كوللاج جي كومەگىمەن جاسالدى
ەلدە قۇمار ويىنعا تəۋەلدىلىك جىلدان جىلعا ۋشىعىپ بارادى. اسىرەسە، لۋدوماندار سانى ەسەلەپ ارتىپ، قانشاما وتباسى ونىڭ زاردابىن كورىپ وتىر. مەملەكەت ارنايى زاڭ قابىلداپ، باقىلاۋدى كۇشەيتسە دە، لۋدومانيانىڭ تامىرىنا ەشكىم بالتا شابا الماي وتىر. كەرىسىنشە ول قاۋلاپ، ءوسىپ بارادى.
MNU Newsroom ءتىلشىسى قازاقستاندا نەگە لۋدومانيانى ەرىكتى ەمدەۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاي وتىرعانىن زەرتتەۋ ماقساتىندا تاۋەلدىلىكتەن ەمدەلىپ شىققان ازاماتتارمەن، وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارىمەن جانە پسيحولوگتارمەن سۇقباتتاستى.
«تاۋەلدى بولعانىڭدى ايتىپ، ەلمەن ءبولىسۋ ۇيات ەمەس»
سوڭعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ بۇرىن لۋدومان نەمەسە ناركومان بولعانىن اشىق تۇردە ايتاتىندار كوبەيدى. ولار بۇل پسيحيكالىق بۇزىلىستى قالاي جەڭگەنىن، بۇل جولدا كىمدەر كومەكتەسكەنىن ايتىپ، بۇكپەسىز بولىسۋدە. سولاردىڭ ءبىرى – رۋسلان لاتيفۋللين. ونىڭ وقيعاسى لۋدومانيا تەك ەرىك-جىگەردىڭ السىزدىگى ەمەس، تەرەڭ تامىرلى پسيحولوگيالىق جانە گەنەتيكالىق ماسەلە ەكەنىن ۇقتىرادى. رۋسلان 17 جىل ويىنعا تاۋەلدى بولعان.
فوتودا رۋسلان لاتيفۋللين
«مەنىڭ تاۋەلدىلىگىم گەنەتيكادان باستالدى دەسەم بولادى. اتام الكوگولگە تاۋەلدى، اكەم ويىنقۇمار بولعان. مەنى ولار تاربيەلەمەسە دە، تىيىم سالىنعان نارسەگە دەگەن قۇشتارلىق قانىمدا بولدى. اناما قاراپ، گيمنازيادا وقىپ، مۋزىكا مەن سپورتقا قاتىسىپ، قالىپتى جاعدايدا وسسەم دە، 13 جاسىمدا ويىن اۆتوماتتارىنىڭ قۇرىعىنا ىلىكتىم»، - دەيدى.
رۋسلاننىڭ ايتۋىنشا، ءبارى دۇكەندە تۇرعان اۆتوماتقا سالىنعان 50 تەڭگەدەن باستالعان. العاشقى 400 تەڭگە ۇتىس ونىڭ ساناسىن ۋلاپ، كەيىننەن بۇل اۋەستىك ەسىرتكى مەن الكوگولگە ۇلاسادى.
“ەرەسەك كەزىمدە كازينودا ءبىر تۇندە 80 000 دوللار ۇتقان كەزىم بولدى. بىراق سول ساتتە-اق كازينودان شىقپاي جاتىپ، ءبارىن قايتا ۇتىلدىم. وسى جىلدار ىشىندەگى جالپى ۇتىلعان سوما شامامەن 1 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. مەن تاۋەلدى ەكەنىمدى تەك رەابيليتاتسيالىق ورتالىققا تۇسكەندە عانا مويىندادىم. وعان دەيىن انامدى الداپ، قارىزدارىمدى جابۋ ءۇشىن عانا ەمدەلگەنسىپ جۇرەتىنمىن»، - دەيدى ول.
رۋسلاننىڭ وقيعاسى لۋدومانيانىڭ «تۇڭعيىق» ەكەنىن، ودان شىعۋ ءۇشىن تەك «قويا سالۋ» دەگەن ءۋاجدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن، تەك كاسىبي كومەك پەن سانالى تۇردەگى بەتبۇرىس قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
ءوزىنىڭ بۇرىن ناركومان بولعانىن اشىق ايتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – المات قالدىباەۆ. ول 15 جىل ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولعان. 7-8 جاسىندا لوتورەيا ويناپ، 5 مىڭ ۇتىپ العان ساتتەن باستاپ ونىڭ جەڭىل اقشا تابۋعا دەگەن اۋەستىگى باستالعان. وسى ادرەناليندى ول كەيىن كىلەي يىسكەۋدەن، مەكتەپتە سپيرتتىك ىشىمدىك ىشۋدەن ىزدەيدى. «ناعىز ءلاززاتتى سوسىن ەسىرتكىدەن تاپتىم»، - دەيدى المات. بارا-بارا بۇل ادەتى تاۋەلدىلىككە ۇلاسىپ، ول 15 جىلىن جانە وتباسىن جوعالتادى. ايەلى 3 ۇلىمەن كەتىپ قالادى. قازىر الماتتىڭ ەمدەلىپ شىققانىنا 5 جىل بولعان.
