan oǧynan keiın mädeniettı bır mezet mylqauǧa ainaldyratyn malǧūndar». Al mūndai sıŋbeler men sympystardy Oljas öz ömırınde az körgen joq. Zamannyŋ dauyly men naizaǧaiynyŋ arasynda arpalysqandy jany süietın Oljas qūlasa da «Han-Täŋırıden qūlaǧandy ūnatady». Ol neǧūrlym jerge jaqyndap, tömendegen saiyn erkın ūşa almaityn, tosyrqap qalatyn qyran siiaqty. Oǧan samǧau üşın keŋıstık, biık aspan kerek. Tar keŋıstıkke Oljastyŋ qūlaşy syimaidy.
ŪLTYNYŊ KÖK SEMSERI
Jürektıŋ qabyn sypyryp, azamattyq aryŋmen kepıldık berıp, eşqandai qysylyp-qymtyrylmastan qasqaia qarap aitatyn şyndyq bolady. «Osy bızdıŋ qazaqtyŋ ölgen kısısınde jamany joq, tırı kısısınıŋ jamandaudan amany joq bolatūǧyny qalai?» – dep Abai aitqandai, sol «jamandaudan aman emes» bır tūlǧa turaly közınıŋ tırısınde «ūly aqyn» degen teŋeudı aitudyŋ retı kelıp-aq tūr. Men mūny küŋkılşıl künşılderdıŋ kündestıgınen seskenbei, küiınışpen emes, süiınışpen jariialaǧym keledı. Bügın tılımızdı tıstegenmen, tübınde aitqyzatyn, zamananyŋ ūly aqyny atanuǧa tiıstı, ūltynyŋ müddesı üşın Kültegınnıŋ köksemserı siiaqty qairalyp tuǧan ondai tūlǧa aramyzda bar, ol – synyn da, syryn da bermei, tolaǧai toqsannyŋ tūǧyrynda asqaqtap tūrǧan Ozan Oidyŋ İmperatory Oljas Süleimenov. Būl – şyndyq.
Bükıl taǧdyry men talaiyn almas qylyştyŋ jüzınde ötkızgen osynau köksemser tūlǧa «qaityp tabylmaityn», mümkın tumaityn, qaitalanbaityn jaratylys iesı. Öitkenı, ataq pen daŋqtyŋ şyŋyna jiyrma bes jasynda şyqqan Oljas üşın mūndai teŋeudıŋ taŋsyqtyǧy joq.
Ūltynyŋ köksemserı bolatynyn ol: «Men qazır jiyrma alty jastamyn… Köşpelılerdıŋ tarihy älı anyqtalǧan joq. Sondyqtan da eşqandai jüreksınbesten däl osy sätte mynadai mälımdeme jasaimyn: türkı tarihyn bılmei, qadymy hatqa tüsken halyqtardyŋ tarihyndaǧy beimälım tūstardy tüsındırıp bere almaisyz. Tüptıŋ-tübıŋde naqty şyndyqty jazǧan «Şynaiy tarihtyŋ» düniege keletınıne közım anyq jetedı, sätın salsa, sony bız jazatyn şyǧarmyz… Bızdıŋ tolqyn ırıktelıp keledı. Halyqtyŋ namysyn oiatatyn qozǧalys jürıp jatyr. Qorlanyp ömır sürgenderdıŋ quanuǧa qaqysy joq. Aqyndar halyqtyŋ ar-namysyn oiatatyn quat-küş beruge mındettı» – dep jariialaǧan bozbala kezınde-aq sezıngen.
Oljas ol maqsatyna jettı de. Endeşe, ūltynyŋ ūly müddesın közdep, halqynyŋ tarihta ketken esesın qaitaryp, basylǧan mysyn düniejüzılık deŋgeige köterıp, «taulardy alasartpai, dalany asqaqtatqan», älemdı auzyna qaratqan ūly tūlǧanyŋ tūǧyryn alasartpai, asqaqtata marapattau – bızdıŋ, qazaq elınıŋ paryzy. Bärıbır, mūny bız aitpasaq, jat aitady, dünie ǧūlamalary: Oljas «Az i Iа» men «Myŋ bır söz» («Tysiacha odna slova»), «Tıldıŋ tını» («Iаzyk pisma») men «Söz tiegı» («Kod Slova») arqyly älemdık oi imperatory atandy, ūlyimperiialyq astamşylyqtyŋ keudesın basty. Olar sol eseŋgıreuden älı esın jiia almai jür. Ondai batyl oidyŋ mūnarasyna şyqqan tūlǧa būl ǧasyrda kem de kem», – dep aityp ta, jazyp ta jür. Al, onyŋ mūndai baǧaǧa laiyq ekendıgıne Oljastyŋ mūqym ömırı men şyǧarmasy kepıldık bere alady.
Al onyŋ «taŋdap alǧan» qarsylastary kımder deisız be? Mınekiıŋız: künı keşege deiın düniejüzıne ses körsetıp, janyn türşıktırgen «sūr kardinal» Suslov, aspan men jerdı ǧana emes, ǧaryştyŋ özın ideologiialyq maidanǧa ainaldyrǧan Sovet armiiasy men soǧys-teŋız floty saiasi bas basqarmasynyŋ bastyǧy Epişev, «ūly orystyq» ǧylymnyŋ kösemderı Grekov pen Lihachev, Rybakov, «oqşantaidan şyqqan būqaköz» Kolbin… Mūndailardyŋ Oljastyŋ jüregıne tüsırgen syzattary qanşama!
«Az i Iа» kıtabynyŋ jaryq köruıne septıgı tigen baspagerlerdı qyzmetten alyp, partiia qatarynan şyǧaru turaly qauly qabyldanǧanda Qazaqstan kompartiiasynyŋ Ortalyq Komitetıne: «Eger būl adamdar jazyqsyz zäbır körse özınıŋ jeke basyn qūrbandyqqa şalu qūqyǧyn saqtap qalatyndyǧyn» aityp eskertu jasady. Būryn-soŋdy mūndai batyldyqty körmegen ideologtar qaulyny qaita qarauǧa mäjbür boldy. «Sūr kardinal» atanǧan Suslov ta ışın tartyp, kıtapty talqylaudy Ǧylym Akademiiasynyŋ qūzyryna ysyryp tastady.
Syrttai qaraǧanda sipai qamşylaǧandai körıngenımen, zılı ışınde jatqan imperiialyq yzǧarly piǧyl astyrtyn jazalau saiasatyn odan ärı jürgızıp, adymyn keŋ aştyrmai arandata berdı. Būl tek Oljastyŋ jeke basyna ǧana emes, otandyq tarih ǧylymyna da soqqy bop tidı. Qalamgerlerden qatty seskengen jahildık ideologiia jaldaptary «ūly orystyq» ideiany zaŋdy türde bekıtıp, änūrannyŋ sözıne kırgızdı. Söitıp, künde taŋerteŋ şırkeuge şoqynǧan pop qūsap, «ūly orys ūlty jasasyn» dep mınäjat etkızıp qoidy. Mūnyŋ barlyǧy qaita bas kötertpeudıŋ täsılı edı. «Kogda molchat jivye, govoriat duhi» – degen zaman tudy.
Ruhani eges osylai bastaldy. Täuelsız oilau jüiesın qalyptastyrǧan Oljas özınıŋ öleŋı arqyly «Mne do svobody nujen şag!» – «Maǧan bostandyqqa jetuge bır-aq qadam qaldy», - dep jar saldy. «Stihi mojet byt i ne verlibrom, poeziia byla by svobodnoi», - dep bostandyqty aşyq aitqan da Oljas bolatyn.
Ol jiyrma bes pen elu bes jasynyŋ arasyndaǧy otyz jylyn semserdıŋ jüzınde, qaraulardyŋ qarauylyŋda ötkızdı. Taǧdyryn bäsırege berıp, täuekelmen ömır sürgen mūndai talant iesı ol kezde qazaq arasynda joq edı. Tek Änuar Älımjanov marqūm ǧana Oljasqa serık boldy. Ökınışke orai, ömırınıŋ soŋynda osynau ekı arystyŋ arasyna syna qaǧyldy. Adal dostyq ta bır sympystyŋ arandatuyna araşa taba almady.
Qazır de, būryn da Oljastyŋ jeke basyna qatysty äŋgıme-düken bola qalsa boiyndaǧy basty mını retınde ana tılınde jazbaitynyn tılge tiek etedı. Tıptı, sony Oljasqa qarsy qūral retınde paidalanady. İä, Oljas orys tılınde jazady. Būl – zamannyŋ, taǧdyrdyŋ, ortanyŋ Oljastyŋ maŋdaiyna jazǧan syiy. Soǧan qarap Oljasty ana tılınıŋ dūşpany, ana tılınen müldem maqūrym etıp körsetuge bolmaidy. Qazaqtyŋ ädebi tılın bılgenı üşın ǧana özın Oljastan zor tūtatyndar qazaq tılı üşın däl Oljastai eŋbek sıŋırgen joq. Ol özınıŋ şyǧarmalary arqyly qazaq tılınıŋ ūǧymdyq qūrylymyn älemdık deŋgeidegı ǧylymi tıl därejesıne, köne türkı ǧylymy turaly eŋbekterdıŋ ülgısı retınde alynatyn tıldıŋ deŋgeiıne köterdı. Türkologtar qazır qazaq tılıne, onyŋ ışınde Oljasqa jügınbei öte almaidy. Älgı, mysqyldai kületın «qazaqşyl qazaqtyŋ» qai jazǧany ūlttyq tılımızdıŋ ūstyny bolyp qalatynyn kım bılsın, bıraq, Oljastyŋ şyǧarmalary ǧasyrlardyŋ enşısıne tiesılı mūra.
Adamzat tarihyndaǧy taŋba men älıpbidıŋ, ärıptık sananyŋ eŋ qadymi ūstyny «Behistun jazuy» men assiriialyq qūpiia tıldıŋ tylsymyn tüisınıp, «ata», baba», «ana» degen türkı tektı aŋysty aŋǧarǧan kım edı? Europalyq öktem ǧylymi qauym qūpiianyŋ qūpiiasy retınde, jetı qat zyndannyŋ astynda «mäŋgı aşylmasyn» degen qarǧys taŋbasyn basyp, osy uaqytqa deiın jasyryp otyrǧan üşınşı jartastaǧy taŋba türkılerdıŋ syna jazuy boluy ǧajap emes. Ony da Oljastyŋ emeuırını arqyly aŋǧarasyŋ.
