وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىس – ادام ومىرىندەگى تابيعي ءارى زاڭدىلىققا نەگىزدەلگەن دامۋ كەزەڭى. وتپەلى كەزەڭدە ادام ىشكى قۇندىلىقتارىن قايتا باعالاپ، وزگەرىستەرگە بەيىمدەلەدى جانە تۇلعالىق وزگەرىستەردى باستان كەشىرەدى.
اتالعان كەزەڭدەر ىشكى قاراما-قايشىلىقتارعا تولى، سوندىقتان ادامعا ۇيرەنشىكتى ءومىر سالتىن وزگەرتۋدى جانە جاڭا تىرەكتەردى ىزدەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇلعانىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
مەكتەپ جاسىنداعى وتپەلى كەزەڭ پسيحيكانىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ترانسفورماتسياسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. وسى ارقىلى بالا ءوسىپ، تۇلعا رەتىندە قالىپتاسادى. ەگەر بالادا ەشقانداي وزگەرىس بايقالماسا، وتپەلى كەزەڭ جوق دەگەن ءسوز ەمەس، تەك ونىڭ ءوتۋى مەن قابىلدانۋى وزگەشە سيپاتتا بولادى…
ءجاسوسپىرىمنىڭ قارسىلىق كورسەتۋى – قالىپتى جاعداي، ال ەرەسەك ادامنىڭ بۇلىك شىعارۋىن اينالاسىنداعىلار قابىلدامايدى.
ەندەشە، وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىس ادەتتە قالاي بولىنەتىنىن جانە بالا پسيحولوگياسىنا اسەرىن "وركەن" بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پسيحولوگ مامانى باشكاەۆا سوفيا جان-جاقتى قاراستىرادى.
بالالاردا اتا-انالار مەن پەداگوگتەر العاش بايقايتىن كەزەڭ – 1-سىنىپتاعى داعدارىس. بۇل ۋاقىتتا بالادا جاڭا ورتا قالىپ تاسىپ، جاڭا كەزەڭدەر باستالادى.
7 جاستاعى داعدارىس. بۇل – ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كەزەڭى، ول بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن قاراپايىم ەرەجەلەر ارقىلى رەتتەي باستايتىن 1 جاس كەزەڭىندەگى داعدارىسقا ۇقسايدى. بۇل كەزەڭدەگى نەگىزگى قاجەتتىلىك – قۇرمەت. وسى كەزەڭدە بالادا «ىشكى اتا-انا» دەپ اتالاتىن پسيحولوگيالىق قۇرىلىم قالىپتاسا باستايدى. ول وزىنە ماڭىزدى ەرەسەكتەردىڭ، ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنىڭ مىنەز-قۇلقىن بويىنا قابىلداپ، ىشكى الەمىنە ەنگىزەدى. كەيىن وسى ۇلگىلەرگە سۇيەنىپ ارەكەت ەتەدى. ەگەر ينتەريوريزاتسيا (مىنەز-قۇلىق ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن ىشكى سەنىمدەر، سەزىمدەر مەن داعدىلار دەڭگەيىندە تەرەڭ مەڭگەرۋ) جۇزەگە اسسا جانە بالانىڭ ساناسىندا تۇراقتى، قولداۋشى، ماقۇلداۋشى ءارى ىنتالاندىرۋشى ىشكى اتا-انا بەينەسى قالىپتاسسا، بالا اتا-اناسى قاسىندا بولماعان جاعدايدا ۋايىمعا بەرىلمەي، قورقىنىشسىز جانە الاڭسىز قابىلداي الادى.
بۇل داعدارىس باستاۋىش سىنىپتان باستاپ شامامەن 12 جاسقا دەيىن سوزىلادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بالا قارسىلىق كورسەتسە دە، بىرتىندەپ بەيىمدەلۋگە ۇيرەنەدى.
وسى كەزەڭدە بالانىڭ دامۋىندا قانداي وزگەرىستەر بايقالادى؟
✓ سوزدىك-لوگيكالىق ويلاۋ، ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ داعدىلارى، ەرىكتى مىنەز-قۇلىق، ەرىك-جىگەر جانە رەفلەكسيا قابىلەتى داميدى .
✓ ءوز ارەكەتتەرىن جوسپارلاي ءبىلۋدىڭ داعدىلارى قالىپتاسادى
✓ وقۋ ۇجىمىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن بالادا وزگەلەرمەن بايلانىس ورناتۋعا دەگەن ۇمتىلىس پايدا بولادى
✓ ءوزىن-ءوزى باعالاۋ وزگەرەدى
ودان كەيىن جاڭا داعدارىس باستالادى. ونى ەڭ ەموتسيونالدى، دۇربەلەڭدى جانە ايقىن داعدارىس دەپ سيپاتتايدى (اسىرەسە ونى العاش كورىپ تۇرعان اتا-انالار ءۇشىن). بۇل – 12–15 جاس ارالىعىنداعى ءجاسوسپىرىم كەزەڭىنىڭ داعدارىسى. الداعى ءۇش جىل بويى بالانىڭ باستى ىزدەنىسى – «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابۋ.
