Ötpelı kezeŋdegı daǧdarys – adam ömırındegı tabiǧi ärı zaŋdylyqqa negızdelgen damu kezeŋı. Ötpelı kezeŋde adam ışkı qūndylyqtaryn qaita baǧalap, özgerısterge beiımdeledı jäne tūlǧalyq özgerısterdı bastan keşıredı.
Atalǧan kezeŋder ışkı qarama-qaişylyqtarǧa toly, sondyqtan adamǧa üirenşıktı ömır saltyn özgertudı jäne jaŋa tırekterdı ızdeudı talap etedı. Būl öz kezegınde tūlǧanyŋ ärı qarai damuy üşın asa maŋyzdy bolyp tabylady.
Mektep jasyndaǧy ötpelı kezeŋ psihikanyŋ jas erekşelıkterıne bailanysty transformasiiasynyŋ ajyramas bölıgı bolyp tabylady. Osy arqyly bala ösıp, tūlǧa retınde qalyptasady. Eger balada eşqandai özgerıs baiqalmasa, ötpelı kezeŋ joq degen söz emes, tek onyŋ ötuı men qabyldanuy özgeşe sipatta bolady…
Jasöspırımnıŋ qarsylyq körsetuı – qalypty jaǧdai, al eresek adamnyŋ bülık şyǧaruyn ainalasyndaǧylar qabyldamaidy.
Endeşe, ötpelı kezeŋdegı daǧdarys ädette qalai bölınetının jäne bala psihologiiasyna äserın "Örken" balalardyŋ äl-auqatyn arttyru ūlttyq ǧylymi-praktikalyq institutynyŋ psiholog mamany Başkaeva Sofiia jan-jaqty qarastyrady.
Balalarda ata-analar men pedagogter alǧaş baiqaityn kezeŋ – 1-synyptaǧy daǧdarys. Būl uaqytta balada jaŋa orta qalyp tasyp, jaŋa kezeŋder bastalady.
7 jastaǧy daǧdarys. Būl – özın-özı basqaru kezeŋı, ol balanyŋ mınez-qūlqyn qarapaiym erejeler arqyly rettei bastaityn 1 jas kezeŋındegı daǧdarysqa ūqsaidy. Būl kezeŋdegı negızgı qajettılık – qūrmet. Osy kezeŋde balada «ışkı ata-ana» dep atalatyn psihologiialyq qūrylym qalyptasa bastaidy. Ol özıne maŋyzdy eresekterdıŋ, eŋ aldymen ata-anasynyŋ mınez-qūlqyn boiyna qabyldap, ışkı älemıne engızedı. Keiın osy ülgılerge süienıp äreket etedı. Eger interiorizasiia (mınez-qūlyq erejelerı men normalaryn ışkı senımder, sezımder men daǧdylar deŋgeiınde tereŋ meŋgeru) jüzege assa jäne balanyŋ sanasynda tūraqty, qoldauşy, maqūldauşy ärı yntalandyruşy ışkı ata-ana beinesı qalyptassa, bala ata-anasy qasynda bolmaǧan jaǧdaida uaiymǧa berılmei, qorqynyşsyz jäne alaŋsyz qabyldai alady.
Būl daǧdarys bastauyş synyptan bastap şamamen 12 jasqa deiın sozylady. Osy uaqyt aralyǧynda bala qarsylyq körsetse de, bırtındep beiımdeluge üirenedı.
Osy kezeŋde balanyŋ damuynda qandai özgerıster baiqalady?
✓ Sözdık-logikalyq oilau, özın-özı retteu daǧdylary, erıktı mınez-qūlyq, erık-jıger jäne refleksiia qabıletı damidy .
