پسيحولوگيا سالاسىن رەتتەيتىن زاڭ قابىلداۋ كەنەتتەن تۋعان باستاما ەمەس. پسيحولوگ اننا قۇدياروۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل – شيرەك عاسىر بۇرىن كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ زاڭدى جالعاسى. وسى ۋاقىت ىشىندە سالا كەڭەيدى، ماماندار كوبەيدى، بىراق ساپا مەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى.
ساراپشى جاڭا زاڭ ەڭ الدىمەن كاسىبي ستاندارتتاردى ايقىنداپ، پسەۆدوپسيحولوگتاردان ارىلۋعا جول اشۋى ءتيىس دەيدى. الايدا مامانداردى قوعامداعى كۇمان مەن دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلعان پىكىرلەر الاڭداتادى. سوندىقتان ولار زاڭ مىندەتتەرمەن قاتار قۇقىعىمىز دا قاتار قامتىلعان ءادىل قۇجات بولۋى ءتيىس دەيدى.
– پسيحولوگتاردىڭ جۇمىسىن زاڭ اياسىندا جۇيەلەۋ تۋرالى باستامانى كوتەرۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
– بۇرىن، شامامەن 25 جىل بۇرىن، ءبىز وسى ماسەلەنى كوتەرگەن ەدىك: پسيحولوگ ماماندىعى قاجەت دەپ، ءار مەكتەپكە پسيحولوگ بەرىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە، شاماسى 2007 جىلى زاڭ قابىلدانىپ، مەكتەپتەردە پسيحولوگ قىزمەتى پايدا بولدى.
بىراق سونىمەن قاتار كەيبىرەۋلەر، ءتىپتى دەپۋتاتتاردىڭ ءوزى «قۇداي ساقتاسىن، پسيحولوگقا بارۋدان» دەگەن سياقتى پىكىر ايتقانىن دا ەستىپ وتىرمىز. بۇل تاڭعالارلىق جاعداي. ويتكەنى ءدال سول زاڭدى كەزىندە دەپۋتاتتار قابىلدادى عوي. ءار مەكتەپتە پسيحولوگ بولسىن دەگەن شەشىمدى قولدادى. ال قازىر پسيحولوگقا بارۋدان قورقاتىنداي ءسوز ايتۋى تۇسىنىكسىز. نەگىزىندە ولاردىڭ ءوز بالالارى مەن نەمەرەلەرى دە مەكتەپتەگى پسيحولوگتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋى مۇمكىن.
وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە پسيحولوگ قىزمەتى كەڭىنەن تارادى. قازىر مەكتەپتەردە دە، جەكە كلينيكالاردا دا، ءتۇرلى ۇيىمداردا دا پسيحولوگتار بار. جەكە كاسىپكەر رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن پسيحولوگتار دا كوبەيدى. ەندى وسى سالانى رەتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان بۇل باعىتتا ارنايى زاڭ كەرەك. ءبىز مەملەكەت بولعاندىقتان، ءاربىر سالا زاڭمەن رەتتەلۋى ءتيىس.
– پسيحولوگيالىق قىزمەت تۇرلەرىن زاڭدىق تۇرعىدا ايقىنداعاندا، ەڭ باستى نە ەسكەرىلۋى ءتىيس؟
– پسيحولوگ قانداي قىزمەت اتقارادى، وعان قانداي تالاپتار قويىلادى – وسىنىڭ ءبارىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ، ناقتىلاپ الۋ كەرەك. ودان كەيىن بۇل سالاداعى مامانداردى باقىلاۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى.
ويتكەنى قازىر پسيحولوگتار كوبەيىپ كەتتى دەيدى. ءبىر جاعىنان بۇل جاقسى، بىراق ولاردىڭ ءبارىنىڭ دەڭگەيى بىردەي ەمەس. كەيبىرى شىن مانىندە بىلىكتى مامان بولسا، ەندى بىرەۋلەرى تەك سىرتقى كورىنىس ءۇشىن عانا «پسيحولوگ» اتانىپ جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى. سوندىقتان بۇل سالادا ساپانى كوتەرۋ كەرەك.