ءجاسوسپىرىمنىڭ قاجەتتىلىكتەرى:
✓ باسقالاردان ەرەكشەلەنگىسى كەلۋ
✓ ءوزىن، ىشكى الەمىن تانۋ، وزىندىك ورنىن انىقتاۋ
✓ مەكتەپتە جانە ودان تىس بەلسەندى بولۋ
✓ قاتارلاستارىمەن جانە ەرەسەكتەرمەن ءوزارا قۇرمەت پەن دوستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ
✓ جاقسى فيزيكالىق فورمادا بولۋ
✓ قابىلەتىن كورسەتۋگە جانە تابىستى بولۋعا ۇمتىلۋ
✓ تۇراقتى ءارى سەنىمدى تۇردە دامۋ
جاسوسپىرىمگە ءبىر ۋاقىتتا كوپتەگەن جاڭا الەۋمەتتىك مىندەتتەر جۇكتەلەدى. بۇعان قوسا، ونىڭ ورگانيزمىندە وتكىر گورموندىق وزگەرىستەر جۇرەدى، ولارعا بەيىمدەلۋگە جانە دۇرىس قابىلداۋعا ۋاقىتى بولمايدى. جۇيكە جۇيەسى شەگىنە جەتىپ، جاڭا الەۋمەتتىك رولدەر بارلىق جاقتان قىسىم كورسەتەدى. ناتيجەسىندە ىشكى الاڭداۋشىلىق، اگرەسسيا جانە دۇربەلەڭ كۇي پايدا بولادى.
نەگىزگى وزگەرىستەر
✓ ابستراكتىلى ويلاۋ
✓ ءوزىن-ءوزى تانۋ
✓ ءوزىن ەرەسەك سەزىنۋ
✓ قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ
ودان كەيىن جاسوسپىرىمدىك كەزەڭ – 14 جاستان 21 جاسقا دەيىن. بۇل كەزەڭدە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ جانە ەرەسەك ومىرگە قادام باسۋمەن بايلانىستى. اتا-انادان سەپاراتسيا ءوتۋ، ولاردىڭ قورقىنىشتارى مەن ۋايىمدارى، كوبىنە جاڭا شىنايىلىقتارعا دايىن ەمەستىگى بايقالادى.
جاسوپىرىمدىك كەزەڭنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وسى ۋاقىتتا ەرەسەك ومىرگە قادام باسۋ جۇزەگە اسادى جانە تۇلعانىڭ تۇراقتى مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىكتەرى تولىق قالىپتاسادى. ەگەر ءجاسوسپىرىم كەزەڭىندە بالالىقتان ەرەسەكتىككە ءوتۋ باستالسا، ادەتتە بالالىق قاسيەتتەر باسىم بولىپ، تەك العاشقى ەرەسەك كورىنىستەر عانا بايقالادى، ال جاستىق كەزەڭدە بالالىق سيپاتتار ازايىپ، قالىپتى دامۋى كەزەڭىندە بۇل قاسيەتتەر مۇلدە جويىلادى.
وسىلايشا، جاسوسپىرىمدىك كەزەڭدە ادام تولىق تۇلعالىق جانە الەۋمەتتىك جەتىلۋگە قول جەتكىزەدى.
ادەتتە، وسى ۋاقىتتا وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستار ەڭ جوعارى شيەلەنىس دەڭگەيىنە جەتەدى.
اتا-انامەن جانجالداردىڭ سەبەپتەرى
➢ شەكتەن تىس قاتالدىق
➢ ادىلەتسىزدىك
➢ جامان كوڭىل-كۇيدى باسقارا الماۋ
➢ بوس ۋاقىتتىڭ بولماۋى
جالپى، جاسوسپىرىمدىك كەزەڭدى كەلەسى بەلگىلەر سيپاتتايدى:
1) جالپى ەموتسيونالدىق، ينتەللەكتۋالدىق جانە الەۋمەتتىك جەتىلۋ;
2) قۇقىقتىق تۇرعىدا اتا-اناعا تاۋەلسىز بولۋ;
3) ماماندىق تاڭداۋ;
4) بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋ داعدىلارى;
5) ار-ۇجدان مەن جاۋاپكەشىلىكتى ءتۇسىنۋ نەگىزىندەگى ءومىر پسيحولوگياسىن قۇرۋ;
6) ءوزىن-ءوزى تانۋ.
ەرەسەك ومىرگە جەتۋ – جاسوسپىرىمدىك كەزەڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى.
