قازاقستان عىلىمى ءوسىپ كەلەدى، بىراق سەرپىلىس جوق. نەگە؟

عىلىم سالاسىندا بارلىعى جاقسى ما؟ ساندىق كورسەتكىشتەردىڭ ارتىندا ساپالىق سەرپىلىس بولدى ما؟ بۇل سۇراق جۇيەلى تالداۋدى قاجەت ەتەدى.

ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر مەن ينستيتۋتسيونالدىق ەرەكشەلىكتەردى تالداۋ ناتيجەسىندە سان جاعىنان ءوسۋدىڭ «سىرتقى كورىنىسى» مەن عىلىمي ناتيجەلەر شەكتەۋلى «ىشكى» ترانسفورماتسياسى ساپاسىنىڭ وزگەرۋى اراسىنداعى جۇيەلى قايشىلىقتار انىقتالدى

جەتىستىكتەر شەرۋى: ساندار سىرى قانداي؟

بيىلعى ءساۋىر ايى جارقىن وقيعالارعا تولى بولدى. مەنىڭ ويىمشا، ولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – قازاقستان عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىس-شارالار ءوتتى، عالىمدار مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن، جاس عالىمدار پاتەرلەرمەن ماراپاتتالدى، كوپتەگەن كونفەرەنتسيالار مەن جەتىستىكتەر تۋرالى ەسەپتەر ۇيىمداستىرىلدى.

سوڭعى جىلدارى مەملەكەت عىلىمي سالاعا نازارىن كۇشەيتتى: شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى اشىلدى، جاس عالىمدارعا گرانتتار مەن الەۋمەتتىك قولداۋ ەنگىزىلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قالپىنا كەلتىرىلدى.

عىلىم سالاسىنىڭ قارجىلاندىرۋى، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ عىلىم قىزمەتكەرلەرىن ماراپاتتاۋ كەزىندەگى بايانداماسى بويىنشا، «سوڭعى بەس جىلدا التى ەسە ءوستى». 2025 جىلى ول شامامەن 550 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. 2026 جىل – تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاندى.

قازىر عىلىمي سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 28 مىڭنان استى، ونىڭ ىشىندە 13,5 مىڭنان استامى – جاس عالىمدار. 430-دان استام عىلىمي ۇيىم مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان الەم بويىنشا عىلىمي ماقالالار سانى جاعىنان 59-72 ورىنعا شىقتى. جوعارى كۆارتيلدى جۋرنالدارداعى ماقالالار ۇلەسى 44,9% قۇرادى، الەمدىك دەڭگەي - 52,7%. قازاقستاندا عىلىم شىنىمەن دامىعان جەكەلەگەن سالالار بار: ماتەماتيكا، حيميا، IT, فيزيكا جانە ەنەرگەتيكا. بۇل – جالپى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ناقتى ناتيجە كورسەتىپ وتىرعان وشاقتار

وسىلايشا، كورسەتكىشتەر سەنىمدى كورىنەدى. بىراق عىلىمي سالادا بارلىعى جاقسى ما؟ ساندىق كورسەتكىشتەردىڭ ارتىندا ساپالىق سەرپىلىس بولدى ما؟ بۇل سۇراق جۇيەلى تالداۋدى قاجەت ەتەدى.

ءوسىمسىز سەرپىلىس: عىلىمداعى جۇيەلى الشاقتىق

عىلىمعا بولىنگەن قارجىنى حالىقارالىق كونتەكسكە اۋدارساق، ماسەلەنىڭ ءمانىسى ەداۋىر اۋىرلاي تۇسەدى.

قازاقستاندا عزتكج-عا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ءجىو-دەگى ۇلەسى نەبارى 0,14-0,16%. الەمدىك ورتاشا دەڭگەي – 0,43%، ەىدۇ ەلدەرىندە – 2-4%، ال عزتكج-عا يزرايل مەن وڭتۇستىك كورەيادا - 5,5% جانە 5%. ياعني، قازاقستان تەحنولوگيالىق كوشباسشى ەلدەرگە قاراعاندا عىلىمعا 10-20 ەسە از ينۆەستيتسيا سالادى.

