Kollaj Jİ kömegımen jasaldy
Elde qūmar oiynǧa təueldılık jyldan jylǧa uşyǧyp barady. Äsırese, ludomandar sany eselep artyp, qanşama otbasy onyŋ zardabyn körıp otyr. Memleket arnaiy zaŋ qabyldap, baqylaudy küşeitse de, ludomaniianyŋ tamyryna eşkım balta şaba almai otyr. Kerısınşe ol qaulap, ösıp barady.
MNU Newsroom tılşısı Qazaqstanda nege ludomaniiany erıktı emdeu mädenietı qalyptaspai otyrǧanyn zertteu maqsatynda täueldılıkten emdelıp şyqqan azamattarmen, oŋaltu ortalyqtarynyŋ mamandarymen jäne psihologtarmen sūqbattasty.
«TÄUELDI BOLǦANYŊDY AITYP, ELMEN BÖLISU ŪIаT EMES»
Soŋǧy uaqytta özınıŋ būryn ludoman nemese narkoman bolǧanyn aşyq türde aitatyndar köbeidı. Olar būl psihikalyq būzylysty qalai jeŋgenın, būl jolda kımder kömekteskenın aityp, bükpesız bölısude. Solardyŋ bırı – Ruslan Latifullin. Onyŋ oqiǧasy ludomaniia tek erık-jıgerdıŋ älsızdıgı emes, tereŋ tamyrly psihologiialyq jäne genetikalyq mäsele ekenın ūqtyrady. Ruslan 17 jyl oiynǧa täueldı bolǧan.
Fotoda Ruslan Latifullin
«Menıŋ täueldılıgım genetikadan bastaldy desem bolady. Atam alkogolge täueldı, äkem oiynqūmar bolǧan. Menı olar tärbielemese de, tyiym salynǧan närsege degen qūştarlyq qanymda boldy. Anama qarap, gimnaziiada oqyp, muzyka men sportqa qatysyp, qalypty jaǧdaida össem de, 13 jasymda oiyn avtomattarynyŋ qūryǧyna ılıktım», - deidı.
Ruslannyŋ aituynşa, bärı dükende tūrǧan avtomatqa salynǧan 50 teŋgeden bastalǧan. Alǧaşqy 400 teŋge ūtys onyŋ sanasyn ulap, keiınnen būl äuestık esırtkı men alkogolge ūlasady.
“Eresek kezımde kazinoda bır tünde 80 000 dollar ūtqan kezım boldy. Bıraq sol sätte-aq kazinodan şyqpai jatyp, bärın qaita ūtyldym. Osy jyldar ışındegı jalpy ūtylǧan soma şamamen 1 million dollardy qūraidy. Men täueldı ekenımdı tek reabilitasiialyq ortalyqqa tüskende ǧana moiyndadym. Oǧan deiın anamdy aldap, qaryzdarymdy jabu üşın ǧana emdelgensıp jüretınmın», - deidı ol.
Ruslannyŋ oqiǧasy ludomaniianyŋ «tūŋǧiyq» ekenın, odan şyǧu üşın tek «qoia salu» degen uäjdıŋ jetkılıksızdıgın, tek käsıbi kömek pen sanaly türdegı betbūrys qajet ekenın körsetedı.
Özınıŋ būryn narkoman bolǧanyn aşyq aityp jürgenderdıŋ bırı – Almat Qaldybaev. Ol 15 jyl esırtkıge täueldı bolǧan. 7-8 jasynda lotoreia oinap, 5 myŋ ūtyp alǧan sätten bastap onyŋ jeŋıl aqşa tabuǧa degen äuestıgı bastalǧan. Osy adrenalindı ol keiın kılei iıskeuden, mektepte spirttık ışımdık ışuden ızdeidı. «Naǧyz läzzatty sosyn esırtkıden taptym», - deidı Almat. Bara-bara būl ädetı täueldılıkke ūlasyp, ol 15 jylyn jäne otbasyn joǧaltady. Äielı 3 ūlymen ketıp qalady. Qazır Almattyŋ emdelıp şyqqanyna 5 jyl bolǧan.