Sana saŋylauyn qadym zamannyŋ zyndanyndaǧy tylsymnan qas-qaǧym sätte osy zamanǧa tüsırgende Oljastyŋ ar-ojdany aiǧyrjaldana küdıreiıp şyǧa keldı. «Tyŋ» degen zaual jariialanyp, qazaqtyŋ jerı telımge tüsıp, «ortaq tıl» degen jeleumen tılı tūnşyqtyrylyp, qazaq mektepterı jappai jabylyp, qazaq tılı kündelıktı qoldanymnan şyǧyp bara jatqanyn sonau 1962 jyly jiyrma bes jasynda aşyq azandatyp: «Ana tılımdı älemdık deŋgeidegı tarihi ornyna qoiu – menıŋ paryzym. Ol ündısterdıŋ tılı siiaqty ölı tılge ainalmauy tiıs. Ondai zaualdan saqtasyn!» – dep maqala jazyp, ūran tastaǧan kım? Älgı «janaşyr jantyq» sol kezde qaida jürdı? Tura jiyrma jyldan soŋ, 1982 jyly ana tılınıŋ memlekettık märtebesın köteru turaly mäsele qozǧap, Ǧabit Müsırepovke arnaiy baiandama jasatyp, jazuşylardyŋ plenumyn şaqyrtqan da Oljas emes pe edı! Dılmärlardyŋ ol kezde ünı şyqpaityn.
Ana tılınde körkem şyǧarma jazbaǧany Oljastyŋ sory emes, baqyty dep te aita almaimyn, degenmen ūltymyzdyŋ ruhyn älemge tanytuǧa osynyŋ özı şeşuşı septıgın tigızdı dep esepteimın. Abai men Äuezov, Aimauytov pen Müsırepov şyrynyn şyǧara paidalanǧan tıldık qorymyz Oljas qazaqşa jazbaǧandyqtan kedeilenıp qalmaidy. Oljas onyŋ esesın tolyq qaitaryp, qazaq tılınıŋ damuyna özının tarihi ülesın qosqan tūlǧa. Öitkenı onyŋ ruhy qazaq. Ol Niu-Iorkte, Alabamada, Afrikada, Biharda, Tokioda jürse de özın ünemı dala perzentı retınde sezınedı.
Duşno. Dojd.
Iа bredu po kolena,
Mne na ruki prositsia mutnyi ruchei.
Emu tak odinoko, stepnomu,
Sred kamennyh zdanii.
Amin! – dep jazǧanyndai, ol – tuǧan jerın tūmar etıp jüregınde saqtaǧan jyrşy. Sol ūly mahabbattyŋ nätijesınde sonau 1966 jyly-aq qazaq ūltynyŋ otarşyldyqtyŋ būǧauynda ekenın aşynyp aitty. «Qazaqstan – ruhani otar emes, ony otar el dep qaraityn közqarasty ūialmai nasihattap jürgenderdıŋ ary taza emes…» Elın süimese, namysyn jyrtpasa, onyŋ ruhani azattyǧyna qūlşynbasa Oljas būl sözdı aitpas edı. Tarihtaǧy qiianatty aita kelıp: «Qazırgı ǧalymdardyŋ qanynda näsıldık jıkteuşılık bar», - dep mälımdegen de Oljas bolatyn.
«QAIDASYŊDAR, AǦALAR?..»
Ūlttyŋ taǧdyry tūiyqqa tırelıp, ne öksi almai, ne yzasyn syrtqa şyǧara almai bulyǧyp tūrǧan sol bır Jeltoqsan künderındegı qiiamettık qinalys tūsynda naizaǧaidai şart etıp, toptan suyrylyp şyǧyp, atoi salǧan kım? Bärı de esımızde… Sol bır Jeltoqsan künderı «Jasasyn Qazaqstan!», «Qazaqstanǧa täuelsızdık berılsın!» degen ūran jazylǧan bairaq pen jalauşylar kötergen jastar lek-legımen Abylai han (ol kezdegı – Kommunist) köşesın joǧary örlep kelıp, Jazuşylar Odaǧynyŋ aldyna toqtalyp: «Qaidasyŋdar, aǧalar!», – dep ūrandatqan Jeltoqsan oqiǧasy özınen-özı paida bolǧan joq.
Ol sonau «Alaşorda» qozǧalysynan bastalyp, 1921-1922 jäne 1927-1929 jyldaǧy saiasi-memlekettık pıkır talastarynyŋ ideiasyn ūstanyp, bırde «Ülken Türkıstan», bırde «Jas tūlpar», bırde «Talap», bırde «QŪQ», bırde «Jas qazaq» ıspettı ūiymdar arqyly süzılıp kelgen astyrtyn, jartylai astyrtyn nemese mädeni ügıt-nasihat täsılın paidalanyp aşyq jūmys ıstelgen ūlttyq qozǧalystyŋ zaŋdy jalǧasy bolatyn. Al ondai közqaras pen köŋıl-küi tek qana Jazuşylar Odaǧynan tamyr tartyp otyrdy. 1986 jylǧy 17-18-jeltoqsan küngı jastardyŋ ereuılınen keiın osy salmaq tügel derlık qalamgerlerdıŋ moinyna tüstı. 17-18-jeltoqsan künı jastar şeruı odaq üiınıŋ aldyna arnaiy toqtap: «Jazuşy aǧalar, qaidasyŋdar! Oljas aǧa, qaidasyŋ? Bızdı qoldaŋyz. Elıŋnıŋ namysy üşın attanyp baramyz. Bızge qorǧan bolyŋdar!» – dep aiǧailaǧan ünı ärkımnıŋ esınde şyǧar. Al Jazuşylar Odaǧynyŋ esıgı jabyq bolatyn. Terezeden qarap, ünsız jylap tūrǧan qalamgerlerdıŋ talaiyn kördık. Sonyŋ ışınde Äbış Kekılbaevtıŋ būira şaşy ūipalanyp, közı jasaurap, ışınen egılıp syrtqa qarap tūrǧan beinesı köz aldymda qalypty. Sonda jastar jazuşylardy ūlt ūstazy dep tüsınıp, kädımgıdei demeu tūtty, jazyqsyz japa şektırmeitınıne sendı.
Mıne, däl osyndai sätte Oljastyŋ saiasatqa aralaspai tynyş ömır süruge mümkındıgı joq edı, mümkın emes edı jäne sol täuelsız qazaq elınıŋ bostandyǧy men ruhani täuelsızdıgı jolyndaǧy Oljastyŋ üş erlıgınıŋ tıkelei kuäsı bolyp edım.
Jeltoqsan oqiǧasynan keiın ūlt basyna bulyǧu men şarasyzdyq ornaǧan, tūla boiyŋdy yzaly būlqynys pen kek nalasy bilegen qamköŋıl künder. On segızınşı jeltoqsan künı Mäskeude ötetın ädebiet synşylarynyŋ Plenumyna bır adam baruy kerek bolǧanda Oljekeŋ menı atapty. Bas tartyp edım, Äkım Tarazi aǧam: «Mūnyŋ jasyqtyq bolady. Myna oqiǧanyŋ şyndyǧyn Mäskeuge keletın on alty respublikanyŋ ädebietşılerı bıluı kerek. Būl senıŋ azamattyq paryzyŋ. Baltyq jaǧaluy elderı, Ukraina, özımızdıŋ ortaaziialyqtar bıluı tiıs. Mümkın, şeteldıkter de qatysar. «Bärın qūlaǧdar etsın. Jasqanbai söilesın, ärı täjıribe jinaqtasyn», – dep Oljekeŋ tapsyrma berıp otyr», – dedı.
Amalsyz, jan jaraly, köŋıl qaraly qalpymda ūşaqqa mındım. Qystyǧu men bulyǧu sonda bastaldy. Būryndary Oljekeŋnıŋ ainalasynan şypjyŋ qaǧyp şyqpaityn, keşe de şaqşa basy şaqşaiyp Oljekeŋe kırıp bara jatqanyn körgem, ne jazuşy, ne satirik, ne ssenarist emes – dübära Eduard Medvedkin degen joiyt ūşaq köterılısımen bükıl salondy basyna köterıp, Jeltoqsan oqiǧasy men qazaqtar turaly auzyna kelgen bylapyt sözdı daŋǧyrlap aita jöneldı. Tıptı, Oljastyŋ atyn qosyp, ony da «ūltşyl» ǧyp şyǧardy. Bes saǧattyŋ ışınde, orys-qazaǧy bar, bır adam qarsy söilei almady. Tymyrsyp, bulyǧyp men de otyrdym. Jalǧyzdyŋ ünı qaşan şyǧuşy edı. Ūşaqtan tüse sala boqşasyn moinyna asyp, şybjyŋ qaǧa ketıp bara jatty. Oi, sonda osyndai satqynmen dos köŋılde jürgen Oljekeŋe tüŋıle renjıgenım-ai.
Tün ortasynda «Kiev» qonaq üiı bölmesınıŋ tabaldyryǧyn attasymen-aq äuelı ukrain men belarus, ıle özbek pen qyrǧyz elderınıŋ ökılderı qorşap aldy. Aşyna, yzalana, namystana tūryp alaŋda qanjosa bop jusap qalǧan jastardyŋ yzaly qasıretın, Mäskeuden kelgen jazalauşy baskeserler jasaǧynyŋ ūldar men qyzdardyŋ basyn kürekpen keskılegenın qyzyna aityp berdım. Olar būl habardy sol sätte elderıne jetkızıptı. Qandy oqiǧa turaly Batys telearnalary jer serıkterı arqyly Jeltoqsandaǧy barlyq jazalau oqiǧasynyŋ beinetaspalaryn körsetıp, oqiǧany rastap, jalpy jūrtqa taratyp ülgerıptı.
Bükıl respublikanyŋ radio, teledidary ünsız qalǧan, syrtqa bır sybys estılmegen tymyrsyq tūsta «bızdegı qasırettı älem jūrty bılıp otyr, endı jappai jazalau saiasatyn jürgıze almaidy» degen habardyŋ özı kädımgıdei jūbanyş. Oljastyŋ menı Mäskeuge ne üşın jıbergenın sonda ǧana tüsındım.
