بۇرىن شەت ەلدە دارىندى تۇلەكتەر نەمەسە باي اتا-انانىڭ بالالارى عانا وقىسا، بۇگىندە وزگە مەملەكەتتە ءبىلىم الۋعا مەكتەپتىڭ كەز كەلگەن تۇلەگى تالاپتانا الاتىن زامان تۋعان.
تۇركيادان باستاپ مالايزياعا دەيىنگى ەلدەر سونداي – ءبىلىم دەڭگەيى دە، الەۋمەتتىك جاعدايى دا ورتاشا توپقا جاتاتىن جاستارعا تاپتىرماس مۇمكىندىكتەي كورىنەدى. الايدا ول سالادا ايتىلماي كەلە جاتقان قانداي تۇيتكىلدەر بار؟ اتا-انالار نەنى ءبىلۋى كەرەك، مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن جاس تۇلەك نەنى تۇسىنگەنى ابزال؟ وسى تۋرالى مالايزيادا تۇراتىن ءبىلىم كەڭەسشىسى مانشۇك ورىنعالي ءوزىنىڭ ەكسليۋزيۆتى سۇحباتىندا باياندايدى.
– مانشۇك، ءسىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ ىرگەلى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ تۇلەگى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. مالايزيادا تۇرىپ جاتقانىڭىزعا قانشا بولدى؟ بۇل جاققا كەلۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولعان ەدى؟
– مالايزيادا تۇرىپ جاتقانىما 18 جىل بولدى. ەشتەڭە جايدان جاي ەمەس شىعار. تاعدىرىما وسى ەلدە تۇرۋ جازىلعان دەپ ويلايمىن. بۇل جاققا كەلۋىمە تۇرتكى بولعان باستى سەبەپ – ءبىلىمىمدى شىڭداسام، ومىردەن ءوز جولىمدى تاپسام، جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسسام دەگەن ماقساتتاعى ىزدەنىستەر دەر ەدىم. سودان كەيىن ءتۇرلى سەبەپپەن تۇراقتاپ قالدىم.
– مالايزيادا قانداي سالادا، قاي مەكەمەلەردە كىم بولىپ جۇمىس ىستەدىڭىز؟ ول جاقتىڭ جۇمىس تاجىريبەسى سىزگە نە بەردى؟
– مەن 2009 جىلدان باستاپ ءبىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. 2009-2016 جىلدارى Limkokwing University of Creative Technology اتتى ءبىلىم ورداسىنىڭ حالىقارالىق ماركەتينگ دەپارتامەنتىندە قىزمەت اتقارىپ، مەنەدجەرلىككە دەيىن كوتەرىلدىم. ورتالىق ازيا مەن رەسەي اۋماعىنا جاۋاپ بەردىم. سول جۇمىسىمداعى مىندەتىم – جىل سايىن جاڭا ستۋدەنتتەردى جيناۋ، ياعني اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قىزمەتىن اتا-اناعا، ستۋدەنتكە، اگەنتتىكتەرگە ساتۋ بولدى. بىزگە جاڭا اتا-انالار مەن جاڭا ستۋدەنتتەرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كەمشىلىكتەرىن، ستۋدەنتتەردىڭ پروبلەمالارىن اشىق ايتۋعا بولمايتىن ەدى. ءاربىر ايماق بويىنشا قامتىلۋى ءتيىس سان بەلگىلەنەتىن. ماسەلەن، ءبىزدىڭ بولىمگە جىل سايىن اقىلى نەگىزدە 200 جاڭا ستۋدەنت جيناۋ تاپسىرىلاتىن، بىراق ءىس جۇزىندە ول تەك 80-100 ادامعا زورعا تولاتىن. بۇل – جەكە ۋنيۆەرسيتەت. جۇمىستا مەنى تاڭنان كەشكە دەيىن ۇنەمى بەلگىلى ءبىر ستۋدەنتتەر مەن اگەنتتەر ىزدەپ جۇرەتىن، ويتكەنى ولار ءاربىر جىبەرگەن ستۋدەنت ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەن اقى الدى. (ول كەزدە دە، قازىر دە ول سومما 3 000 -15 000 رينگيت ارالىعى. تەڭگەگە شاقساق، 380 000 - 2 ملن تەڭگە ارالىعى). جىل سايىن ءبىز قازاقستانعا، قىرعىزستانعا، تاتارستانعا، ازەربايجانعا، وزبەكستانعا جانە تاجىكستانعا بارىپ، ءبىلىم كورمەلەرىنە قاتىساتىنبىز. قازىر دە جاعداي ءدال سونداي، قازاقستانعا جاۋاپتى قازاق ستۋدەنتتەرى بار، ولار مىندەتىنە ساي، جانتالاسىپ ستۋدەنت تابۋعا تىرىسادى.