بىراق باستى پروبلەما – كولەمدە ەمەس، قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمىندا. سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن ينۆەستيتسيالار ازىرگە ماڭىزدى ناتيجە بەرمەي وتىر. سونىمەن قاتار، بيۋدجەتتەن تىس ينۆەستيتسيالار كولەمى جەتكىلىكسىز. قازىر عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 80%-دان استامى – مەملەكەتتىك قاراجات، بيزنەس بۇل پروتسەسكە ءىس جۇزىندە قاتىسپايدى. بولىنگەن قاراجاتتىڭ 50-70%-ى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا كەتەدى.

دامىعان ەلدەردە جاعداي كەرىسىنشە – عىلىمنىڭ نەگىزگى ينۆەستورى جەكە سەكتور. بۇل – باستى ايىرماشىلىق. سوندىقتان بيزنەس عىلىمعا مۇددەلى بولمايىنشا، كوممەرتسيالاندىرۋ جايلى ايتۋ ارتىق.

قارجىلاندىرۋدىڭ وسۋىنە قاراماستان، عىلىمنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى مينيمالدى. نەگىزگى سەبەپتەر: عىلىمنىڭ وندىرىسپەن ءالسىز بايلانىسى، يندۋستريا تاراپىنان سۇرانىستىڭ بولماۋى، تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ وتە تومەندىگى، كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ السىزدىگى، تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ بولماۋى جانە، ارينە، بيزنەستىڭ پاسسيۆتىلىگى مەن وقشاۋلانۋى. ناتيجەسىندە عىلىم ءوز الدىنا، ەكونوميكا ءوز الدىنا ءومىر ءسۇرىپ، قوعام ومىرىندە شەشۋشى ءرول اتقارمايدى.

ءىس جۇزىندە «زەرتتەۋ – تەحنولوگيا – نارىق» تىزبەگى ۇزىلگەن. قازىر عىلىم كوبىنە ستراتەگياسىز جەكە جوبالار جيىنتىعى رەتىندە قابىلدانادى، ال عالىم زەرتتەۋشىدەن گورى اكىمشىگە ۇقسايدى.

مايدانداعان عىلىمي كادرلاردىڭ بولۋى ناقتى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ سىندارلى ماسساسىن قالىپتاستىرمادى. قوسىمشا پروبلەما – ۇرپاقتار الشاقتىعى. زەينەت جاسىنداعى عالىمداردى ىعىستىرۋ ساياساتى عىلىمي مەكتەپتەردى بۇزادى. الەمدىك تاجىريبەدە عالىمنىڭ ونىمدىلىگىنىڭ شىڭى كوبىنە 50-70 جاستا بولادى. دامىعان ەلدەردە، كەرىسىنشە، اعا عالىمدار زەرتتەۋلەردىڭ ساباقتاستىعى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتەدى، ال جاس عالىمدار – جاڭا باعىتتاردىڭ درايۆەرى.

قازاقستان عىلىمى ءجيى ءفورمالدى كورسەتكىشتەرگە – ماقالالار سانىنا، بازالارعا يندەكستەلۋگە، ەسەپتىك «ەنگىزۋلەرگە» باعىتتالىپ وتىر. بۇل ماقالالار عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن باعالاۋ ەمەس، ەسەپ بەرۋ فورماسىنا اينالدى. ناتيجەسىندە ەل بۇرىنعى تانىس عىلىمي مەكتەپتەرىنەن ايىرىلدى.

جاس عالىمداردىڭ سانى وسكەنىنە قاراماستان، ولاردىڭ كوبى جەكە سەكتورعا نەمەسە شەتەلگە كەتۋگە دايىن. ولار ءومىر سۇرۋگە ەمەس، ءوزىن-ءوزى ىسكە اسىرۋعا بولاتىن ورتانى تاڭدايدى. بۇل – ولاردىڭ اقىلعا قونىمدى تاڭداۋى. ناتيجەسىندە قازاقستان ەڭ قۇندىسىن - بولاشاق عىلىمي ەليتانى جوعالتۋدا. قازىر كورنەكتى قازاقستاندىق عالىمدار كوبىنە اقش، ەۋروپا، قىتايدا جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ تابىسى، وكىنىشكە قاراي، وتاندىق عىلىمي جۇيەمەن بايلانىستى ەمەس.