Erteŋıne plenumdaǧy tiıstı sözdı bärımızdıŋ atymyzdan sonda jürgen Mūrat Äuezov aityp, oqiǧaǧa saiasi astar berıp, bar qasıretın baiandap şyqty. Onyŋ mınbege köterıluıne Rollan Seisenbaev yqpal ettı. Mūny tyŋdaǧan barlyq respublikalardyŋ jazuşylary bızge janaşyrlyqpen qarady. Endı jasqanudy qoiyp, jazuşylardyŋ otyrystarynda bar körgen-bılgenımızdı emın-erkın tarata bastadyq. Sodan bastap menı är respublikada ötetın mäjılısterge jūmsap otyrdy. Tiıstı maǧlūmattar men aqparattardy syrtqa barynşa tolyq jetkızuge tyrystym.
Osy sapar keiınnen bauyrlas respublikalarda, Özbekstan men Qyrǧyzstan arasyndaǧy Namanǧan men Ferǧana, Äzırbaijan men Armeniianyŋ arasyndaǧy Qarabaq oqiǧalary uşyqqan kezde Taşkentke, Bışkekke, Bakuge baruyma sebep boldy.
Sonymen, Mäskeuden Almatyǧa şiryǧyp oraldym. Sapardan esep beruge kırgende basqasyn keiınırek baiandap, äuelı «dosy» Medvedkinnıŋ ūşaqta qasaqana Oljekeŋnıŋ atyn atap aiǧailap aityp, arandatuǧa şaqyrǧanyn aşyna jetkızıp: «Qūşaqtaityn dosyŋyz emes, «pyşaqtaityn dosyŋyz eken», – degendı batyra aittym. Türı qabaryp: «Solai ma? Svoloch!»-dedı qatqyl ünmen.
Sodan bastap Medvedkindı Odaqtyŋ maŋynan körgenım joq. Sybaǧasyn bergenı sözsız. Oljastyŋ özı de qyzmetke üş-tört kün kelmedı. Bar sengenımız — Äbış aǧa, ol da basyn şaiqap, kürsıne beredı. Odaqtaǧy tymyrsyq ünsızdıktıŋ arasynan: «Oljas myrzaqamaqqa alynypty», «Joq, tergeude eken», «Mäskeuge ketıp qalypty», «Kolbinnıŋ qoltyǧyna kırıp alypty» degen sybyr-sypsyŋ tarai bastady. Eşkım eşteŋe bılmeidı. Ürei men küdık qatar bas köterdı. Sodan bır künı…
Ūmytpasam, jeltoqsannyŋ 30-y künı Odaqqa jinalysqa şaqyrdy. Söitsem, Jazuşylar odaǧynyŋ bırınşı hatşysy Oljas Süleimenovtıŋ: «Ūlttyŋ ruhani tamyr, sanasy – jazuşylar. Halyq solarǧa qaraidy, solardy tyŋdaidy. Sızdıŋ kım ekenıŋızdı Qazaqstan jūrty bılmeidı. Sondyqtan myna oryn alǧan oqiǧany, ūstanatyn baǧytyŋyzdy, jastarǧa qoldanatyn şaralaryŋyzdy tüsındırıp, ärı özıŋızdı tanystyrsaŋyz. Bız sızdı bıluımız kerek», – degen ūsynysynan bas tartudan qaimyqqan Kolbin kezdesuge kelısım berıptı.
Qara jamylǧan, doly narazylyǧyn ışıne jasyrǧan, qabaqtary tüiulı, moiny salbyraǧan qalamgerler mäjılıs zalyna lyq toldy. Kolbin ekpındep kırıp, jinalǧandarǧa mekırene qarap, eş maǧynasyz lepırme demmen söiledı. Kütken deŋgeiden tabylmady. Kädımgı mojantopai mūjyq ekenı bırden baiqaldy. Jūrtşylyq qabyldamady.
Alǧaşqy sözdı qasietıŋnen ainalaiyn Jūbaqaŋ – Jūban Moldaǧaliev alyp: «Beibıt künde avtomat asynyp, qoldaryna gürzı alyp, jastardy tepkılep, qan josa qylǧan soldattardy körgende maidannan tırı kelgenıme ökındım. Körmeuım kerek edı. Ūldarymdy tepkılep, qyzdarymdy şaşynan süiregendı köru üşın qan töktım be? Onymen qoimai, myŋdap türmege qamap jatyr. Äskerdıŋ beibıt jūrtty jazalauyna būiryqty kım berdı? Sızdıŋ qandai qatysyŋyz bar, būǧan qalai baǧa beresız? Al, bız, qazaqstandyqtar, onyŋ ışınde men, maidanger retınde qarsymyn. Kommunist retınde sızden aşyq jauap kütemın!» – dedı.
Özgenı bılmeimın, özımnıŋ tūla boiym tebırenıp, közımnen rizalyqtyŋ aşy kermek jasy sorǧalai berdı. Sol kezde aldyŋǧy qatarda otyrǧan Safuan Şaimerdenov: «Oljas, men söileimın, maǧan söz ber, – dep jauabyn kütpesten mınbege şyqty da: – Men sızdı «asa qūrmettı Gennadii Vasilevich!» dei almaimyn. Öitkenı, sızdıŋ sözıŋızge renıştımın. Sondyqtan, Gennadii Vasilevich, özıŋız Qazaqstanǧa bırınşı ret kep tūr ekensız, būryn qazaqtarmen aralaspapsyz. Endeşe olardyŋ gruzinderden ötken ūltşyl ekenın qaidan bıldıŋız? «Qazaq ūltşyldyǧy» degen termindı nege süienıp aittyŋyz, dälelıŋız qaisy? Bır top jastardyŋ talabyna, menıŋşe, ädıl talabyna qarap, bükıl qazaqty ūltşyl etıp masqaralamaqsyz ba? Erteŋ Plenumda aitylyp, qauly qabyldanatyny sözsız. Onda bükıl Keŋes Odaǧy «qazaqtar ūltşyl» dep äşkereleuge köşedı. Saiasi aiyptaudyŋ jäne onyŋ qandai jazaǧa ūlasatynyn bız, aǧa ūrpaq, bılemız, sonda sız qazaq ūltyn masqaralau üşın keldıŋız be? Senbeseŋız, däl osy keşte ekeumız köşege şyǧyp, nebır soiqandy jerlerdı aralaiyq. Eger bır qazaq sızge «oryssyŋ» – dep qol köterse sol arada özımdı-özım qasym eteiın. Bıraq, ondai oqiǧanyŋ bolmaitynyna ant etemın. Qyzmetıŋızge sai sabyrǧa kelıp, salauatty şeşım qabyldaŋyz. Al, jastardyŋ myna jappai türmege qamaluyna, bız, jazuşy azamattar, qarsymyz. Osy esıŋızde bolsyn!» – dep sözın aiaqtap, jauap kütkendei, Kolbinge qadala qarap tūrdy da iını basylǧan «Vasilevichınıŋ» sūrqyn körgen soŋ ornyna kep, baiaǧy Ǧabeŋ surettegendei: «Aitaryn aityp aldy da sodan keiın eşkımnıŋ sözıne qūlaq aspaityn mınez körsetıp, jūrtqa ūp-ūzyn mūrnyn tosyp, qatyp qaldy». Kolbinge qasqaia qarap otyr.
Qos tarlan – Jūban Moldaǧaliev pen Safuan Şaimerdenovten keiın eŋsenı basqan būlt ydyrap, basymyz köterılıp, senımımız oiana bastady. «El qamyn jegen Edıgelerdıŋ» – er qalamgerlerdıŋ tek Kolbinge ǧana emes, imperiialyq jazalau jahildıgıne körsetken ruh qarsylyǧynan şamyrqanǧan Oljastyŋ dauysy sergek te senımdı şyǧa bastady. Kolbinnıŋ basy iılıp, jauyryny küdıreiıp, dauysy bäseŋdep, mysy basylyp qaldy.
Dmitrii Snegin men Qalmūqan İsabaev ta jastardy jaqtap, imperiialyq jazalau saiasaty men öktem piǧylyna toitarys berdı. Eşqandai qarsylyqqa jolyqpai, oiyndaǧysyn ıstep ädettengen jazalau qūrylymy aşyq qoǧamdyq qarsylyqqa jolyqty.
Menıŋ paiymdauymşa, Kolbin özınıŋ būl orynda ūzaq otyrmasyn sol künı-aq bıldı. Bıldı de är türlı jaltaqtyq pen aldarqatuǧa köştı. Būl ülken ruhani jeŋıs edı. Odaqtaǧy būl ruhty özge öner salasyndaǧy ziialylar da qostady. Sol nysanany ūstana otyryp, qal-qaderınşe toitarys berdı. Söitıp, Jazuşylar Odaǧy ruhani qarsylyq pen ūlttyq qozǧalystyŋ bırden-bır ūitqysyna ainaldy. Şerhan Mūrtazanyŋ: «Alaŋnan äskerdı äketıŋder!», S.Berdıqūlovtyŋ «Talai sūq sausaqty körgenbız. Şoşaitpaŋyz!», Dosqan Joljaqsynovtyŋ: «Jazalaudy toqtatyŋyzdar!», Oljas Süleimenovtıŋ: «Hatşylyq – Qazaqstannyŋ ūstamaly dertıne ainaldy!» – degen qanatty sözderın är adam bır-bırıne süiıne, egıle aityp jürdı. Oljas Süleimenov sol kezde Kolbindı kezdesuge şaqyryp, köndırıp, Jazuşylar Odaǧyna alyp kelmegende mūndai aşyq pıkırler aityluy mümkın emes edı. Jekelegen pıkır ielerınıŋ ünın şyǧarmas edı. Al myna jiyn ülken qoǧamdyq pıkır tuǧyzdy. Resmi közqaras qalyptasuyna negız qalady.
Sonymen qatar, ūltşyldyqtyŋ negızın ruşyldyqtan, jüzşıldıkten, läppaişyldyqtan, qazaqtyŋ ūlttyq sanasynyŋ oianuynan, oqyǧandardyŋ sanynyŋ köbeiuınen, jataqhanalarda internasionaldyq tärbie jürgızılmeuınen, tarihi şyǧarmalardyŋ köp jariialanuynan ızdegender de, sol pıkırden ekpın alǧan ideologiialyq aiyptaular da boldy.