– قازىرگى نەگىزگى جۇمىسىڭىزدىڭ ءبىرى شەتەلگە وقۋعا ءتۇسۋ بويىنشا كەڭەس بەرۋ ەكەن. وسى جىلدارى شامامەن قانشا جاس ورەن ءcىزدىڭ قىزمەتكە جۇگىندى؟
– دۇرىس ايتاسىز، سونداي كەڭەس بەرۋمەن اينالىسامىن. بىراق ۋنيۆەرسيتەت شەڭبەرىندە ەمەس، جەكەگە شىعىپ كەتتىم. جىلىنا شامامەن 20-30 ستۋدەنت مەنىڭ قىزمەتىمە جۇگىنەتىن شىعار. ولاردىڭ بارلىعى وقۋعا تۇسپەيدى، ارينە. تەك سونى بەس-ونى عانا وسىندا ستۋدەنت اتانادى. ال جالپى وسى كۇنگە دەيىن مەن ارقىلى تۇسكەن ستۋدەنتتەردىڭ سانى 200-دەن استى.
– بۇل جۇمىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى شىعار؟ قانداي ماسەلە ەڭ قيىنى دەر ەدىڭىز؟
– جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. ەڭ باستى پروبلەما ءالسىز ابيتۋريەنتتى باكالاۆرياتقا ءتۇسىرىپ، 3-4 جىلعا شەت ەلگە وقۋعا جىبەرۋ دەر ەدىم. مەن ونى ۇلكەن قاتەلىك دەپ سانايمىن. بۇل جەردە مەن ستۋدەنتتەردى ءبىلىمى بويىنشا ءالسىز دەپ تۇرعانىم جوق. مەن ايتىپ وتىرعان ءالسىز كاتەگورياعا كىمدەر جاتادى؟ ەگەر بالا وتە سەزىمتال بولسا، مەكتەپتە دوستارى كوپ بولماسا، ادامدارمەن سويلەسۋدەن قاشقاقتاسا، ىشكى جان جاراسى بولسا، تۇيىق جانە ءوز ويىن اشىق ايتا المايتىن ادام سانالسا جانە وسىعان قوسا قازاقستانداعى مەكتەبىندە ناشارلاۋ وقىپ، ءوز ەلىمىزدە وقۋعا تۇسە الماعان دەڭگەيمەن كەلسە، مىنە، سول ۇمىتكەر ءالسىز، وسال توپقا اۆتوماتتى تۇردە ەنەدى. مەن سونداي بالالار ءۇشىن جانىم اۋىرادى، شىن جۇرەگىممەن ايايمىن، ولاردى قورعاعىم كەلەدى. قازىرگى بالالار ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگى بالالار سياقتى ەمەس. ولار تىم بولەك. ءوزىمنىڭ كوزىم جەتكەن، ءوز تاجىريبەمە سۇيەنگەن ءبىر اششى شىندىقتى ايتايىن: نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، بىراق قازىرگى مەكتەپ ءبىتىرىپ، وقۋعا ءتۇسىپ جاتقان بالالاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قولدارىنان ەشنارسە كەلە قويمايدى. ماسەلەن، ولار بوتەن ادامعا بارىپ، كومەك سۇراي المايدى، سويلەسۋدەن قاشقاقتايدى، تەك قولىنداعى تەلەفونعا ءۇڭىلىپ، سونداعى قوسىمشامەن عانا تىلدەسۋگە زاۋقى بار. ال وسىنداي بالا قالاي شەت ەلدە، باسقا تىلدىك ورتادا، باسقا مادەنيەتتە، ءومىرى كورمەگەن شەت ەلدەردىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە جالعىز ءجۇرىپ، ساباق وقي الۋى مۇمكىن؟ ارينە، ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتىڭ قۇجاتىن تەكسەرىپ بارىپ قابىلدايدى. ەگەر بالانىڭ اتتەستاتى تىم جامان بولماسا، IELTS ەڭ قۇرىعاندا 5.5-6.0 ارالىعى بولسا، بالا اقىلى وقۋعا ۇمىتتەنە الادى. تاڭداعان ماماندىعى (Foundation in Business, Foundation in IT, Foundation in Tourism جانە ت.ب.) قيىن باعدارلاما بولماسا بولماسا، ءتىپتى ەمىن-ەركىن تۇسەدى.