ءالسىز اشىقتىق: عىلىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق پارادوكسى

قازىرگى پارادوكس مىنادا: كەڭەستىك عىلىم مودەلى (كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان) كۇشتى عىلىمي مەكتەپتەردى، ىرگەلى زەرتتەۋلەردى، ونەركاسىپپەن بايلانىستى قامتاماسىز ەتتى. قازاقستاندىق مودەل اشىعىراق، بىراق تالاپشىلدىعى تومەن جانە الدەقايدا ءتيىمسىز. ناتيجەسىندە زەرتتەۋلەردىڭ تەرەڭدىگى مەن ساپاسى جوعالدى، ال بۇرىنعى تيىمدىلىككە قول جەتكىزىلمەدى.
فورماليزاتسيا ەلەمەنتتەرىنىڭ بارىن ادال مويىنداۋ كەرەك: «وسىرىلگەن» كورسەتكىشتەر مەن ءفورمالدى ەنگىزۋلەر. بىراق بۇل - جەكەلەگەن عالىمداردىڭ پروبلەماسى ەمەس، ناتيجە ىنتالاندىرىلمايتىن جۇيەنىڭ سالدارى.

قيىن سۇراق قويۋعا بولادى: كىم كىنالى؟ جاۋاپ وتە قاراپايىم: كوبىنە – ءبارىمىز! مەملەكەت ناتيجەدەن گورى ەسەپتى باسىم كورۋدە، عىلىمي قاۋىمداستىق فورماليزمگە بەيىمدەلۋدە، بيزنەس – عىلىمعا سۇرانىستىڭ بولماۋىندا. بۇل جاعداي – جەكەلەگەن ادامداردىڭ قاتەلىگى ەمەس، جۇيەلى ينستيتۋتسيونالدىق داعدارىس.

قازاقستان عىلىمى قازىر وتپەلى كەزەڭدى كەشىرۋدە. قارجى مەن باعدارلامالار بار، ينفراقۇرىلىم پايدا بولۋدا، بىراق باستىسى جوق – ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانعان عىلىمي ەكوجۇيە. عىلىم وقشاۋلانعان كۇيدە تۇرعاندا كەز كەلگەن تابىس جەرگىلىكتى جانە ۋاقىتشا سيپاتتا بولادى.

قازىر مىنانى انىق ايتۋعا بولادى: قازاقستاندا عىلىم دامۋى بار، بىراق ناقتى عىلىمي سەرپىلىس جوق. سالا «ترانسفورماتسياسىز مودەرنيزاتسيا» كۇيىندە ۇزاققا سوزىلعان، مۇندا كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى ءالى ساپانىڭ وسۋىنە اينالعان جوق. قازاقستاندىق عالىمدار مەن زەرتتەۋلەر عىلىمي كۇن ءتارتىبىن ءالى قالىپتاستىرمايدى، ولارعا يدەيا كوزى رەتىندە سىلتەمە جاسالمايدى، دەگەنمەن ناقتى الەۋەت بار.

ماتەماتيكانى ريتوريكامەن الماستىرعاندا

ءساۋىردىڭ باسىندا شىمكەنتتە قازاقستان ماتەماتيكتەرىنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسى ءوتتى. بۇل – عىلىمي قاۋىمداستىققا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتيىمدى مىندەتتەرى اياسىندا باعىت-باعدار بەرگەن ماڭىزدى ءىس-شارا. فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى عىلىمنىڭ دامۋ باعىتتارى ايقىندالدى.

ءىس-شارا قاجەتتى، ۋاقتىلى جانە سەنىمدى بولدى. بىراق ءبىر الاڭداتارلىق تەندەنتسيا بايقالدى - عىلىمدى ساياسي-اكىمشىلىك ريتوريكامەن الماستىرۋ. عىلىم مەملەكەتتىڭ اعىمداعى مىندەتتەرىن ورىنداۋ قۇرالى ەمەس، ال ماتەماتيكا ودان دا ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل – ىشكى لوگيكا بويىنشا داميتىن ىرگەلى ءبىلىم سالاسى، تاپسىرمالار مەن جول كارتالارى بويىنشا ەمەس. ونى «شەشىمدەردى قامتاماسىز ەتۋگە»، «باسقارۋدى قولداۋعا» جانە «جي-ەكونوميكاعا قىزمەت ەتۋگە» اينالدىرۋ – ادىستەمەلىك قاتەلىك قانا ەمەس، ستراتەگيالىق قاتەلىك.
ماتەماتيكا – عىلىمي قۇرال جانە ءبىلىمدى فورماليزاتسيالاۋ ءتىلى، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ سۋبەكتىسى ەمەس.