Ruslan, Almat sekıldı öz qatelıgın moiyndap, derttı jeŋgen jandardyŋ mysaly qoǧamnyŋ da būl mäselege degen közqarasyn özgertıp jatyr.
EMDEUDIŊ QİYNDYǦY
Qazaqstanda köbıne mūndai adamdar özderınıŋ täueldı bolyp qalǧanyn barynşa moiyndamauǧa tyrysady.
«Eŋ qiyny – oiynqūmardy emdeu. Olardyŋ özı ekıge bölınedı. Bırınşısı aralas oiynqūmar deimız. Olar oinap, ūtylǧan kezde stresstık jaǧdailarda ışedı, şegedı. Al ekınşısı aralas emes, taza ludomandar. Olardy emdeu qiyn. Öitkenı olar özınde problema bar ekenın, sonyŋ saldary, zardaptary bar ekenın, moiyndaulary qiyn, qabyldauy qiyn», - deidı psiholog Serıkgül Sali.
Mūndai ludomandardan şarşaǧan tuystary olardy mäjbürlı türde emdetıp, älek bolyp jür. Bıraq köbısı memlekettık narkologiialyq dispanserlerge aparmauǧa tyrysady, sebebı ol jaqta diagnozyna jäne emdelu jiılıgıne qarai dispanserlık esepke alynuy mümkın. Al būl keiın onyŋ jūmysqa tūruyna, jürgızuşı kuälıgın aluyna, joǧary oqu ornyna tüsuıne, viza aluyna kedergı bolady.
QR Densaulyq saqtau ministrlıgınıŋ resmi deregıne süiensek, qūmar oiynǧa təueldıler sany:
2023 jyly - 10 pasient,
2024 jyly - 15 pasient,
2025 jyly - 9 pasient qana eken.
Ärine, būl körsetkış joǧaryda aitqanymyzdai, olardyŋ tırkeuden barynşa qaşatynynyŋ aiqyn körınısı. Al negızı Qazaqstandaǧy ludomandar sany ötken jyly 350 myŋ dep aitylǧan bolatyn.
«EMDELMEUDIŊ BASTY SEBEBI – ESEPKE ALYNUDAN QORQU»
Täueldılermen ūzaq jyldar boiy jūmys jasap jürgen psiholog Serıkgül Səli «ludomaniiamen erıktı türde emdelmeudıŋ eŋ basty sebebı osy – esepke alynudan qorqu», - deidı. Sol sebeptı qoǧamda qazır jeke menşık reabilitasiialyq ortalyqtar köbeidı. Bır jaqsysy, ol jaqta emdelgen adam eşqandai esepke alynbaidy. Qūpiialylyq barynşa saqtalady.
«Qazır təueldılık öte köbeiıp kettı. Əsırese, oiyn qūmarlyq. Köbıne er adamdar men jas jıgıtter arasynda jiı kezdesedı. Negızı jeke menşık oŋaltu ortalyqtarynda emdelgen tiımdı. Jeke ortalyqtarda qyzmet sapasy joǧaryraq bolady», - deidı
Fotoda Serıkgül Sali
Ludomaniiamen erıktı türde emdelmeudıŋ ekınşı sebebı – reabilitasiialyq ortalyqtar qyzmetı baǧasynyŋ tym qymbat boluynda. Bız būl maqalany daiyndau barysynda är qaladaǧy ortalyqtarǧa habarlasyp, baǧasyn bıldık. Ortaşa eseppen alǧanda, bır ailyq em qūny 300 myŋnan 600 myŋ teŋgege deiın baǧalanady eken. Al tolyq kurs bırneşe aiǧa sozylyp, jalpy şyǧyn milliondaǧan teŋgenı qūrauy mümkın.