مەن دۇرىس تۇسىنسەم، بارلىعى ءتىپتى دەپۋتاتتارعا دەيىن «پسيحولوگتارعا» قارسى. ويتكەنى دەپۋتاتتاردىڭ اۋزىنان «پسيحولوگقا بارۋدان قۇداي ساقتاسىن» دەگەندى ەستيتىن كۇنگە جەتتىك. بەس ساۋساق بىردەي ەمەس، بىراق نەگە بارلىعىنا بىردەي قارا كۇيە جاعىپ وتىر. وسى ءسوزى ارقىلى اتى بار، زاتى بار پسيحولوگتاردى كەمسىتىپ قويعان جوق پا؟! ەموتسياعا بەرىلەتىن بولسا، قازىر كوپتەگەن پسيحولوگتاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. زاڭ جوباسى جاقسى شىعار، بىراق دەپۋتتاردىڭ مالىمدەمەسى، مىقتى مامانداردىڭ سالادان كەتىپ قالۋىنا دا سەبەپ مۇمكىن.
زاڭ جوباسىنىڭ ءوزى ەش جەردە جاريالانبادى، بىرنەشە اي جوبا ءماتىنىن قازاق تىلىندە بولسىن، ورىس تىلىندە بولسىن ىزدەپ، ازەر تاپتىق. ەندى تاپتىق-اۋ دەگەندە ونى وزگەرتىپ قويعانىن ەستىدىك.
جالپى، زاڭ جوباسى دايىن بولۋى مۇمكىن، بىراق ونى ساپالى تالقىلاۋ ماڭىزدى. بىزگە ناقتى، قورعايتىن، جۇمىس ىستەيتىن زاڭ كەرەك. پسيحولوگتاردىڭ ءوزى دە بۇل ۇدەرىسكە دايىن.
سونىمەن قاتار پسيحولوگتاردىڭ تۇرلەرى دە ءارتۇرلى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت: پسيحولوگ-كونسۋلتانت بار، مەكتەپ پسيحولوگى بار، پسيحولوگ-پسيحوتەراپەۆت بار، پسيحواناليتيك بار، بالالار پسيحولوگى بار. ياعني بۇل سالا بىركەلكى ەمەس، ءار باعىتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. سوندىقتان زاڭ دا وسى ايىرماشىلىقتاردى ەسكەرىپ قابىلدانۋى ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا مەديتسينالىق ەمەس پسيحوتەراپەۆتەر بار. ءبىز پسيحواناليتيك رەتىندە ءوزىمىزدى پسيحوتەراپەۆت دەپ اتايمىز، شىن مانىندە ءبىز دە ادام جانىن ەمدەمەيمىز. ءبىر-ەكى ساعاتتىق كونسۋلتاتسيا بەرۋمەن شەكتەلمەيمىز. مىسالى، مەندە 3 جىلدان باستاپ 15 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كليەنتتەر بار. ياعني بۇل – ۇزاق مەرزىمدى جۇمىس.
ال كەيبىرەۋلەر پسيحولوگيالىق كومەكتى تەك ءبىر-ەكى ساعاتتىق كەڭەسپەن شەكتەپ قويادى. ەندى زاڭدا وسىنىڭ ءبارى ناقتى جازىلا ما، انىق كورسەتىلە مە – ماسەلە وسىندا. ەگەر زاڭدا ناقتى ايقىندالسا، بۇل وتە ماڭىزدى.
جالپى، پسيحولوگتاردى زاڭمەن رەتتەۋ – دۇرىس قادام. ويتكەنى بۇل ماماندىققا تالاپتار قويىلادى، قىزمەتى انىقتالادى، كاسىبي دەڭگەيى كوتەرىلەدى. پسيحولوگ دەگەنىمىز – كاسىبي سۋبەكت، زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن مامان. ەگەر زاڭ قابىلدانىپ، بارلىق ماماندىقتاردىڭ ناقتى انىقتاماسى بەرىلسە، بۇل پسيحولوگيالىق كومەكتى جۇيەلەۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.
– ال باقىلاۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، ناقتى تەتىكتەر قاراستىرىلعان با؟
– مىسالى، پسيحواناليز سالاسىندا مامان بولۋ ءۇشىن كەمىندە 600 ساعات وقۋ، 250 ساعات جەكە پسيحواناليزدەن ءوتۋ كەرەك. وسىنداي تالاپتار بار. ءبىز ءوز ستۋدەنتتەرىمىزگە وسىنداي تولىق دايىندىقتان وتپەيىنشە، «پسيحواناليتيك» دەپ جازىلۋعا دا، كابينەت اشۋعا دا، الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىن سولاي تانىستىرۋعا دا رۇقسات بەرمەيمىز.