كوپتەگەن كوتەرىڭكى مالىمدەمەلەر ايتىلدى: ءجۇز مىڭداعان وقىتىلعان ستۋدەنتتەر، جۇزدەگەن جي-شەشىمدەر، قۇزىرەتتىلىكتەردىڭ دەرلىك تولىق تسيفرلاندىرىلۋى. بىراق بۇل سانداردىڭ ارتىندا باستىسى ايتىلمادى – عىلىمي ناتيجە قايدا؟ الەمدىك دەڭگەيدەگى ماقالالار قايدا؟ تانىلعان عىلىمي مەكتەپتەر قايدا؟ علوبالدى ماتەماتيكاعا قوسقان ۇلەس قايدا؟ ءبىز عىلىمدى ساناۋدى ۇيرەندىك، بىراق ونى جاساۋدى ۇيرەنبەدىك.

جي-ءدى بارلىق پروبلەمانىڭ پاناتسەياسى رەتىندە «قۇدايلاندىرۋ» ەرەكشە الاڭداتادى. ول تەورەما دالەلدەۋدەن باستاپ، مەملەكەتتى باسقارۋعا، زاڭدار مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى جازۋعا دەيىنگى بارلىق سۇراقتارعا ۋنيۆەرسالدى جاۋاپ رەتىندە قاراستىرىلادى. بىراق قازىرگى عىلىم مۇنداي جەڭىلدەتۋدەن اسىپ كەتكەلى قاشان. جي – تەك قۋاتتى تالداۋ قۇرالى، باسقارۋ جانە نقا ء(نورماتيۆتى قۇقىقتىق اكتىلەر) جازۋ قۇرالى ەمەس. ول ويلاۋدى الماستىرمايدى، دالەلدەۋدى الماستىرمايدى جانە قابىلداناتىن شەشىمدەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ تاستامايدى.
مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىندە «باسقارۋدى الگوريتمدەندىرۋ» يدەياسى باسىم بولا باستاسا، بۇل ەندى عىلىم ماسەلەسى ەمەس – تاۋەكەل ماسەلەسى. كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى ولاردىڭ شەكتەۋلەرىن تۇسىنبەستەن ماتەماتيكالىق مودەلدەرمەن الماستىرۋ يلليۋزيالىق باقىلاۋعا جانە قاتە شەشىمدەرگە اكەلەدى.

تاعى ءبىر ءپرينتسيپتى پروبلەما – فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى عىلىمنىڭ ايىرماشىلىعىن دۇرىس تۇسىنبەۋ. ناتيجەسىندە ماتەماتيكا بىردەن قولدانبالى ناتيجە بەرۋى كەرەك دەگەن مودەلدەر ۇسىنىلادى. ال ءدال ىرگەلى عىلىم، اعىمداعى قىسىمنان بوس، ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتەر مەن عىلىمي قاۋىمداستىق ماقتاناتىن تەحنولوگيالاردى جاسايدى. عىلىم تاريحى كورسەتەدى: عالىمداردى اكىمشىلىك تاپسىرمالاردىڭ ورىنداۋشىسىنا اينالدىرعان جەردە اشىقتىق جوعالادى.

ءتىپتى قاۋىپتى تەندەنتسيا بايقالادى – كۇن ءتارتىبىن جوعارىدان قالىپتاستىرۋ. عىلىمي قاۋىمداستىققا تالقىلاۋعا، داۋلاسۋعا، ىزدەۋگە ەمەس، الدىن الا بەرىلگەن باعىتتارعا («جي، كريپتوگرافيا، تسيفرلىق ەگىزدەر» ت.ب.) «كىرىگۋ» ۇسىنىلادى. بىراق عىلىم بۇيرىقپەن دامىمايدى. ول ەركىندىك، باسەكەلەستىك جانە سىن ارقىلى داميدى.