Alaida, mūndai qymbat reabilitasiiaǧa qoly jetpeitınder amalsyzdan arzan ädıske barady. Sonyŋ ışınde emşı jaǧalap ketetınder köp. Bügınde əleumettık jelılerde özın «emşı» dep tanystyratyndar köbeigen. Olar təueldılıktı suretke qarap, onlain dūǧa oqu arqyly emdeudı ūsynady. Iаǧni, medisinalyq emmen salystyrǧanda äldeqaida arzan. Bıraq naqty nətijege kepıldık bermeidı.
«2018 jyldan bastap ludomaniia dert retınde bekıtıldı. Bıraq bızdıŋ qoǧam əlı künge deiın ony dūrys emdemeidı. Adamdardy tuystary emşıge aparady, baqsyǧa aparady, gipnozǧa senedı. Alaida būl - psihikadaǧy problema. Ony eşqandai qamşy nemese emdık su emdei almaidy», - deidı Astanadaǧy täueldılerdı emdeumen ainalysatyn oŋaltu ortalyǧynyŋ jetekşısı Azamat Nūrbekūly.
Fotoda Azamat Nūrbekūly
Mamandar ludomandardyŋ erıktı türde em almauynyŋ taǧy bır sebebı – ūiat faktory ekenın aitady. Sebebı olar «tuystarym bılse älsız adam dep oilap qalady, jūrt ne deidı» degen sekıldı jalǧan namysty joǧary qoiady. Odan bölek qoǧamda ludomaniianyŋ dert retınde, psihikalyq būzylys retınde tolyq moiyndalmauy da aiaqqa tūsau bolyp tūr.
«Ne sebepten menıŋ ışımde osy täueldılıkke degen qūştarlyq paida boldy? Mūnyŋ sebebı psihoterapevtpen bırge otyryp jasalatyn jūmys arqyly tabylady. Sony tapqan kezde baryp, tüsınıktı türde, sanaly türde tüsınıkpen ömır süru degen qadamǧa keledı. Äitpese, olar köbı öz özınen qaşady. Sondyqtan būl tūsta psihologiialyq keşendı jūmys jasaluy kerek», - deidı psiholog.
Täueldılerdı emdeumen ainalysyp jürgen mamandar būl mäsele sonymen qatar qūmar oiyn industriiasynyŋ qoljetımdılıgı, agressivtı jarnamalardyŋ aşyq körsetıluı, zaŋnan ainalyp ötetın qūityrqy äreketterdıŋ köptıgı, qoljetımdı ärı senımdı anonimdı qyzmetter men aqparattyq jūmystardyŋ azdyǧy qiyndyq tudyryp tūrǧanyn aitady.
«Mysaly jaqynda «Real Madrid» pen «Qairattyŋ» matchynda oiynǧa stavka tıgu aşyq jarnamalandy. Būl – bızge ekı jaǧynan ziian. Bırınşıden, būl jalpy ūlt tärbiesıne jaman äser etedı. Sebebı ösıp kele jatqan bala, ne jaman, ne jaqsy ekenın bılmeidı. Jäne dūrys äleummettenbegen ülken er azamattar da sony köredı de, sol jerden jeŋıl aqşa tabuǧa bolady dep oiynǧa aqşa tıgıp bastaidy. Mysaly, jalqau adamdar da sol jarnamany köredı de, stavka qoiady. Ekınşıden, mūndai jarnamalar ludomaniia boiynşa em alyp şyqqandardy qaita tūzaqqa tüsıredı. Olarda qanşa emdelıp şyqsa da olarda qūmarlyq degen bärıbır bolady. Al jarnama soǧan tartady qaitadan», - deidı Serıkgül Sali.
Oiyn – ermek emes, ol taǧdyrdy talqandaityn dert. «Al derttı jasyru emes, emdeu kerek», - deidı mamandar.
Balken Ahmetova