ال بىزدە ەش جەردە وقىماعان ادامدار وزدەرىن «پسيحولوگ»، «پسيحواناليتيك» دەپ جاريالاپ ءجۇر. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. سوندىقتان زاڭ قابىلدانسا، ەڭ الدىمەن وسى اتاۋلاردى رەتتەۋ كەرەك. ياعني «پسيحولوگ»، «پسيحواناليتيك» دەگەن اتاۋدى كەز كەلگەن ادام قولدانا المايتىنداي تالاپ ەنگىزىلۋى ءتيىس. سوندا عانا بۇل سالا تازارىپ، كاسىبي مامانداردىڭ ەڭبەگى قورعالادى.
سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن پسەۆدوپسيحولوگتاردى انىقتاپ، ناقتى ىرىكتەۋ ءۇشىن ليتسەنزيا، باقىلاۋ كەرەك. بۇل جەردە تەك قانا رەەسترگە تىركەۋ جەتكىلىكسىز. ارينە، رەەستر بولۋى ءتيىس، ياعني مامانداردى تىركەيتىن جۇيە كەرەك. بىراق جەمقورلىق ماسەلەسىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى عوي. وسى دۇنيەلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەك رەەسترگە تىركەلىپ قانا قويماي ونى باقىلاۋ تەتىكتەرىن دە ەنگىزگەن دۇرىس.
ليتسەنزيانى ساقتاۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر تالاپتار بولۋى كەرەك. مىسالى، جىل ىشىندە قانشا ساعات وقۋ ءوتتى، قانداي كۋرستاردان ءوتتى – سونىڭ ءبارى ناقتى ەسەپ رەتىندە تىركەلىپ، تەكسەرىلىپ تۇرۋى قاجەت.
پسيحواناليز ينستيتۋتى نەمەسە پسيحواناليتيكتەردىڭ كاسىبي قاۋىمداستىقتارى مىندەتتى تۇردە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رەەسترىنە تىركەلۋى كەرەك. ەگەر ءبىز وسىنىڭ ءبارىن دالەلدەپ، جۇيەلەسەك، وندا قازاقستاندا پسيحواناليز ينستيتۋتىندا وقىعان، سەرتيفيكاتى بار مامانداردىڭ ساپاسىنا سەنىم ارتۋعا بولادى.
بىراق قازىر ءتۇرلى كۋرستار كوپ، ال ولاردىڭ ساپاسى ءارتۇرلى. سوندىقتان ءار كۋرستىڭ دەڭگەيىن دە اجىراتا الاتىن ناقتى تالاپتار مەن ولشەمدەر بولۋى قاجەت.
– مۇنداي تالاپتاردىڭ نارىقتاعى باعاعا اسەر ەتەرى داۋسىز. قازىردىڭ وزىندە حالىقتا پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنۋ مادەنيەتى تولىق قالىپتاسپاعان. وسىنداي زاڭداستىرۋ بۇل قىزمەتتى ودان ءارى قولجەتىمسىز ەتىپ جىبەرمەي مە?
– بۇل جەردە سىزگە تاعى ءيا جانە جوق دەپ جاۋاپ بەرسەم بولادى. سەبەبى ءبىرىنشى كەزەكتە: ەگەر ۇكىمەت مەنى پسيحولوگ رەتىندە مويىنداسا، وندا حالىق تا مەنى مويىندايدى. ياعني زاڭ بولسا، ادامدار «پسيحولوگقا بارۋعا بولادى ەكەن» دەپ قابىلداي باستايدى. بۇل – جالپى العاندا پوزيتيۆ ءۇردىس.
ال نارىقتىق ەكونوميكا ءوز رەتىمەن ءبارىن تەڭەستىرىپ وتىرادى. ءيا، سەرتيفيكاتقا تولەۋ كەرەك، سۋپەرۆيزياعا تولەۋ كەرەك، 10-15 جىل وقۋ كەرەك – مۇنىڭ ءبارى شىعىن. ءار پسيحولوگ، ءار پسيحواناليتيك ءوز قىزمەتىنىڭ باعاسىن كوتەرگىسى كەلەدى.
بىراق نارىقتىڭ ءوز زاڭى بار. مىسالى، مەن ءبىر سەسسيامدى 1000 دوللار دەپ قويسام، ماعان ەشكىم كەلمەيدى. سوندىقتان باعانى دا، سۇرانىستى دا نارىقتىڭ ءوزى رەتتەپ، تەپە-تەڭدىككە كەلتىرەدى.