عىلىمي قاۋىمداستىق مۇنداي سيگنالدارعا ءۇنسىز قالماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ۇنسىزدىك كەلىسىمدى بىلدىرەدى. ال كەلىسىم – عىلىمدى يميتاتسيالىق ينستيتۋتقا اينالدىرۋ جولى، وندا اشىلۋلار ەمەس، پوپۋليزم ماڭىزدى.
قازىر، مەنىڭ ويىمشا، قاجەت:
- عىلىمي جانە اكىمشىلىك كۇن ءتارتىبىن ناقتى اجىراتۋ;
- عىلىمدى باعالاۋداعى ساندىق فەتيشيزمنەن باس تارتۋ;
- ناقتى بازا بولماسا ء«ساندى باعىتتاردى» تاڭۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋ;
- قولدانبالىنى تومەندەتپەي، ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ باسىمدىعىن قالپىنا كەلتىرۋ;
- ناقتى، دەكلاراتيۆتى ەمەس اكادەميالىق ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ.

عىلىمنىڭ باستى كورسەتكىشى – ىقپالى بولۋى كەرەك. ءپاسسيۆتى قاتىسۋ ەمەس، كوشباسشىلىق. قاتىسۋ ەمەس، عىلىمي كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ قابىلەتى. مىنە، وسىندا قازاقستاندا ءالى سەرپىلىس جوق.

ەگەر بۇل بولماسا، قازاقستان ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن تۇپكىلىكتى جوعالتىپ، باسقالاردىڭ ءبىلىمى مەن تەحنولوگيالارىن تۇتىنۋشى رولىندە قالادى. عىلىمعا كوتەرىڭكى مالىمدەمەلەردىڭ كەرەگى جوق. وعان ادالدىق، تەرەڭدىك جانە ولشەم سەزىمى كەرەك، ال بۇل قازىر ايقىن تاپشى.

ىرگەتاسسىز جي: تەحنولوگيالىق ۇمىتتەردىڭ شەكاراسى

جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. دەگەنمەن ونى ەنگىزۋ وتە سالماقتى كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە شەكتەن تىس باعىتتالۋ ولاردىڭ شەكتەۋلەرىن ەسكەرمەسە، كۇردەلى پروتسەستەردى جەڭىلدەتۋگە جانە قابىلداناتىن شەشىمدەر ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
قازىر جي-ءدىڭ اينالاسىندا قاۋىپتى يلليۋزيا قالىپتاسىپ كەلەدى. جي كۋرسىن جاريالاساق بولدى - ەل اۆتوماتتى تۇردە تەحنولوگيالىق دامىعان بولادى دەگەن اسەر تۋادى. بىراق «جي-ءدى ەنگىزۋ» جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامانى ەنگىزگەندەي بولمايدى. جي-ەكونوميكالىق سەرپىلىسكە جىلدام جول دەگەن پىكىر – جەڭىلدەتىلگەن كوزقاراس قانا ەمەس، جۇيەلى قاتەلىك.
جي وزدىگىنەن ءومىر سۇرمەيدى. ونىڭ ىرگەتاسى – ماتەماتيكا: الگەبرا، ماتەماتيكالىق لوگيكا، ىقتيمالدىق تەورياسى، ماتەماتيكالىق ستاتيستيكا، اقپارات تەورياسى جانە وپتيميزاتسيا. بۇل – مامانداردى دايارلاۋعا كەتەتىن ونداعان جىلداردى قاجەت ەتەدى.
ناتيجەسىندە ۇعىمدار الماستىرىلادى. ينتەرفەيستى كورىپ، جۇيەنى تۇسىنەمىز دەپ ويلايمىز. جاۋاپ الىپ، ماشينا «ويلايدى» دەپ سانايمىز. شىن مانىندە جي ويلامايدى دا، تۇسىنبەيدى - ول دەرەكتەر نەگىزىندە ىقتيمالدىقتاردى ەسەپتەيدى، ال دەرەكتەر كوبىنە سەنىمدى ەمەس. ءيا، بۇل قۋاتتى، جىلدام، رۋتيندىك ەسەپتەۋلەر تەز، بىراق بۇل مۇلدەم باسقا نارسە. ەڭ قاۋىپتىسى – يلليۋزيا مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ نەگىزىنە اينالعاندا.
ەگەر ساياساتتى جي – پاناتسەيا دەگەن تۇسىنىككە قۇرساق، ءۇش سالدار ءسوزسىز. بىرىنشىدەن، باعدارلامالار، ەسەپتەر، «جاساندى ينتەللەكت» ورتالىقتارى پايدا بولادى، بىراق ولاردىڭ ارتىندا عىلىمي مەكتەپ جوق. بۇل قوزعالىس يلليۋزياسىن تۋدىرادى. ەكىنشىدەن، تاۋەلدىلىك: ەل ءوز تەحنولوگيالارىن تۇسىنبەستەن باسقالاردىڭ تەحنولوگيالارىن پايدالانادى. ماڭىزدى ساتتە ولاردى ءارى قاراي دامىتا المايدى، ءتىپتى تولىق باقىلاي المايدى. ۇشىنشىدەن – الشاقتىقتىڭ كۇشەيۋى. ءوز قۇزىرەتتىلىكتەرىن دامىتۋ ورنىنا تۇتىنۋشى ءرولى بەكىتىلەدى.
جي شىنىمەن ەكونوميكانى كۇشەيتە الادى – بىراق ول جەردە كۇشتى بازا بار بولۋى قاجەت: ءبىلىم، ينجەنەريا جانە ينجەنەرلىك مەكتەپ، عىلىم، يندۋستريا. ول پروتسەستەردى جىلدامداتادى، بىراق نولدەن جاسامايدى، كۇشتىلەردى كۇشەيتەدى، السىزدەردى قۇتقارمايدى. سوندىقتان بۇگىنگى باستى سۇراق – «جي-ءدى قالاي ەنگىزۋ» ەمەس، «ونى جۇمىس ىستەيتىن ىرگەتاسىمىز بار ما؟» ءبىز ادەتتەگىدەي سوڭىنان باستايمىز: الدىمەن ەنگىزۋ، سوسىن ىرگەتاستى قۋىپ جەتۋ.
ەگەر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە كۇشتى ماتەماتيكا بولماسا، ۋنيۆەرسيتەتتەر زەرتتەۋشىلەر دايارلاماسا، ينجەنەرلىك مادەنيەت ءالسىز بولسا، ەشقانداي جي ستراتەگياسى ناتيجە بەرمەيدى. ەڭ جاقسى جاعدايدا – پيلوتتىق جوبالار، ەڭ جامانى – قىمبات قاتەلىكتەر.