Şegolihin degen därıger-jazuşysymaq Kolbindı jūbatqandai bop: «Qazaq ūltşyldyǧy bas kötergenı ras. Soŋǧy kezde qazaqtyŋ ūlttyq önerıne qatty köŋıl bölınıp, damyp, eskı dästürlerdı qaita jandandyryp, aitys, ūlttyq orkestr, körkemönerpazdar üiırmesı, türlı oiyndar teledidardan jiı körsetıletın boldy. Keiıngı kezde qazaq balabaqşasy salynuynan (Almatyda «Ertöstık» atty jalǧy qazaq tıldı balabaqşa aşylǧan) sony baiqauǧa bolady. Būl – ūltşyldyqty tudyratyn qaterlı baǧyt. Men būl oqiǧany ıştei kütıp jürgenmın. Mıne, bügın sonyŋ kesırlı saldaryn körıp otyrmyz» -degen mazmūnda söilegen, onyŋ sözın zaldaǧy qarsy şyqqan aşuly dauystar tūnşyqtyryp tastady (retı kelgende qaperge ıle keteiın: İvan Şegolihin bes jyldan keiın Täuelsız Qazaqstannyŋ «Halyq jazuşysy» atanyp, tūŋǧyş ordenın taǧyp, ūltaralyq jarastyqqa sıŋırgen eŋbegı üşın Nazarbaevtyŋ marapatyna ie boldy).
Jasyratyn tügı joq, tura sol kezde ökımet pen partiianyŋ jürgızıp otyrǧan saiasatyna qatysty derbes qoǧamdyq pıkır qalyptastyra alatyn bırden-bır ziialy küş – jazuşylar qauymy boldy. Kompozitorlar da, artister de, suretşıler de, ǧalymdar da Ortalyq partiia komitetınıŋ nūsqaulary men qauly-qararlaryn däl Jazuşylar Odaǧyndaǧydai talqylap, toitarys berıp, tüzetu jasai alǧan joq.
Sol beiuaq şaqta imperiialyq-otarşyl öktem jüienıŋ zändemı piǧyly jappai jazalau saiasatyn jürgızu arqyly özın-özı äşkereledı. İmperiialyq şovinizm de şaptyǧa şabynyp, mysyq tıleumen jürgen «aǧa ūlt» ökılderı mūjyqtyq mojantopailyq tüisıkten aryla almai, qolyna temır şybyǧyn (armatura) ūstap şyǧa keldı. Kolbin är jerdegı kezdesulerınde qazaqtyŋ beiıttı erekşe qasterleitınınen şoşynyp, är auyl men qalanyŋ şetındegı zirattardy körıp, qanşama kırpış pen märmärdıŋ ketkenıne qynjylǧanyn auzyna aluy mūŋ eken, Keŋsaidaǧy zirat talqandaldy.
Qazaq ūlty üşın 1987 jyl öte auyr kezeŋ boldy. Bozdaqtarymyz bırınen keiın bırı türmege tüsıp, jer audaryldy. Almatyda jäne on toǧyz oblystyŋ bärınde qazaqtarǧa, sonyn ışınde qazaq jastaryna qarsy jazalau şaralary qarqynmen jürgızılıp jatty. Jazuşylar Odaǧyn tūqyrtyp ūstau üşın barlyq imperiialyq aila-amal men aiarlyq täsılder qoldanyldy.
Qazaqstandyq ūlttardyŋ arasyna jık salyp, ony eŋ qasiettı sezımge – ūlttyq namysqa negızdelgen belgımen böldı. Respublika halqy qazaqtar jäne qazaq emester bop ekıge ajyratyldy da jergılıktı ūlt qauıp pen qaterdıŋ oşaǧy, ūltşyldyqtyŋ ūiasy retınde tanylyp, özgelerden oqşau qoiyldy. Öz jerınde ömır sürgenı üşın jeksūryn etıp körsetıldı. Asa quatty ūlyderjavalyq qysym men nasihattyŋ barysynda «jergılıktı emes ūlttar» qazaqtarǧa qarsy «kommunistık-kolonizatorlyq» piǧyldyŋ yqpalyndaǧy saiasi küş bolyp qalyptasty. Olar qarusyz emes edı. «Qarusyzdanu» jönındegı pärmen men «qarusyzdandyru nauqany» tek qazaqtarǧa ǧana qoldanyldy. Al kazaktardyŋ sol kezdıŋ özınde-aq bes qaruy boiynda bolatyn (olar arada 40 jyl ötken soŋ, 2026 jyly kökek aiynda Putinnen Qazaqstanda kazak atty äsker qūramasyn jasaqtauǧa rūqsat alyp beruın ötınıp, mälımdeme jasady). Būl nauqannyŋ küştılıgı sondai, özınıŋ yqpalyna qazaqqa qandas türkı tektes ūlttardy da qosyp aluǧa ūmtyldy.
Jasyratyn nesı bar, sol tūsta ūiǧyr aǧaiyndardyŋ keibır eserleu ökılderı Jetısudy iemdenbek bolyp şyǧa keldı. Käbırov siiaqtylardy bylai qoiǧanda, toptasyp jiyn ötkızgen ziialylardyŋ pıkırlerı baspasözderde, teledidar men radio arqyly jariialanyp jatty. Solardyŋ qatarynda suretşı dosym Äkımbek pen ūiǧyr kompozitory Qūdys Qojamiiarov ta boldy. Olarǧa toitarys bergen pıkırımnen keiın Qūdys akamyz Ortalyq partiia komitetıne baryp, menen tüsınık aludy, maqala jariialanǧan «Qazaq ädebietı» gazetı arqyly jariia türde keşırım sūraudy talap ettı. Özınıŋ aitqanynan jaltaryp şyǧa keldı. Söitsem, teledidarda berılgen beinetaspany öşırtıp tastapty. Komitet töraǧasynyŋ orynbasary Saǧat Äşımbaevqa baryp, turalyp ketken taspalardy ızdestıruge pärmen aldyq. Jurnalist Seiılǧazy Äbdıkärımov ekeumız älgı beinetaspalardy tauyp, aitylǧan sözderın qaǧazǧa tüsırıp, mätının Ortalyq Komitetke aparyp berdım. Betpe-bet söileskende älgı «aitqan joqpyn» degen sözı auzyna tüspegen Qūdys aka: «Daiyndalyp kelıpsıŋ ǧoi!» - degennen basqa läm aita almai, ornynan tūra berdı. Būl «tüsınısudıŋ» jarty jylǧa sozylǧanyn, Ortalyq komitettıŋ hatşysy Özbekälı Jänıbekov pen keŋesşısı Seiıt Qasqabasov menı barynşa qoldaǧanyn, sol kezdegı «Qazaq ädebietınıŋ» bas redaktory Tölen Äbdıkov, ūiǧyr baspasözı jönındegı nūsqauşy (atyn ūmyttym) ūmyta qoimaǧan şyǧar dep oilaimyn. Tölen aǧamyzdyŋ gazettıŋ bır būryşyna eleusız bolsa da «Jūrtbaev jaŋsaq aitypty» degen qūlaqqaǧys jariialady. Tek tatar mädeni ortalyǧynyŋ jetekşısı ǧana olarǧa qarsy şyǧyp, qazaq ūltynyŋ müddelı mäselelerın şeşuge şaqyrdy.
Sol jyldary az ūlttardyŋ mūŋ-mūqtajy qazaqtyŋ moinyna jükteldı. Būl nauqannyŋ saldarynan Qazaqstanda äuelı slavian tektılerdıŋ, keiınnen orys emesterdıŋ qauymdastyqtary qūrylyp, Qazaqstan täuelsızdık alǧan tūsta sol ūiymdar özgelerdı özınıŋ aitqanyna köndıretındei tyǧyz toptasqan saiasi-äleumettık qozǧalysqa ainaldy. Qazırgı neşe türlı bırlestıkterdıŋ negızın «kommunistık-kolonizatorlyq» keŋes ökımetı osylai qalap kettı. Būl küş qazır memlekettık-ūlttyq saiasatymyzdyŋ baǧyt-baǧdarynyŋ negızgı betalysyn anyqtap beretın, öz degenın ıstetkızetın, derbes saiasi-ekonomikalyq saiasat jürgıze alatyn, özımen eseptesuge mäjbür etetın «qazaqstandyq legionnyŋ» mındetın atqaryp otyr. Al būlardyŋ ideologiiasyn qalyptastyryp otyrǧan – imperiialyq, ūly derjavalyq piǧyldan bas tartpaǧan reseilık partiialar men qozǧalystar. Qazaqstan men Reseidıŋ arasyndaǧy saiasi-ekonomikalyq bailanysty rettep, qaqpailap jürgen de sol küş. Olarmen qazır de eseptespeske lajyŋ joq. Osynyŋ negızı «Jeltoqsan oqiǧasynan» keiın qalandy.
Eŋ soŋynda arasyna būrynnan jaryqşaq tüsken tūlǧalardyŋ arasyndaǧy toptyq jıkteudı ıske qosty. Osy soŋǧy «jürıs» öz nätijesın berdı. Eŋ aldymen Jazuşylar Odaǧynyŋ bırınşı hatşysy men onyŋ jaqtastaryna qamşy üiırıldı. Äbış ornynan auystyryldy. Oljastyŋ elu jasqa toluyna orai suretın basqany üşın «Jūldyz» jurnalynyŋ redaktory Bekejan Tılegenovke qysym körsetılıp, ornynan alyndy. Onda jariialanǧan şyǧarmalardyŋ «ūltşyldyq, ruşyldyq» baǧyttary äşkerelendı. Ortalyq Komitettıŋ Jeltoqsan oqiǧasynyŋ sebepterın aşatyn jäne baǧa beretın plenumynda jasaluǧa tiıstı baiandama daiyndaldy. Bırde Sätımjan Sanbaev şaqyryp alyp: «Mamyrda ötetın Ortalyq Komitet plenumynda qabyldanatyn qaulynyŋ nūsqasy daiyndalypty. «Qazaq ūltşyldyǧyn» oiatqan jetı jazuşynyŋ qatarynda Esenberlin, Sanbaev, Nūrjekeev, Smataev (Qalǧan ekı jazuşynyŋ esımı däl qazır naqty esıme tüspei tūr) bar. Eŋ soŋynda, ūltşyldyq piǧyldy mūrat etken «jas Alaşordaşyl» retınde senı atapty. Qalǧandary kezegın kütıp tūr»,- dedı.