ودان بولەك، ءار قاۋىمداستىقتا الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتارعا – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا، جالعىزباستى ايەلدەرگە ارنالعان جەڭىلدىكتەر مەن ارنايى اكتسيالار قاراستىرىلعان.
مىسالى، جاقىندا بىزگە زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان 11 جاستاعى قىز كەلدى. سول قىزعا دا، اناسىنا دا مەنىڭ ءبىر شاكىرتىم، تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەن مامان تەگىن پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىپ جاتىر. سوندىقتان ءبارى بىردەن قىمباتتايدا دەگەنگە ءوز باسىم ونشا سەنبەيمىن، ويتكەنى نارىق ءوزى رەتتەيدى باعانى.
– جالپى «رەتراۆماتيزاتسيا» دەگەن نە، مۇنداي جاعدايدا تولىق جاۋاپكەرشىلىك پسيحولوگقا جۇكتەلۋى دۇرىس پا؟
– نەگىزىندە پسيحولوگتىڭ پسيحيكاسى، جانى ساۋ بولۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن جۇمىس ىستەۋى. سول ءۇشىن ءبىز، مىسالى، 600 ساعات جەكە پسيحواناليزدەن ءوتۋدى تالاپ ەتەمىز.
ءوزى 5-6 جىل پسيحواناليزدەن ءوتىپ، ىشكى كەمشىلىكتەرىن انىقتاپ، سونى ەمدەپ شىققان ادام عانا ەرتەڭ باسقاعا ساپالى كومەك كورسەتە الادى. مىسالى، ەتىگى جوق ەتىكشى بولمايدى عوي.
ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسى رەتتەلسە، ول جاقسى كەلىن بولادى، جاقسى جار بولادى، مەيىرىمدى انا بولادى. بالالارىن قورقىتپايدى، ۇرمايدى. مىسالى، «بەس بالامدى ۇرىپ ءجۇرمىن» دەپ جىلاپ كەلگەن ادامدار بار. وسىنداي جاعدايدا پسيحولوگ كومەكتەسە الادى. نەگە؟ سەبەبى ول ءوزى دە وسى جولدان وتكەن، قانداي كەزەڭدەر بولاتىنىن تۇسىنەدى.
ال رەتراۆماتيزاتسيا تەك پسيحولوگيادا ەمەس، مەديتسينادا دا بولادى. مىسالى، ادام وپەراتسيادان كەيىن كۇيزەلىسكە تۇسەدى، قورقىنىش پايدا بولادى، ۇيىقتاي المايدى. بۇل دا – تراۆما. ياعني ەمدەۋ ارقىلى پايدا بولعان پسيحولوگيالىق جاراقات. قازاقشا ايتقاندا، بۇل – «ەمدەۋ سالدارىنان تۋعان كۇيزەلىس».
سوندىقتان مۇنداي ماسەلەلەردى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ءمانى دە وسىندا. مىسالى، كليەنت كەلىپ، «كۇيەۋىم جامان»، «ەنەم جامان» دەپ ءبارىن كىنالاپ ايتادى. ءبىز ونى تىڭدايمىز. بىراق كەيىن كونفرونتاتسيا جاسايمىز، سۇراق قويامىز: ء«سىز ءوزىڭىز ول جاعدايدا قالاي ارەكەت ەتتىڭىز؟»، ء«سىزدىڭ تاربيەڭىز قانداي بولدى؟» دەپ.
ياعني تەك جۇباتىپ، «سەن جاقسىسىڭ» دەپ قويا سالمايمىز. كەرىسىنشە، ادامنىڭ وزىنە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيمىز. سول كەزدە كەيبىر كليەنتتەر ءتىپتى قاشىپ كەتەدى.
مىنا دەپۋتاتتاردىڭ ءوزى پسيحواناليكتىڭ كومەگىنە جۇگىنبەگەندىكتەن، ادامداردىڭ ءبارىن اجىراستىرىپ جاتىر دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتە وتىر. بۇل بىزگە جابىلعان جالا دەپ ەسەپتەيمىن.
مەن ءوزىم كىشكەنە ستاتيستيكا جۇرگىزدىم ءوز قىزمەتىمنىڭ اياسىندا عانا: سوندا سوڭعى ءبىر جىلدا اجىراسۋدىڭ الدىندا تۇرعان وتباسىلاردىڭ 90 پايىزىنىڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋىنا ىقپال ەتتىك. قالعان 10-15 پايىزى جەكە فاكتورلارىنىڭ سەبەبىنەن وزگەشە شەشىم شىعارادى. اسحات مىرزا ءوزى كەلىپ كليەنتتەرىمىزدىڭ اراسىنان جاسىرىن ساۋالناما وتكىزسە، ءوزى دە پسيحولونيانىڭ جاعىمدى اسەرىنە ءوزى دە كۋا بولار ما ەدى دەپ ويلايمىن.