وسىدان ماماندار مەن پوپۋليستەر اراسىنداعى باستى قايشىلىق تۋادى. مامان: ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى، وقىتۋشىلاردى دايارلاۋدى، زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدى، ينجەنەرلىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەتىن 10-15 جىلدىق جۇيەلى جۇمىس كەرەك دەيدى.

پوپۋليست: جي-ءدى تەز ەنگىزۋ، ورتالىق قۇرۋ، ستراتەگيا جازۋ، ناتيجە كورسەتۋ كەرەك دەيدى.
ءبىرىنشى جول – كۇردەلى، ۇزاق جانە جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ەكىنشىسى - جىلدام، تۇسىنىكتى جانە ساياسي ىڭعايلى. بىراق ءدال ەكىنشى جول – قاۋىپكە تولى، ويتكەنى تەحنولوگيالار ۇراننان تۋمايدى! ولاردى «تاعايىنداۋعا» بولمايدى! ولاردى تەك وسىرۋگە بولادى!

تۋرا ايتساق، باستى پروبلەما - جي-ءدىڭ جوقتىعى ەمەس، ونىڭ نە ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنبەۋ. سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە تۇسىنۋگە دەگەن نيەتتىڭ جوقتىعى.
قازاقستان جاعدايىندا بۇل قايشىلىقتار كۇشەيەدى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا جي ەكونوميكانى قۇتقارمايدى، ءبىلىمدى الماستىرمايدى، ءالسىز ينستيتۋتتاردى وتەمەيدى. بىراق دۇرىس كوزقاراسپەن ول بار كۇشتى جاقتاردى كۇشەيتكىش بولا الادى. ەگەر ءبىز ناقتى دامۋدى ماقسات ەتسەك، ەسەپتىلىك ەمەس، وندا باسىمدىقتار باسقا بولۋى كەرەك: الدىمەن – ماتەماتيكا جانە ءبىلىم، سوسىن – ينجەنەريا، بازالىق ەلەمەنتتەر رەتىندە، جانە تەك سوسىن – جي نادسترويكا رەتىندە.
ايتپەسە، ەل جي تۋرالى ايتىپ، بىراق ونىڭ ءمانىن تۇسىنبەيتىن، دەمەك، ونى باسقارا المايتىن جاعدايدا قالادى.