Qalai da jazuşylardyŋ basyna bır qysym tüsetını anyq edı. 1987 jyldyŋ mamyr aiyna deiın tomaǧa-tūiyq kün keşken tūlǧalar bırte-bırte jandanyp, üirengen ädetıne köştı. Ädebiettegı ūltşyldyqty oiatqan şyǧarma retınde marqūm Iliias Esenberlinnıŋ tarihi romandaryn synaǧan Bas tarihşynyŋ maqalasy gazettıŋ ekı sanyna qatar şyqty. Būl – äşkereleudıŋ basy edı. Men turaly da bır qartamys jazuşy äieldıŋ (atyn aityp tabalamai-aq qoiaiyn) «Solşyl jas ūltşyldan saqtanaiyq!» degen maqalasy «Qazaq ädebietıne» kelıp tüsıptı. Ony maǧan hat bölımınıŋ meŋgeruşısı Şäkizada Qūttyaiaqov körsettı. «Sūraǧyŋ bolsa kelıp tūr» - degen sözın maldanyp, Şer-aǧaŋa bardym. Bırden: «Bılem! Bılem! Şara joq. Ekı qol bailauly. Iş qainaidy. Ol menıŋ pıkırım emes. Özıŋ ne aitasyŋ?» - dedı. Astyrtyn jūmystyŋ öz täjıribesı bar. Älem, orys, äsırese, Latyn Amerikasy, Baltyq jaǧalauy men Palestina jazuşylarynyŋ öz elındegı jazalau saiasattaryn astarly mysalmen äşkerelegen şyǧarmalary turaly aittym. – «Mysaly, bızde kım bar?» – dedı. Sol kezde Nesıpbek Aitūly audaryp bıtken Älışer Nauaidıŋ «Eskendır qorǧanyndaǧy» patşanyŋ öz halqyn qyrǧynǧa ūşyratqan qasap maidany turaly dastanyn aityp edım: «Äkelsın!» - dedı. Nesıpbek keşıktırmei aparyp berdı. Ile-şala dastannyŋ sol tarauy gazette jaryq kördı. Közı qaraqty oqyrman onda Jeltoqsan oqiǧasy emeuırın etılgenın bırden bıldı.
Aşyǧyn aitqanda, bärımız de sol plenumnyŋ bır jyl boiy ötpegenınıŋ arqasynda qara tızımnen aman qaldyq. Bıraq türlı-türlı tüsınıkterdı az jazǧamyz joq.
Al, Oljas tura sol künderı, özınıŋ asqaq oiy men nazaryn ūltynyŋ ruhani täuelsızdık jolyndaǧy azattyq maidanyna baǧyttap, Ūlttyq Täuelsızdık qozǧalysyna bet aldy.
Sol zaual şaqta Oljekeŋnıŋ aduyn da alymdy, batyl mınezınıŋ arqasynda qazaq qalamgerlerı imperiianyŋ qaruly jazalauy men qiiampūrys saiasatyna qarsy laiyqty tosqauyl qoidy, özı aitqandai, «ūly imperiialyq jädıgöi bopsanyŋ tospasyna» azat ruhty qalqan qyldy. Naizaǧai soily mırdıŋ oǧy öktem jahildıŋ öŋmeŋıne qadaldy. Jahildıŋ özın halyqtyŋ aldyna äkelıp, qarǧys sözın estırtu Oljastan basqa eşkımnıŋ oiyna da kelmeitın, qolynan da kelmeitın. Būl – ūly jahanger imperiiany keudesın kerı tüigen alǧaşqy qarsylyq, täuelsızdıkke bet būrǧan qozǧalystyŋ alǧaşqy saiasi şeruı, azat ruhtyŋ erkındıkke ūmtyluy edı.
Andre Moruanyŋ: «Kez kelgen bileuşı üşın eŋ qauıptı adam – jazuşy» deuı de sondyqtan. Endı aityŋyzşy, 1986 jyly Jeltoqsanda Oljastan basqa qai qazaq Azattyq mınberıne köterıldı? Ūlttyq namys synǧa tüsken şaqta onyŋ ülken saiasatqa aralaspai tynyş ömır süruge amaly joq bolatyn jäne mümkın emes edı...
«JOIYLSYN POLİGON!..»
Būl qozǧalysqa aralasu menıŋ tıkelei azamattyq mındetım edı. Öitkenı būl — men üşın jäne menıŋ jerlesterım üşın, aǧaiyn-tuǧanym üşın, klastastarym üşın öte qasırettı, ölım men ömırdıŋ mäselesı.
Men 1962-1964 jyldary qazırgı jabylǧan poligonnyŋ tura tübınde, Degeleŋdegı şahtadan bes şaqyrymdai jerde, Saparǧali Begalin men Jüsıpbek Elebekov ömırge kelgen qystauda tūrdym. Äkem poligonnyŋ synaqtan ötetın malyn baǧatyn baqtaşy edı. Bızge auyz sudy äskerler äkep beretın. 1968 jyldyŋ qysyndaǧy jūtta da sol arada qyzmet ettım. Poligon şyndyǧynyŋ şet jaǧasyn körıp östım. Aq qan auruyna şaldyǧyp, qyrşynynan qiylǧandardyŋ tızımınde tuǧan qaryndasym Töleu marqūm da bar.
1988 jyly mektep bıtırgenımızdıŋ jiyrma jyldyǧy boldy. Mamyr aiynda auylǧa bardym. Semei qalasyna tüsısımen klastasym, äskeri därıger, polkovnik Qabyl Köşerbaev jaŋa salynyp bıtken «Sputnik» qonaq üiın körsetıp: «Mynanyŋ ışı tolǧan jas säbiler. Poligonnan radiasiia tarap ketıptı. Uly gaz jas balalardyŋ ökpesın küidırıp jıberedı eken. Ülkender şydaidy», – dedı. Auylǧa barǧanda auzynan köbıgı aǧyp, talyp jatqan säbilerdı körıp zärem ūşty. Qarauyldaǧy auruhanadan ülkenderdı şyǧaryp, balalardy ornalastyrypty. Toiymyzdyŋ soŋy köŋıl aituǧa ūlasyp kettı. Almatyǧa kelısımen Jazuşylar Odaǧynyŋ bırınşı hatşysy Oljas Süleimenovke kırıp, barlyq jaǧdaidy tüsındırıp, pıkır bıldırıp, kömek körsetuın ötındım. Ol oilanyp otyrdy da: «Menıŋ soŋyma Kolbin men Kamalidenov tüsıp alǧanyn bılesıŋ. Küzge deiın aryny basylar. Sol kezde esıme sal», – dedı. Bıraq Oljastyŋ quǧyn-sürgını ūzap kettı.
1989 jyly aqpan aiynda Medeu Särsekeev pen Töken İbragimovtıŋ müşeltoiyna qatysu üşın Semeige barǧanymda Qarauylǧa da soǧa kettım. 14-17 aqpanda ekı jarylys qatarynan bolyp, ekeuınen de uly gaz taralypty. Audandyq auruhana säbiler men qarttarǧa lyq toly. Taǧy da köŋıl aitu. Tökeŋnıŋ toiyna qatysa salyp, taŋerteŋ Almatyǧa ūştym da äuejaidan bırden Jazuşylar Odaǧyna keldım. Odaqtyŋ ǧimaratyna kırıp kele jatqan Oljastyŋ aldynan şyǧyp amandasyp: «Oljeke, ömır sürgım kelmei tūr. Sızge sonyŋ jaiyn mälım etuım kerek», – dep şyndyǧymdy aittym. Tıksınıp qaldy.
Oljekeŋnıŋ qabyldauyn kütıp otyrǧandar köp eken, menı jıberuın ötındı. Jai-japsardy tüsındırdım. Synaqty, uly gazdy, auruhanalardy, äskeri därıger dosymnyŋ kuälıgın alǧa tartyp, eger şara qoldanbasaŋyz, öz taǧdyrymdy özım şeşemın degen maǧynada tüsınıkteme jazyp berdım. Basyn şaiqady da «Endı tözuge bolmaidy. Svolochi!» - dep kıjınıp, telefonǧa qolyn sozdy, däl qazır şūǧyl kırısetının aityp, jarty saǧattan keiın keluımdı ötındı.
«Bar, «Barǧa» bar. Baramyn», – dedı. Osy bır ırkes-tırkes aitylǧan tört «bardy» estıgen soŋ dälızge şyqtym. Sälden soŋ jügırıs bastaldy. Odaqtyŋ hatşylary Saiyn Mūratbekovtı, Gennadii Tolmachevtı, Äkım Tarazidı, Ūlyqbek Esdäulettı şaqyrtyp jatty. Bır kezde: «Tūrsyn! Kel!» – dep aiǧailady. Bardym. «Svolochi! Osyndaǧy äskerilermen jäne Mäskeudegı qorǧanys ministrlıgınde ısteitın senımdı adamdarmen söilestım. Uly gaz şyqqan. Qazır SK-ǧa mälımdeimın. Hat jazamyn! Endı ünsız qaluǧa bolmaidy. Sen üiıŋe bar. Demal!» – dedı. Sonda ǧana janym kırdı.
Söitıp «Semei – Nevada» qozǧalysy düniege keldı. Kolbinnıŋ esın tandyrǧan alǧaşqy soqqy osy boldy. Endı oǧan Qazaqstanda oryn joq bolatyn. Būl – Jeltoqsanda oianǧan ūlttyq ruhtyŋ jeŋısı, Oljastyŋ taǧy bır erlıgı.