بىراق سولاردىڭ كەيبىرىنىڭ قالاي قينالىپ جۇرگەنىن، اتا-اناسىنىڭ ءۇمىتىنىڭ اقتالماي جاتقانىن كۇن سايىن كورگەندە، جانىڭ اشيدى. بۇل – كوبىنە اتا-انانىڭ شەشىمى، نەگىزى. ولاردىڭ كوبىنىڭ ويىنشا، بۇل قادام – بالانى ۇلكەن ومىرگە، جارقىن بولاشاققا دايىنداۋ. «نەلىكتەن ءبىز ءدال سول اقشانى قازاقستانداعى ونشا اتى جوق ۋنيۆەرسيتەتكە بەرۋىمىز كەرەك؟»، «قازاقستاننىڭ بولاشاعى جوق سياقتى...»، «كىمگە كەرەك وتاندىق ديپلوم؟..» دەگەن اتا-انالاردى كوردىم. ەگەر بالانى جالعىز شەت ەلگە جىبەرسە، ول وزگەرەدى، وسەدى، تارتىپكە باعىنىپ، جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي، ومىردە كەرىسىنشە بولىپ جاتاتىن ءسات از ەمەس.
– ونداي قيىندىققا تاپ بولماس ءۇشىن نە قاجەت، سىزدىڭشە؟
– بىردەن ايتا كەتەيىن، مەندە جاستار ءبىلىم الماسىن نەمەسە شەت ەلدە وقىماسىن دەگەن وي مۇلدەم جوق. ماسەلە سول، شەت ەلگە وقۋعا كەز كەلگەن مەكتەپ تۇلەگى دايىن با دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر بالالار اتا-اناسىمەن بىرگە الەمدى ارالاپ، نەشە ءتۇرلى ەل كورىپ جۇرگەن بولسا، ول تاماشا تاجىريبەنىڭ زور پايداسى بولادى. سونداي-اق مەكتەپ شاعىندا بالانىڭ اعىلشىن ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن شەتەلگە جازعى لاگەرلەرگە جىبەرۋگە بولادى، سول جەردىڭ وزىندە-اق بالا ءوزىن قالاي ۇستايتىنى كورىنەدى. نەگىزىندە، قازىر قازاقستاننىڭ ءبىلىمى دە جامان ەمەس دەر ەدىم. جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرى كەلگەن ۋاقىتتا، ستۋدەنت ءۇشىن وقۋ دەگەن ءبىر جاعىنان وڭاي، ەكىنشى جاعىنان وتە قيىن. قازاقستاندا باكالاۆرياتتى بىتىرگەنى الدەقايدا جاقسى بولار ەدى: بالا وسەدى، اقىلى تولىسادى، ويى قالىپتاسادى، سانالى ازاماتقا اينالادى، سول كەزدە ءوزى ءارى قاراي Post-Graduate بادارلامالارىن (ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا، پوستدوكتورانتۋرا) وقىعىسى كەلسە، شەت ەلگە شىعىپ، وقي الادى.
– بۇرىن شەتەلدە وقۋ بويىنشا كەڭەس بەرەتىن كونسۋلتانتتار ساۋساقپەن سانارلىق ەدى، ءارى ونداي مىندەتتى ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنە الاتىندار عانا الاتىن. ال قازىر نە كوپ، وقۋعا ءتۇسۋ بويىنشا اقىل ايتقىش اقىلى اگەنتتىك كوپ. ول وڭاي ءىس پە؟
– ءيا، اگەنتتىكتەر كوپ. ءبىرى اشىلىپ جاتىر، ءبىرى جابىلىپ جاتىر. ۇزاق ۋاقىت بويى توقتاماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ناعىز جاقسى اگەنتتىكتەر از. مەن قانداي اگەنتتىكتى جاقسىعا جاتقىزار ەدىم؟ اتا-اناعا، ابيتۋريەنتكە جاعدايدى وبەكتيۆتى ايتىپ، شىندىقتى بايانداپ، كەمشىن تۇستارىن دا، تاۋەكەلدەردى دە جاسىرماۋى ءتيىس. شىندىعىن ايتسام، قازاقستاننان كەلىپ، قازىر مالايزيادا تۇراتىن ادامداردىڭ ءبىر بولىگى وسى جۇمىسپەن اينالىسادى. بۇل سالانى تولىققاندى بىلمەي تۇرىپ، بىردەن اعىلشىن كۋرسىنا ستۋدەنتتەردى جيناپ، ءبىر جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتى جارنامالاۋعا كىرىسىپ كەتۋ – قاتەلىك. ويتكەنى ونداي اقپاراتتى ۇلكەن اۋديتورياسى بار بلوگەر ايتسا، قانشاما ادام كورىپ، سوعان سەنىپ قالۋى مۇمكىن. بۇل جۇمىستىڭ كوزگە كورىنبەيتىن قيىندىقتارى وتە كوپ. ءاربىر كەلگەن بالاعا جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس. بۇدان جەكە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبارى جامان ەكەن، تەك پايدانى ويلايدى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك، ارينە. ولاردىڭ كوبى وتە جاقسى ءبىلىم بەرەدى، ءتىپتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن سالىستىرعاندا، زاماناۋي يننوۆاتسيا، IT/animation ستۋديالارى مىقتى، وقىتۋشىلارى دا سول سالانىڭ مىقتى وكىلدەرى.