ورىندالماعان ۇمىتتەر تاريحى

جي ستراتەگيالاردا، باياندامالاردا، جاڭالىقتاردا بەلسەندى ايتىلادى. ەل تەحنولوگيالىق سەرپىلىس تابالدىرىعىندا تۇر دەگەن اسەر قالىپتاسادى. بىراق كوتەرمەلەنگەن تۇجىرىمداردى الىپ تاستاپ، شىندىققا قاراساق، ماڭىزدى سۇراق تۋادى: ءبىز بۇرىننان تانىس ستسەناريدى قايتالاپ جاتقان جوقپىز با، ۇمىتتەر مۇمكىندىكتەردەن وزىپ كەتكەندە؟
قازاقستان العاش رەت ماسشتابتى باستامالاردى سەرپىلىس ۋادەسىمەن ىسكە قوسپايدى. قر ءۇيدمب-سى (ۇدەمەلى-يندۋستريالدى يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى) ارقىلى يندۋستريالاندىرۋ بولدى. زاۋىتتار سالىندى، جوبالار ىسكە قوسىلدى، جاڭا ونەركاسىپ ساياساتى قالىپتاستى، يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جاسالدى. بىراق كاسىپورىندار مەملەكەتتىك قولداۋسىز تۇراقتى بولمادى، كوبى جابىلدى.

كلاستەرلىك دامۋعا ستاۆكا جاسالدى. بيزنەس بىرىگىپ، ءبىرىن-ءبىرى كۇشەيتىپ، سينەرگيا جاسايدى دەپ ويلادى. شىن مانىندە كلاستەرلەر اكىمشىلىك كونسترۋكتسيا كۇيىندە قالدى، ءتىرى ەكونوميكالىق جۇيەگە اينالمادى.

وڭىرلەر مەن اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلامالارى، سونىڭ ىشىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» قابىلداندى. ينفراقۇرىلىم جاقساردى، بىراق حالىقتىڭ كەتۋى مەن ەكونوميكالىق الشاقتىق جويىلمادى.
اۋىز سۋ بويىنشا ماسشتابتى ماڭىزدى جوبالار، مىسالى «اق بۇلاق» باعدارلاماسى كۇردەلى ورىندالىپ، ۋاقتىلى لوگيكالىق اياعىنا جەتپەدى.

ءتىپتى لوگيستيكادا، قازاقستاننىڭ «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىندا وبەكتيۆتى ارتىقشىلىعى بولعانىنا قاراماستان، تابىسقا اۆتوماتتى تۇردە ەمەس، كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى قول جەتكىزىلدى.

وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەندە ورتاق قورىتىندى ءبىر: باعدارلامالار جىلدام ىسكە قوسىلدى، ۇمىتتەر جوعارى بولدى، بىراق جۇيەلى ەففەكت كوبىنە جاريالانعاننان الدەقايدا قاراپايىم بولدى.
جي-مەن دە سول لوگيكا مەن جۇيەلى قاتەلىكتەر قايتالانا باستادى. جي ۋنيۆەرسالدى شەشىم رەتىندە قابىلدانىپ، ۇسىنىلادى. بىراق جي باعدارلاما دا، ساياسات تا ەمەس. بۇل – ىرگەلى پاندەردىڭ دامۋىنىڭ ناتيجەسى. وسىنىڭ بولماسا جي جوق، تەك باسقالاردىڭ قۇرالدارىن پايدالانۋ عانا بار.
ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتكەن ءجون: قازاقستاندا جي دەپ ءجيى الدىن الا بەرىلگەن ستسەناريلەرمەن چات-بوتتاردى، اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەلەرىن، بازالىق دەرەكتەر اناليتيكاسىن جانە شەتەلدىك شەشىمدەردى ينتەگراتسيالاۋدى تۇسىنەدى. بۇل پايدالى، بىراق بۇل تەحنولوگيالىق سەرپىلىس ەمەس. ازىرلەۋ تۋرالى ايتامىز، ءىس جۇزىندە دايىندى پايدالانامىز. بۇگىن ءبىز ءۇشىن ءدال وسى الشاقتىق باستى پروبلەما.