Jūma künı Odaqqa barsam, arly-berlı sapyrylysqan jügırıs. SK-daǧy ideologtar da jür. Baiaǧydai emes, qabaqtary päs. Oljas arqamnan qaǧyp: «Sen azamattyq mındetıŋdı oryndadyŋ. Endıgısın bızge ber. Sözsız küresemız! Mıne!» - dep ündeudı körsettı. Qadyr Myrzaliev, Dmitrii Snegin, Saiyn Mūratbekov, özı qol qoiǧan narazylyq mälımdemesın körsettı. Keşkısın teledidardan bükıl elge taraldy. Jeksenbı künı Jazuşylar Odaǧynda beiresmi mitingı ötkızıldı.
Osy oqiǧalar qazaqtyŋ ruhani-ūlttyq küresınıŋ bastamasy boldy. Kolbinnıŋ Qazaqstandaǧy bedelın jermen jeksen etken de osy qozǧalystar! Ūlttyq sanamyzdy oiatqan qozǧauşy küş!
Osy arada, köpten aitqym kelıp, ädep saqtap jürgen bır şyndyqty aitatyn uaqyt kelgen siiaqty. «Semei-Nevada» qozǧalysynyŋ bastaluy turaly Ǧabbas Qabyşūly aǧamyzdyŋ Oljasty jerden alyp, jerge salyp, orys, qazaq tılderınde naqty qaralaǧan, tıptı mazaq etkenge para-par maqalasy jiyrma jyl boiy üzbei jariialanyp keledı. «Poligondy jabu mäselesın sol kezdegı Semei oblystyq partiia komitetınıŋ bırınşı hatşysy Keşırım Boztaev bırınşı bop köterdı, KPSS Ortalyq komitetıne qarsylyq bıldırdı. Oljas ataq-daŋq üşın joldan kırısıp, qaǧyp äkettı», - deidı. Sol kezde Jazuşylar Odaǧynda qyzmet etken aǧamyzdyŋ mūndai jönsızdıkke ne üşın baryp, bırbetkeilık tanytuynyŋ sebebın tüsınbedım.
Al sol jylǧy nauryz aiynyŋ basyndaǧy obkomnyŋ biurosynda, säuır aiyndaǧy obkomnyŋ plenumynda, partiia belsendılerınıŋ jinalysynda K.Boztaev: «Otanymyzdyŋ qorǧanysy üşın asa maŋyzdy ärı maqtanyşymyz Semei atom poligonyn jabu turaly bıreuler daqpyrt şyǧaryp, ziiandy pıkır taratyp jür. Süleimenov degen kım özı? Bılesızder me? Aqyn körınedı. Endeşe, öleŋın şimailai bersın. Al bız, semeilıkter, poligonnyŋ eşqandai zardabyn tartyp otyrǧamyz joq. Mūndaiǧa jol bermeimız», – dep söilegen bolatyn.
Būl sözge sol kezdegı obkomnyŋ biuro müşesı, Oblystyq käsıpodaqtar komitetınıŋ töraǧasy Nyǧmetjan Jotabaev pen Hafiz Mataevty, plenumnyŋ esebın jazǧan «Sosialistık Qazaqstan» gazetınıŋ menşıktı tılşısı Däulet Seisenovtı kuäǧa tarta alamyn. Jabyq hattamanyŋ köşırmesı de dälel.
Keşırım aǧamyz būl ūstanymynan SSRO Joǧarǧy Keŋesınıŋ deputattary atynan kelgen komissiianyŋ jūmysynan keiın ǧana bas tartty. Al jiyrma ekınşı aqpan küngı Oljastyŋ dümpuınen soŋ Qazaqstan kompartiiasy men KPSS ortalyq komitetterı esep sūratqany anyq. Äskeriler jazyp bergen ondai anyqtamany Obkomnyŋ bırınşı hatşysynyŋ qarsylyǧy retınde qabyldauǧa bolmaidy. Ol hatty sūratqan adamdardyŋ esımderı de, hattardyŋ mätınderınıŋ mazmūny da belgılı.
Keşırım Boztaevty men de bılemın, sälemımız tüzu bolatyn. Keiın KPSS ortalyq komitetı tarapynan berılgen tapsyrma boiynşa poligonnyŋ zardabyn joiuǧa belsene aralasty, tiıstı ülesın qosty. Respublika prezidentınıŋ jarlyǧyn jüzege asyrdy. Demalysqa şyqqan soŋ ol turaly ekı kıtap jazdy. Derekterı mol, oilasuǧa tūratyn, jazylu mänerı ysylǧan qalamgerge tän şiraq kıtap şyǧardy. Orys, qazaq tılınde bır deŋgeide jatyq jazu käsıbi qalamgerlerdıŋ de qolynan kele bermeidı. Jaraidy, būl avtordyŋ qabıletıne ǧana emes, ädebi öŋdeuşınıŋ täjıribesıne de bailanysty şyǧar. Alaida sol eŋbekterınde osy oqiǧany bır-aq sözben: «Poligonnyŋ jabyluyna Semei-Nevada» qozǧalysy da qolqabys tigızdı» – dep nemkettı atap öte şyǧypty.
Keşırım aǧamyzdyŋ būl pıkırıne taŋ qalyp, osy mäsele turaly oiymdy özıne aitqym kelıp jürgende dünieden ozyp kettı. Äruaqpen aitysatyn emes. Al Ǧabbas aǧamyzdyŋ būl mäselenı Oljastyŋ betıne qarǧys taŋbasy etıp basqysy kelgendegı maqsaty ne, sony tüsınbedım. Būl – keŋestık imperiia tūsynda bastalǧan halyqaralyq deŋgeidegı alǧaşqy halyqtyq qozǧalys. Onyŋ är minuty, är sözı, är äreketı Qauıpsızdık komitetınıŋ, Ortalyq Komitettıŋ, şetel elşılıkterınıŋ, äskeri attaşelerınıŋ, tıptı, barlauşylarynyŋ, qoǧamdyq qozǧalystarynyŋ aqparattary men hattamalarynda qattauly tūr. Eşkım joqqa şyǧara almaidy ony. Bırımızdı bırımızge qarsy qoiyp, özımızdı özımız ötırık äşkerelep, qoldan qaraqşy jasauǧa nege äuespız?
Osy qozǧalys ūranyn qoldaǧan respublika Prezidentı Nūrsūltan Nazarbaevtyŋ 1991 jylǧy tamyzdaǧy arnaiy Jarlyǧymen Semei poligonynyŋ ünı öştı. Būl – şyndyq jäne memlekettık pärmendı şeşım. Al, poligonnyŋ jabyluy turaly būiryqqa kelsek, men ony amalsyzdan şyǧarylǧan pärmen jäne būl turaly arnaiy kelısım (joǧary jaqpen, Kremlmen) dep esepteimın. Eger äu basta «taǧy da ekı ret jarylys jasauǧa» kelısım bermese, ne Prezident işara jasamasa onda K.Boztaev ardagerlerge qol jiǧyzyp, H.Mataev siiaqty el aǧalaryna «Poligon otan qorǧanysy üşın qajet. Bız onyŋ jabyluyna qarsymyz», – dep ündeu jazdyrtyp, arandatpas edı. Olar öz betınşe ügıt jürgızdı degenge senbeimın jäne Oljas aşqan «Attan» maidanynyŋ aiqaiynan seskendı.
Būl – tolyǧymen «Semei-Nevada» qozǧalysynyŋ jeŋısı. Qazır de «Semei-Nevada» qozǧalysyn bastaǧan Oljas emes» degen äŋgımeler aitylyp jür.
Men solarǧa qarap, «tarihty qoldan jasauǧa bolady eken-au» dep taŋ qalamyn. Bıraq Oljastyŋ da, menıŋ de eşteŋemız ketken joq, igılıgın el kördı. Soǧan rahmet! Söitıp, «Semei-Nevada» qozǧalysynyŋ aşyluyna sebepker boldym. Sol qozǧalystyŋ ekpınımen poligon jabyldy. Sol qozǧalystyŋ yqpalymen poligonnan zardap şekken semeilıkter tiıstı zeinetaqy aldy. Öz basyma kelsem, jūbaiymyz ekeumız aqyldasyp, sol zeinetaqyny almauǧa kelıstık. Qasırettı emıp kün körmeiık dep şeştık. Endı Resei etegın de ūstatpaidy. Olardan Azǧyr men Baiqoŋyrdaǧy protondardyŋ zardapaqysyn aluǧa qol jetkızsek, sonyŋ özı ülken märtebe bolar edı.
İä, tez tūtanyp, tez sönetın ūlttyq mınezımızden älı de aiyrylmappyz. Alaida däl osy oqiǧalardy ūmytuǧa qaqymyz joq edı ǧoi, aǧaiyn! Tıptı, Qazaqstannyŋ azattyǧyn därıpteuge qūryldy dep jürgen «Azattyq» radiosy da sol jyldary Oljasty kekete söileuge äues bop jürdı. Sol kezde Qazaqstannan barǧan aǧaiyndardyŋ salqyny tidı me, kım bılsın. Bıraq sol jıgıtter osy üş oqiǧanyŋ da kuäsı bolyp edı! Oljastyŋ etegınen bır tartyp qalu üşın alystan dauys köterudıŋ pälendei qajettıgı bola qoimas. Ol üşın dünie jüzıne jar saludyŋ, süiınşı sūraudyŋ jönı de joq-au, sırä! Oljas – öz ūltynyŋ aldyndaǧy paryzyn oryndaǧan azamat...
TANKA MEN TANKI
Oljas – ömırde de, önerde de, qarsylasyna qolaisyz, öte täuelsız tūlǧa. Ol aqyly men mınezın bır-bırıne biletken kürdelı azamat. Syrty sūsty da sūlu qörıngenımen, jan düniesı sondai jaidary, qarapaiym, tıptı jan balasyn renjıte almaityn jūmsaq mınezdı adam. Al mäsele közqarasqa tırelgende erekşe tūlǧalanyp şyǧa keledı. Irı harakettıŋ iesın keide ūsaq sözben şymşylap jatamyz. Bıraq qasietın bılıp, moiyndap tūryp, oilanyp aitsaq, tüsınbeitın toŋmoiyn kısıŋ Oljas emes.
Öitkenı, onyŋ da közdegenı – qazaq ūltynyŋ, täuelsız memleketımızdıŋ bügını men bolaşaǧy. Oljastyŋ özı aitqandai, «ūltymyzdyŋ basynan baq ketpesın. Ämin!»