– زاڭدا پسيحولوگتىڭ مىندەتتەرى باسىم، قۇقىقتارى تولىققاندى قامتىلماعان دەيدى ارىپتەستەرىڭىز. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– بىزدە پسيحيكالىق اۋىتقۋلارمەن جۇمىس ىستەيتىن جاعدايلار دا بار. كەيبىر ادامدار پسيحياترعا بارمايدى، بىراق سولارمەن ءبىز جۇمىس ىستەيمىز. ونىڭ ىشىندە دياگنوستيكا بار: نەۆروز، پسيحوز، شەكارالىق (پوگرانيچنىي) كۇيلەر بار.
مىسالى، شەكارالىق كۇيدەگى ادام اشۋلى بولادى، اگرەسسياسى بولۋى مۇمكىن. ول تەك ءبىر ادامعا ەمەس – ۇكىمەتكە دە قارسى، قوعامعا دا قارسى، تاعدىرعا دا قارسى، ءتىپتى ءوز جاقىندارىنا دا قارسى بولادى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايلارمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس.
سوندىقتان ەرتەڭ سونداي ادامعا ۇنامايتىن ءبىر ءسوز ايتتىڭ با بولدى، سەنى كىنالاپ جازۋى مۇمكىن. قازىر مەنى الاڭداتاتىنى – دەپۋتاتتار قابىلداپ وتىرعان زاڭ ناتيجەسىندە كەيدە كليەنتكە قويعان ۇنامسىز سۇراقتارى ءۇشىن پسيحولوگتى سوتقا جەتەكتەۋى مۇمكىن. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ىستەردىڭ كوبەيەتىن ءتۇرى بار. زاڭگەرلەر دە، ماماندار دا مۇنى ءتۇسىنۋى كەرەك – بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبى ءاربىر كليەنت پسيحولوگتىڭ جۇمىسىنا بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە نارازىلىق ءبىلدىرۋى مۇمكىن.
قازاقشا ايتساق، سوققىنى وزىمىزگە الامىز. بۇل دا سوعان ۇقسايدى. كەيدە ادام 20-25 جىل بويى جينالعان رەنىشىن – اتا-اناسىنا دەگەن، ومىرىنە دەگەن نارازىلىعىن – تەراپيا كەزىندە شىعارا باستايدى. سول كەزدە بۇل اشۋ-ىزا مامانعا باعىتتالۋى مۇمكىن.
پسيحولوگيادا مۇنى «تاسىمال» (پەرەنوس) دەيدى. ياعني كليەنت ىشكى سەزىمدەرىن تەراپەۆتكە كوشىرەدى. ءبىر جاعىنان، ول ماماندى جەك كورىپ تۇرعانداي كورىنەدى. بىراق سونىمەن قاتار، ءوزىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن شەشۋگە، قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋگە تىرىسادى.
ال پسيحولوگ سول كەزدە كاسىبي شەكاراسىن ساقتاپ، كليەنتتەن اقى الا وتىرىپ، ونىڭ اۋىر سوزدەرى مەن جاعىمسىز ەموتسيالارىنا توتەپ بەرۋى كەرەك. بۇل – ماماننىڭ جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى.
وسى جەردە تاعى ءبىر سۇراق تۋىندايدى. نەگە زاڭدا بىزگە زيان كەلتىرەتىن جايتتار قامتىلماعان؟ مەنىڭ يۋتۋب ارنامدا نەمەسە الەۋمەتتىك جەلى پاراقشالارىندا ماعان ءتۇرلى بالاعات سوزدەر جازادى، كەيبىرى ونى مەنىڭ كابينەتىمدە دە ايتادى. نەگە بۇل زاڭ مەنى وسىنداي دۇنيەلەردەن قورعامايدى؟ ارينە، بىزدە قۇپيالىلىق ساقتالۋى قاجەت، مەن مۇنى تەك ءوز سۋپەرۆيزيامدا ايتىپ تالقىلاپ، ءوز جارامدى ەمدەپ شىعامىن. دەگەنمەن زاڭدا وسى دۇنيەلەر دە ەسكەرىلۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