✓ Öz äreketterın josparlai bıludıŋ daǧdylary qalyptasady
✓ Oqu ūjymyndaǧy qarym-qatynasty nyǧaitu üşın balada özgelermen bailanys ornatuǧa degen ūmtylys paida bolady
✓ Özın-özı baǧalau özgeredı
Odan keiın jaŋa daǧdarys bastalady. Ony eŋ emosionaldy, dürbeleŋdı jäne aiqyn daǧdarys dep sipattaidy (äsırese ony alǧaş körıp tūrǧan ata-analar üşın). Būl – 12–15 jas aralyǧyndaǧy jasöspırım kezeŋınıŋ daǧdarysy. Aldaǧy üş jyl boiy balanyŋ basty ızdenısı – «Men kımmın?» degen sūraqqa jauap tabu.
Jasöspırımnıŋ qajettılıkterı:
✓ Basqalardan erekşelengısı kelu
✓ Özın, ışkı älemın tanu, özındık ornyn anyqtau
✓ Mektepte jäne odan tys belsendı bolu
✓ Qatarlastarymen jäne eresektermen özara qūrmet pen dostyqqa negızdelgen qarym-qatynas ornatu
✓ Jaqsy fizikalyq formada bolu
✓ Qabıletın körsetuge jäne tabysty boluǧa ūmtylu
✓ Tūraqty ärı senımdı türde damu
Jasöspırımge bır uaqytta köptegen jaŋa äleumettık mındetter jükteledı. Būǧan qosa, onyŋ organizmınde ötkır gormondyq özgerıster jüredı, olarǧa beiımdeluge jäne dūrys qabyldauǧa uaqyty bolmaidy. Jüike jüiesı şegıne jetıp, jaŋa äleumettık rölder barlyq jaqtan qysym körsetedı. Nätijesınde ışkı alaŋdauşylyq, agressiia jäne dürbeleŋ küi paida bolady.
Negızgı özgerıster
✓ abstraktyly oilau
✓ özın-özı tanu
✓ özın eresek sezınu
✓ qūndylyqtardy qalyptastyru
Odan keiın jasöspırımdık kezeŋ – 14 jastan 21 jasqa deiın. Būl kezeŋde maŋyzdy şeşımder qabyldau jäne eresek ömırge qadam basumen bailanysty. Ata-anadan separasiia ötu, olardyŋ qorqynyştary men uaiymdary, köbıne jaŋa şynaiylyqtarǧa daiyn emestıgı baiqalady.
Jasöpırımdık kezeŋnıŋ basty erekşelıgı – osy uaqytta eresek ömırge qadam basu jüzege asady jäne tūlǧanyŋ tūraqty mınez-qūlyq erekşelıkterı tolyq qalyptasady. Eger jasöspırım kezeŋınde balalyqtan eresektıkke ötu bastalsa, ädette balalyq qasietter basym bolyp, tek alǧaşqy eresek körınıster ǧana baiqalady, al jastyq kezeŋde balalyq sipattar azaiyp, qalypty damuy kezeŋınde būl qasietter mülde joiylady.
Osylaişa, jasöspırımdık kezeŋde adam tolyq tūlǧalyq jäne äleumettık jetıluge qol jetkızedı.
Ädette, osy uaqytta otbasyndaǧy qarym-qatynastar eŋ joǧary şielenıs deŋgeiıne jetedı.
Ata-anamen janjaldardyŋ sebepterı
➢ Şekten tys qataldyq
➢ Ädıletsızdık
➢ Jaman köŋıl-küidı basqara almau
➢ Bos uaqyttyŋ bolmauy
Jalpy, jasöspırımdık kezeŋdı kelesı belgıler sipattaidy:
1) jalpy emosionaldyq, intellektualdyq jäne äleumettık jetılu;
2) qūqyqtyq tūrǧyda ata-anaǧa täuelsız bolu;
3) mamandyq taŋdau;
4) bos uaqytty ūiymdastyru daǧdylary;
5) ar-ūjdan men jauapkeşılıktı tüsınu negızındegı ömır psihologiiasyn qūru;
6) özın-özı tanu.
Eresek ömırge jetu – jasöspırımdık kezeŋnıŋ negızgı maqsaty bolyp tabylady.