Täuelsızdıkke bet alǧan ūlttyŋ ärbır azamaty, mekteptegı oquşydan bastap aqsaqaldy qariiaǧa deiın saiasatşy boluǧa tiıs. Öitkenı, bız ruhani täuelsız, erkın, otarşyldyqtyŋ ne ekenın bılmeitın memleketımızdıŋ ırgesın qalap jatyrmyz. Tıptı, üi-ışımızdegı tärbiemızdıŋ özı de saiasat. Mūndai şeşuşı kezeŋde Oljastyŋ saiasatqa aralasuyn zaŋdy dep esepteu kerek.
Dostarynyŋ bıreulerı onyŋ saiasatpen ainalysqan jyldary – Oljastyŋ tekke ötkızgen jyldary dep esepteidı, ekınşı bır dostary: Oljastyŋ soŋǧy bır jylda saiasattan alystauyn orny tolmas ökınış retınde baǧalaidy. Oljastyŋ saiasatşy esebınde atyn estıgısı kelmeitın, onysyn keşırmeitınder de bar.
Taiauda üş-tört azamattyŋ: «Oibai, Oljas bır kezde Kolbinnıŋ qolşoqpary bolǧan» degen pıkırsymaǧyn oqydym.
Özge-özge, däl Oljasty mūndai arandatudyŋ eşqandai qajetı joq. Öitkenı, şyndyqty bıletınderdıŋ denı älı tırı. Al qalaida Oljasty mūqatu qajet bolsa, özgeşe bır jönın tappai ma!
Men olardyŋ barlyǧynyŋ pıkırın joqqa şyǧara almaimyn, bıraq äiteuır bır üilesımsızdık bar ekenın bılemın. Betınen jarylqasyn! Täuelsızdık alǧan soŋ da būl arandatular Oljasqa baǧyttalǧanyna janyŋ türşıgedı. Öitkenı, oilau jüiesı erekşe, älemdık imperiialar men otarlau jüiesın, olardyŋ otarlaǧan ūlttardyŋ qany men janyna, jūlyn-jüikesıne sıŋırıp ketken zändemı zardaptaryn öz közımen körgen Oljastyŋ, solar basynan keşıp otyrǧan emdelmeitın zaualdardan – Täuelsız memleket qūruǧa endı ǧana bet alǧan ūltyn saqtandyrǧan jan aiqaiyn täjıribesız aŋǧal halqy tüsınbedı. Ärine, tüsıngısı kelmegender de boldy. Sol oraida özımnıŋ jeke basym kuä bolǧan bırer jaiǧa ǧana toqtalaiyn.
Ol – Ūlttyq sana da, ūlttyq yqtisat ta, ūlttyq saiasat ta aǧysy joq mūhittyŋ tolqynyndai bır-bırımen keudesın soǧa qaqtyǧysyp, «bas-basyna bi bolǧan» toqsanynşy jyldardyŋ alǧaşqy kezeŋı edı. Parlamenttıŋ ǧimaratynan qiqu ketpeitın, ünemı naizaǧaişa jarqyldap jatatyn künder men tünder bolatyn. Tıl turaly zaŋ qabyldanarda qazaq qoǧamy būrynǧydan beter aşynyp, saiasi şarpysular şatynai asqyndy. Mūnyŋ soŋy tūraqty ekonomikanyŋ qoldan jasalǧan arandatulary arqyly küireumen aiaqtaldy. Qoǧamnyŋ arasyna «temır syna» qaǧylyp, barǧan saiyn qaqyrap, jaryqşaq üdei tüstı. Oǧan jer jäne memlekettık tıl, qazba bailyqty şeteldıkterge satu mäselesı qosylyp, tıptı, uşyǧyp kettı. Al, «memlekettık tıl – qazaq tılı» dep konstitusiiada bekılıp qoiǧan zaŋdy kerı qaitaryp, «ūltaralyq tıldı» oilap tapqanda Şer-aǧaŋ men Mūhtar Şahanovtyŋ jan dauysy şyqty.
Özım kuä bolǧan bır jaitqa ǧana toqtalaiyn.
Qazaq tılı – memlekettık tıl märtebesın ielenıp Joǧarǧy Keŋeste bekıtıldı. Sol kezde Oljas aǧamyz: «Şerhandar bügın zorlap bekıtkenmen erteŋ onyŋ küşın özı dauys berıp qaita joiady. Äsırese, şet elmen bailanysta orys tılınsız qazır attap basu mümkın emes. Sondyqtan, qaşan qazaq tılı halyqaralyq bailanys qūralyna ainalǧanşa belgılı bır kezeŋge deiın orys tılınıŋ memleketaralyq tıl retındegı statusy saqtaluy kerek», – degen pıkır aitty. Qoǧam ışı ekıge bölıne dauryǧyp, Oljasqa qarsy qatty sözder aityla bastady. Al, orystıldı, keiın ministr bolǧan jauapty diplomat: «Men Syrtqy saiasatty qazaq tılınde jürgızuım üşın basymdy auystyruym kerek. Būl mümkın emes», – dep kekjeŋ qaqty. Kekjeŋdese – kekjeŋdegendei jönı bar, ol jyldary şet elmen qazaq tılınde resmi hat jazysatyn mamandardyŋ sany ekı-üşeuden aspaityn. Sondyqtan, «basyn auystyra» almaitynsyŋ. Ony bılsek te eşkım köngısı kelmedı. Sonyŋ bıreuı – özımmın. Būl qalai?
Qatty şiryǧyp, būl pıkırınıŋ qate ekenın özıne aitqym kep Oljekeŋnıŋ keŋsesıne bara qaldym. Käsıporyndardyŋ mamandary men direktorlaryn jiyp ap ūzaq äŋgımege ketıp otyrǧan üstınen tüsıppın. Oljas är zattyŋ baǧasyn jatqa aityp, ekonomikalyq taldau jasap, onyŋ Qazaqstanǧa qandai jaqsylyq äkele alatynyn atap otyrdy. Söitsem menıŋ aldymda ǧana Polşadaǧy «esten tandyru» ekonomikasynyŋ avtory, sol kezdegı premer-ministrı (atyn ūmyttym) ekeuı ūzaq äŋgımelesken eken. Şynymdy aitaiyn, özı jaŋa ǧana auruhanadan şyqqan Oljasty aiap kettım. Saiasatta nesı bar eken dep ışım qatty aşydy. Söz retı kelgende:
– Sızdıŋ parlamentte tıl turaly aiqan pıkırıŋızdı tüsınbedım jäne qoldamaimyn. Sonda Jeltoqsan oqiǧasyna qatysty qūrylǧan komissiia, Alaş qairatkerlerın aqtau, «Semei-Nevada» qozǧalysy jäi ǧana jelpuış bolyp qalǧany ma. Sız otanşylsyz ǧoi. Mūny qalai tüsınemız, qaityŋyz pıkırıŋızden! – dedım.
Oljekeŋ jūlyp alǧandai:
– İä, otanşylmyn. Men ol közqarasty eluınşı jyldyŋ soŋynan berı ūstanyp kelemın. Şet elge menen köp şyqqan qazaq joq. Men är saparymda būryn koloniia bolyp, keiın täuelsızdık alǧan memleketterdıŋ taǧdyryna, äsırese, tıl mäselesıne qatty nazar audardym. 1948 jyly İzrail jeke memleket bolǧanda ivrit tılın bıletın bır saiasatker joq bolatyn. Knesset: «Tura on jyldan keiın memleket ivrit tılıne köşsın. Oǧan deiın tıldı üirensın», – dep ükım şyǧardy. Evreiler on jylda emes, bır jyldan soŋ jappai evrei tılıne köştı. Sodan keiın, 1949 jyly Gaaga kelısım şarty boiynşa, «otardan jaŋa qūtylǧan memleketterdıŋ tılı – 10 jyldan keiın ūltaralyq tıl bop tanylsyn» dedı. İndiiadan basqa memleketter solai ıstedı. Al, İndiianyŋ memleketaralyq tılı qazır de aǧylşyn tılı. Bız de sol 10 jyldy jäne onyŋ jüzege asatyn naqty künın belgıleuımız kerek. 10 jyldyŋ ışınde, bügın mektepke barǧan bala qazaq tılın tolyq meŋgerıp şyǧyp, ıs-qaǧazyn jürgızuge erkın qabılettı bolady. Qazırgı 20 men qyryqtyŋ arasyndaǧylar resmi hattama jürgızu deŋgeiıne köterıledı. 50-den asqandarǧa zeinetke şyqqanşa auyzekı tıl de jetedı. Köresıŋ, bır-ekı jyldyŋ ışınde būl zaŋǧa özgerıs kıredı, orys tılıne – «memleketaralyq, ne ūltaralyq tıl» degen status berıledı. Sodan keiın jaǧdai özgeredı eken deme. Tıl saiasaty – saiasatqa ainalǧan soŋ, 15-20, tıptı, 30 jylda da jüzege asa qoiuy neǧaibyl. Saiasattyŋ būltaǧyna tüsken ıs eşqaşan tez şeşılmeidı. Al, Gaaga kelısım şartyna süienıp 10 jyl uaqyt berse, onda şet eldıŋ bärı, sonyŋ ışınde Rossiia da ony erıksız moiyndar edı. Al, bız ana Tankalarǧa: «On jyldyŋ ışınde tıl üirene almaityn topassyŋ ba?» – dep aşyq aitar edık. Men mūny, ūǧyn Tūrsyn, tılımnıŋ mäŋgılık tūraqty boluy üşın aittym. Senbeseŋ, bıraz şyda, köresıŋ, - dedı.
Būl – halyqaralyq täjıribe, oryndy pıkır. Bıraq, ışımnen Oljekeŋnıŋ pıkırımen kelıspedım. Bıraq, ökınışke orai, Oljekeŋnıŋ aitqany tura keldı. Araǧa jyl salyp, Tatiana Kviatkovskaia degen orys jurnalisınıŋ ūsynysymen parlament taratylǧanda Oljekeŋnıŋ – deputat Oljas Süleimenovtıŋ mınbege köterılıp aitqan: «Parlamenttı – Reseide tankıler, al Qazaqstanda – Tankalar (Tatianalar) tarqatady», – degen sözı mätelge ainalyp kettı. Söitıp, Qazaq tılı turaly zaŋdy qabyldaǧan alǧaşqy parlament, Oljastyŋ aitqany tura kelıp, zaŋsyz türde taratyldy. Onyŋ ornyna «Memleketaralyq jäne memlekettık qarym-qatynas tılı» degen jaŋa zaŋ qabyldandy. Al, qazaq tılı bolsa, saiasattyŋ saiqal salyndysyna ılesıp, mıne, 40 jyl boldy, älı qaltaqtap keledı.