عىلىمدى كۇشكە اينالدىراتىن شارتتار قانداي؟

قازىر عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار تۋرالى ادال اڭگىمە قاجەت. ويتكەنى ەڭ قاۋىپتى قاتەلىك – ارتتا قالۋ ەمەس، نەگىزسىز «قۋىپ جەتەمىز» دەگەن سەنىم. وسىعان بايلانىستى مىنالاردى ۇسىنامىن:

ءبىرىنشى. ساندىق كورسەتكىشتەردى فەتيشيزاتسيالاۋدان باس تارتۋ كەرەك. ماقالالار ماڭىزدى، بىراق ءوز ماقساتى بولا المايدى. ساپا مەن دامۋعا ىقپال دارەجەسى باستى كريتەري بولۋى كەرەك.
ەكىنشى. عىلىمي كوشباسشىلىقتىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاساۋ. بۇل – رەسۋرستاردى كۇشتى توپتارعا شوعىرلاندىرۋدى، ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋلەردى قولداۋدى جانە قارجىلاندىرۋدى تەڭەستىرىپ ۇلەستىرۋدەن باس تارتۋدى بىلدىرەدى.
ءۇشىنشى. عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى ينتەگراتسياسى قاجەت. بيزنەس جانە مەملەكەت تاراپىنان كۇردەلى زەرتتەۋلەرگە سۇرانىس بولماسا، عىلىم فورمالدى كۇيدە قالادى جانە رەفورمالاردان تىس قالادى.
ءتورتىنشى. اشىق باسەكەلەستىك، كادرلاردى جاڭارتۋ، اعا ۇرپاق عالىمدارعا - عىلىمي مەكتەپتەر مەن داستۇرلەر ساقتاۋشىلارىنا قۇرمەت ماڭىزدى. وسىنىڭ بولماسا جۇيە ءسوزسىز دەگراداتسياعا ۇشىرايدى.
بەسىنشى. قازاقستان ناقتى، دەكلاراتيۆتى ەمەس تابىسقا جەتە الاتىن بىرنەشە باسىم باعىتقا ستاۆكا جاساۋ كەرەك.
التىنشى. عىلىمي ەتيكانى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. وسىنىڭ بولماسا كەز كەلگەن رەفورما ەلەۋلى وزگەرىستەرگە اكەلمەيدى.
تۇراقتى دامۋعا ءوتۋ ءۇشىن قوسىمشا:
- عىلىمدى قارجىلاندىرۋدا جەكە سەكتوردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ;
- كوممەرتسيالاندىرۋ مەحانيزمدەرىن قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى ەتۋ جاعىنا جەتىلدىرۋ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ;
- ىرگەلى زەرتتەۋلەردى ناقتى قولداۋ;
- عىلىمي قىزمەتتى باعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ;
- اكادەميالىق ەركىندىك پەن يدەيالار باسەكەلەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ.

تۇتاس عىلىمي ەكوجۇيە قالىپتاستىرعاندا عانا ۇزاق مەرزىمدى ەففەكت جانە عىلىمنىڭ ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولادى.

عىلىم ۇراندار مەن مەرەكەلەر ارقىلى دامىمايدى. ول ادال باعالاۋ، پروبلەمالار مەن قاتەلىكتەردى مويىنداۋ جانە ولاردى جويۋعا دايىندىق ارقىلى داميدى. عىلىم پروبلەمالارى اكىمشىلىك مارتەبە كاسىبي ساراپتامانى الماستىرعاندا باستالادى.

شەنەۋنىك ماتەماتيك، ينجەنەر نەمەسە بيولوگ بولۋعا مىندەتتى ەمەس. ونىڭ مىندەتى – عىلىمدى ءتۇسىندىرۋ ەمەس، ونىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ. سوندىقتان بيۋروكراتتىڭ مىندەتى – «كاسىبي قاۋىمداستىقتى قولداۋ جانە ونىڭ ساراپتاماسىنا سۇيەنۋ» ءپرينتسيپى بولۋى كەرەك. شەنەۋنىك عىلىمنىڭ بولاشاعىن انىقتاماۋى كەرەك، كەرىسىنشە عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا قوساتىن ۇلەسىنە سەنىمدى بولۋى كەرەك.
مەن وسىنى كاسىبي جانە جەتىلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بەلگىسى دەپ سانايمىن.

ەدىل مامىتبەكوۆ
اكادەميك