رۋسلان، المات سەكىلدى ءوز قاتەلىگىن مويىنداپ، دەرتتى جەڭگەن جانداردىڭ مىسالى قوعامنىڭ دا بۇل ماسەلەگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتىپ جاتىر.
ەمدەۋدىڭ قيىندىعى
قازاقستاندا كوبىنە مۇنداي ادامدار وزدەرىنىڭ تاۋەلدى بولىپ قالعانىن بارىنشا مويىنداماۋعا تىرىسادى.
«ەڭ قيىنى – ويىنقۇماردى ەمدەۋ. ولاردىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. ءبىرىنشىسى ارالاس ويىنقۇمار دەيمىز. ولار ويناپ، ۇتىلعان كەزدە سترەسستىك جاعدايلاردا ىشەدى، شەگەدى. ال ەكىنشىسى ارالاس ەمەس، تازا لۋدوماندار. ولاردى ەمدەۋ قيىن. ويتكەنى ولار وزىندە پروبلەما بار ەكەنىن، سونىڭ سالدارى، زارداپتارى بار ەكەنىن، مويىنداۋلارى قيىن، قابىلداۋى قيىن»، - دەيدى پسيحولوگ سەرىكگۇل سالي.
مۇنداي لۋدومانداردان شارشاعان تۋىستارى ولاردى ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەتىپ، الەك بولىپ ءجۇر. بىراق كوبىسى مەملەكەتتىك ناركولوگيالىق ديسپانسەرلەرگە اپارماۋعا تىرىسادى، سەبەبى ول جاقتا دياگنوزىنا جانە ەمدەلۋ جيىلىگىنە قاراي ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىنۋى مۇمكىن. ال بۇل كەيىن ونىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا، جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋىنا، جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋىنە، ۆيزا الۋىنا كەدەرگى بولادى.
قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەگىنە سۇيەنسەك، قۇمار ويىنعا تəۋەلدىلەر سانى:
2023 جىلى - 10 پاتسيەنت،
2024 جىلى - 15 پاتسيەنت،
2025 جىلى - 9 پاتسيەنت قانا ەكەن.
ارينە، بۇل كورسەتكىش جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ولاردىڭ تىركەۋدەن بارىنشا قاشاتىنىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ال نەگىزى قازاقستانداعى لۋدوماندار سانى وتكەن جىلى 350 مىڭ دەپ ايتىلعان بولاتىن.
«ەمدەلمەۋدىڭ باستى سەبەبى – ەسەپكە الىنۋدان قورقۋ»
تاۋەلدىلەرمەن ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس جاساپ جۇرگەن پسيحولوگ سەرىكگۇل سəلي «لۋدومانيامەن ەرىكتى تۇردە ەمدەلمەۋدىڭ ەڭ باستى سەبەبى وسى – ەسەپكە الىنۋدان قورقۋ»، - دەيدى. سول سەبەپتى قوعامدا قازىر جەكە مەنشىك رەابيليتاتسيالىق ورتالىقتار كوبەيدى. ءبىر جاقسىسى، ول جاقتا ەمدەلگەن ادام ەشقانداي ەسەپكە الىنبايدى. قۇپيالىلىق بارىنشا ساقتالادى.
«قازىر تəۋەلدىلىك وتە كوبەيىپ كەتتى. Əسىرەسە، ويىن قۇمارلىق. كوبىنە ەر ادامدار مەن جاس جىگىتتەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. نەگىزى جەكە مەنشىك وڭالتۋ ورتالىقتارىندا ەمدەلگەن ءتيىمدى. جەكە ورتالىقتاردا قىزمەت ساپاسى جوعارىراق بولادى»، - دەيدى
فوتودا سەرىكگۇل سالي
لۋدومانيامەن ەرىكتى تۇردە ەمدەلمەۋدىڭ ەكىنشى سەبەبى – رەابيليتاتسيالىق ورتالىقتار قىزمەتى باعاسىنىڭ تىم قىمبات بولۋىندا. ءبىز بۇل ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ءار قالاداعى ورتالىقتارعا حابارلاسىپ، باعاسىن بىلدىك. ورتاشا ەسەپپەن العاندا، ءبىر ايلىق ەم قۇنى 300 مىڭنان 600 مىڭ تەڭگەگە دەيىن باعالانادى ەكەن. ال تولىق كۋرس بىرنەشە ايعا سوزىلىپ، جالپى شىعىن ميلليونداعان تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن.