Eger Oljekeŋ ūsynǧan Gaaga şartyna orai on jyl merzımdı zaŋ retınde bekıtkende, qazaq tılı halyqaralyq memlekettık qatynas tılı retınde ainalymǧa tüsıp, älem tılderımen teŋ qoldanǧanynyŋ 30 jyldyǧyn toilap otyrady ekenbız.
Sol jyldary «Mūhtar Äuezovtıŋ mūrajai-üiınıŋ» meŋgeruşısı edım. Ǧimarattyŋ ırgetasy qūlap, kürdelı jöndeudı qajet etetın. Joǧary jaqtyŋ tabaldyryǧyn tozdyrǧanymnan eşteŋe şyqpady. Qinala otyryp, sony Oljekeŋe aittym. Tün ortasynda üige qaitqanmyn. Taŋǧy saǧat toǧyzda: «Tez mūrajaiǧa jetıŋız. Prezidenttık komissiia keledı», - dedı muzei qyzmetkerlerınıŋ bırı.
Söitsem, Oljekeŋ taŋǧy saǧat 8-de Prezidentke kırıp atoi salypty. Saǧat 10-da premer-ministrdıŋ orynbasary İmanǧali Tasmaǧambetov bastaǧan ükımet komissiiasy kelıp, mūrajaidy jauyp, şūǧyl kürdelı jöndeuden ötkızuge būiryq berdı.
Mıne, osylaişa Oljekeŋnıŋ azamattyq sauaby ruhani ūstazy Mūhtar Äuezovke de tidı. Mūndai batyl, pärmendı şeşım Oljas Süleimenovtıŋ boiyna tua bıtken qormaldy qasiet. Qaşan da jaqsylyqtyŋ janaşyry bolyp jürgenı janyŋdy süisındıredı.
Taǧy bır taŋ qaldyrǧany, 2001 jyly Euraziia universitetınıŋ atriumyna «Kültegın jazuynyŋ» tas tūǧyry äkelındı. Aşylu räsımınde Şyŋǧys Aitmatovpen qoltyqtasa şyqqan Oljas aǧamyz: «Men türkı tılınıŋ tastaǧy dastany Kültegın jazuynyŋ qūrmetıne türkı tılınde, nemese, qazaqşa söileimın. Qaiyrymy kelmese, qaiyrym etersızder!» - dep bastap, kürdelı oilardyŋ qabyrǧasyn syndyryp, özıne tän yrǧaq-ūiqaspen abyzşa tolǧai jönelgende taŋyrqamaǧan adam qalmady. Älgı, qazaqşa bılmeidı dep küŋkıldep jürgenderdıŋ mysy basylyp qaldy. Men de taŋ qaldym ärı süiındım, keudemdı maqtanyş kernedı. Şyndyǧynda da, süiınsem – süiıngendei, maqtansam – masattanatyndai jönım bar edı.
Al, keiıngı ūşyrasuymnyŋ mänı tıptı bölek, kütpegen syi boldy. Sebebı, men üşın sonau Almatydan älemdık parasattyŋ aiqasqasy Oljas Süleimenov, «Ūranym-Alaş»..» – «Bol moia, gordast moia Alaş!..» – dep ozandatyp Astanaǧa arnaiy ūşyp keledı dep kım oilaǧan? Oǧan sebepker taza oily, ūltynyŋ ruhani janaşyry Sauat Myŋbaev bauyrym boldy. Bırde özı arnaiy kısı jıbertıp keŋsesıne şaqyryp alyp: «Dulyǧa» men «Ūranym – Alaş!» epopeialary – ūltymyzdyŋ tarihy men taǧdyry. Özge jūrt ta, öz ūl-qyzdarymyz da bılsın. Orys tılıne audartaiyq. Qarjysyn men köterem. Būǧan qalai qaraisyz, rūqsat beresız be?» – dedı. Qalai qaraitynym belgılı, rūqsat bermeitın nesı bar. Būrynnan daiyndyǧy bar Orynbai Janaidarov dosym audaruǧa kırısıp kettı. Euraziia universitetınde ötetın kıtaptyŋ tūsaukeserıne Oljas Süleimenovtı şaqyrypty. Būl habardy senımsız qabyldadym. Erteŋınde Ǧylymi konferensiia zalyna qasqaiyp Oljekeŋ kırıp kele jatqanda dymym şyqpai qaldy. Jazuşyǧa būdan asqan qūrmet bola ma! Qalam ūstaǧan elu jylda bır körgen mūǧjizam sol boldy. Kıtaptyŋ tūsauyn kesıp, ornyna otyrǧan soŋ Oljekeŋ özınıŋ atoi tektı anyq dauysymen är sözın nyǧarlap aityp bylai dedı (Sözbe-söz keltıremın):
Oljas SÜLEIMENOV: Osobenno poslednie stranisy etoi knigi, ob Auezove Muhtare menia ochen tronuli. Svedeniia o naşih Velikih Alaşordinsah, ob ih sudbe my mnogo znaem, uje mnogo znaem o nih. Tūrsyn dobavil k etim znaniem, eşe dobavil svoi emosii. No vot to, chto ob Auezove Muhtare, kotoryi napisal «Put Abaia», a Tūrsyn seichas napisal «Put Muhtara», eto poslednie glavy vot etoi knigi. Eto vse proishodilo na naşih glazah, my sami vse videli v konse 50-h godov, kak dostavalos Muhtaru Auezovu. Poslednemu Alaşordinsu Kazahstana. On byl sekretarem Alaşordynskoi partii v svoe vremia. İ etim dobivali ego druzia, kollegi, pisateli, vse vremia napominaia i napominaia ob Alaşorde, i nikakie nagrady, nikakie stalinskie premii, ego ne vyruchali ot etih ih navetov.
Zdes ia zametil odnu oşibku, kotoruiu ia Tūrsynu potom podskaju. Potomu chto mnogie vdrug stanovilis kak by zaşitnikami Auezova, hotia na samom dele oni ego tolkali togda v riady vragov naroda. Naşi druzia pisateli. Iа znaiu, kto imenno iz pisatelei, pomniu ih imena. Iа toje rukovodil etoi organizasii, znaiu kakoi slojnyi sostav pisatelskii. Est liudi kotoryi iarostno byli protiv togo, chto sluchilos s naşim narodom. Sredi nih Tūrsyn Jūrtbai. On dokazal svoim trudom, svoimi trudami, chto vysokoe zvanie pisatelia ona sohraniaet, nahoditsia na svoei vysote. Seichas, kogda literatura v krizise, molchit literatura. On odin prakticheski vot takuiu temu podnimaet. İ dones do chitatelia.
… Poetomu knigi, takie kak napisal Tūrsyn, oni neobhodimy, potomu chto v etoi knige ia naşel familii, znakomye familii liudei, kotorye po-nastoiaşemu togda borolis. Iа seichas nazovu daje Tamaza Aitmūhambetova – Predsedatelia Verhovnogo suda. S kotorym my togda neskolko chelovek – jeltoksansev vytaşili iz Sibirskih lagerei. Iа pomniu, chto byli i eşe drugie liudi, kotorye vo vlasti, kotorye sposobstvovali osvobojdeniiu etih rebiat. İ literatura staralas togda pomoch. Seichas naşa literatura vot – Tūrsyn Jūrtbai. Ostalnyh ia redko kogo slyşu. Osobenno v takoi obstanovke, k sojaleniiu».
Mūndai janaşyr jürekten şyqqan, jandy jylytqan adal sözge ne dep baǧa bereiın. Tek tolqyp:
– Şyndyǧyn aitaiyn, jaŋaǧy Oljas aǧanyŋ: «Tūrsyn – jazuşy degen atqa tolyq laiyq» – degen bır auyz sözı menı qatty tolqytty. Egerde «jazuşy» degen atqa tolyq laiyq bolsam, onda men üşın myna düniede odan ülken qūrmet joq. Al ony Jazuşylar Odaǧynyŋ qūrmettı töraǧasy aityp otyrǧanda būl baǧany rizalyqpen jäne senımdı türde qabyldaimyn. Seksen jetınşı jyly Oljekeŋ maǧan Qauıpsızdık komitetınıŋ arhivıne rūqsat alyp berdı. Qalyptasqan jaǧdaidy paidalanyp, ekı jyldai mūraǧatpen ainalystym. Sonda köşırıp alǧan derekter, mıne, 35 jyldan keiın jaryqqa şyǧyp otyr. Oljekeŋnıŋ sol kezde bergen tapsyrmasy oryndaldy. Qūrmettı Oljas Omarūly! Tapsyrmaŋyz tolyq oryndaldy. Endı tapsyryp alyŋyz! – dep sözımdı aiaqtadym.
Odan asyryp ne aitqandai edım? Al myna maqalamda oǧan qosa bylai demekpın:
«Mıne, sız turaly üş aiǧa sozylǧan jankeştı estelıgım de aiaqtaldy. Mūny da qabyl alyŋyz, Aǧa! Bar adal peiılımmen, özıŋız aitqandai, emosiiamdy qosyp jazdym. Sız siiaqty Ūlt qaharmany bastaǧan Ūlttyq maidannyŋ qatardaǧy jauyngerı bolǧanym, asa jauapty ärı şetın tapsyrmalaryŋyzdy oryndauǧa atsalysqanym üşın özımdı tolyq qanaǧattanarlyq köŋıl auanynda sezınemın. Sızdıŋ qanatyŋyzdyŋ astynda boluǧa näsıp etken taǧdyryma rizamyn. Toqsanda da toqyramaŋyz, ar men ojdannyŋ, parasat pen namystyŋ, aqyl men oidyŋ täuekelşıl İmperatory! Läppai!» – degen alǧaumen tolǧauymdy aiaqtaimyn.
Tūrsyn Jūrtbai
Saǧat 15.30. 23 kökek. 2026 jyl. Astana, «Jetı qazyna»