الايدا، مۇنداي قىمبات رەابيليتاتسياعا قولى جەتپەيتىندەر امالسىزدان ارزان ادىسكە بارادى. سونىڭ ىشىندە ەمشى جاعالاپ كەتەتىندەر كوپ. بۇگىندە əلەۋمەتتىك جەلىلەردە ءوزىن «ەمشى» دەپ تانىستىراتىندار كوبەيگەن. ولار تəۋەلدىلىكتى سۋرەتكە قاراپ، ونلاين دۇعا وقۋ ارقىلى ەمدەۋدى ۇسىنادى. ياعني، مەديتسينالىق ەممەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزان. بىراق ناقتى نəتيجەگە كەپىلدىك بەرمەيدى.
«2018 جىلدان باستاپ لۋدومانيا دەرت رەتىندە بەكىتىلدى. بىراق ءبىزدىڭ قوعام ءəلى كۇنگە دەيىن ونى دۇرىس ەمدەمەيدى. ادامداردى تۋىستارى ەمشىگە اپارادى، باقسىعا اپارادى، گيپنوزعا سەنەدى. الايدا بۇل - پسيحيكاداعى پروبلەما. ونى ەشقانداي قامشى نەمەسە ەمدىك سۋ ەمدەي المايدى»، - دەيدى استاناداعى تاۋەلدىلەردى ەمدەۋمەن اينالىساتىن وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ازامات نۇربەكۇلى.
فوتودا ازامات نۇربەكۇلى
ماماندار لۋدومانداردىڭ ەرىكتى تۇردە ەم الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ۇيات فاكتورى ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ولار «تۋىستارىم بىلسە ءالسىز ادام دەپ ويلاپ قالادى، جۇرت نە دەيدى» دەگەن سەكىلدى جالعان نامىستى جوعارى قويادى. ودان بولەك قوعامدا لۋدومانيانىڭ دەرت رەتىندە، پسيحيكالىق بۇزىلىس رەتىندە تولىق مويىندالماۋى دا اياققا تۇساۋ بولىپ تۇر.
«نە سەبەپتەن مەنىڭ ىشىمدە وسى تاۋەلدىلىككە دەگەن قۇشتارلىق پايدا بولدى؟ مۇنىڭ سەبەبى پسيحوتەراپەۆتپەن بىرگە وتىرىپ جاسالاتىن جۇمىس ارقىلى تابىلادى. سونى تاپقان كەزدە بارىپ، تۇسىنىكتى تۇردە، سانالى تۇردە تۇسىنىكپەن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن قادامعا كەلەدى. ايتپەسە، ولار كوبى ءوز وزىنەن قاشادى. سوندىقتان بۇل تۇستا پسيحولوگيالىق كەشەندى جۇمىس جاسالۋى كەرەك»، - دەيدى پسيحولوگ.
تاۋەلدىلەردى ەمدەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار بۇل ماسەلە سونىمەن قاتار قۇمار ويىن يندۋسترياسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى، اگرەسسيۆتى جارنامالاردىڭ اشىق كورسەتىلۋى، زاڭنان اينالىپ وتەتىن قۇيتىرقى ارەكەتتەردىڭ كوپتىگى، قولجەتىمدى ءارى سەنىمدى ءانونيمدى قىزمەتتەر مەن اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ ازدىعى قيىندىق تۋدىرىپ تۇرعانىن ايتادى.
«مىسالى جاقىندا «رەال مادريد» پەن «قايراتتىڭ» ماتچىندا ويىنعا ستاۆكا تىگۋ اشىق جارنامالاندى. بۇل – بىزگە ەكى جاعىنان زيان. بىرىنشىدەن، بۇل جالپى ۇلت تاربيەسىنە جامان اسەر ەتەدى. سەبەبى ءوسىپ كەلە جاتقان بالا، نە جامان، نە جاقسى ەكەنىن بىلمەيدى. جانە دۇرىس الەۋممەتتەنبەگەن ۇلكەن ەر ازاماتتار دا سونى كورەدى دە، سول جەردەن جەڭىل اقشا تابۋعا بولادى دەپ ويىنعا اقشا تىگىپ باستايدى. مىسالى، جالقاۋ ادامدار دا سول جارنامانى كورەدى دە، ستاۆكا قويادى. ەكىنشىدەن، مۇنداي جارنامالار لۋدومانيا بويىنشا ەم الىپ شىققانداردى قايتا تۇزاققا تۇسىرەدى. ولاردا قانشا ەمدەلىپ شىقسا دا ولاردا قۇمارلىق دەگەن ءبارىبىر بولادى. ال جارناما سوعان تارتادى قايتادان»، - دەيدى سەرىكگۇل سالي.
ويىن – ەرمەك ەمەس، ول تاعدىردى تالقاندايتىن دەرت. «ال دەرتتى جاسىرۋ ەمەس، ەمدەۋ كەرەك»، - دەيدى ماماندار.
بالكەن احمەتوۆا