– اشىعىن ايتپاعان اگەنتتىكتىڭ جارقىلداعان جارناماسىمەن وقۋعا ءتۇسىپ كەتكەن قازاقستاننان بارعان ستۋدەنتتەر قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتىر؟ شىنايى ءومىر قانداي؟
– مەن مۇندا كەلىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى 3 كاتەگورياعا بولەر ەدىم. 1) پىسىق، العىر، مىقتى ستۋدەنتتەر. ولارعا ءبىر رەت ايتىپ بەردىڭ بە، ءارى قاراي وزدەرى الىپ كەتەدى، ولاردىڭ بارلىعى دا وتە جاقسى وقيدى دەپ ايتا المايمىن، بىراق ولار ءتوزىمدى، جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلەدى، تۇسىنبەسە سۇراۋدان ۇيالمايدى، جەرگىلىكتى مالاي، قىتاي، ءۇندىس حالقىمەن ءتىل تابىسا الادى. 2) ورتاشا ستۋدەنتتەر. بۇندايلار ساباعىنا بارادى، وقىعىسى كەلەدى، ايتقاندى ىستەيدى، بىراق ولارعا وقۋ قيىن: بەرىلگەن جەكە نەمەسە توپتىق تاپسىرمالاردى جاساۋدا قينالادى، كەيدە الەۋەتى مەن دايىندىعى جەتپەيدى. ولار قارجىلىق جاعدايى بولسا، تاپسىرمالارىن اقشاعا جاساتىپ جاتادى. ءاربىر قورىتىندى تاپسىرماسىن بىرەۋگە تولەپ جاساتسا، شامامەن 1000 RM, ياعني 128 775 تەڭگە شاماسىندا تۇرادى دەسەك بولادى. بۇل ستۋدەنتتەر وقۋعا وڭاي ۋنيۆەرسيتەتتەردى تاڭدايدى نەمەسە كەيىنىرەك سوندايلارىنا اۋىسىپ الادى. قازىر بىزدە، ياعني مالايزيادا ەكزامەن تاپسىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن وقۋ باعدارلامالارى دا بار، تەك تاپسىرما (assignment) وتكىزەدى، سونىمەن بولدى. سوڭىندا ايتەۋىر ديپلومىن الىپ شىعادى دەگەن ءسوز. 3) ءالسىز ستۋدەنتتەر. بۇل كاتەگورياعا جاتاتىن جاستاردىڭ ساباققا بارۋعا دا موتيۆاتسياسى جوق: ءتىپتى كەيدە ۇيقىدان تۇرىپ، تاماق ءىشىپ، تازا اۋاعا شىعۋعا دا ەنەرگياسى جەتپەيدى، بولمەلەرى وتە لاس. وندايلار ەشكىمدى كورگىسى كەلمەيدى، كوبىنە بولمەسىنەن دە شىقپايدى (اتا-انالارى دا حابارىن بىلگىسى كەلىپ، ءاردايىم ىزدەپ جاتادى). كەيبىرىنىڭ 1-2 دوسى بولسا، تۇنىمەن قىدىرىپ جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن، تەلەفونى العىسى كەلمەيدى. بۇنداي ستۋدەنتتەر ساباققا بارماسا، ۋنيۆەرسيتەت مىندەتتى تۇردە ىزدەيدى: اتا-اناعا، سول ستۋدەنتتى اكەلگەن اگەنتكە پوشتامەن حابارلايدى. ءۇش رەت ەسكەرتۋ بەرەدى، سوسىن ستۋدەنتتىك ۆيزاسىن جاۋىپ تاستاۋعا دەيىن بارادى. بالا سوڭىندا ابىرويسىز بولىپ، ءوز ەلىنە قايتادى.
– بالاسىن شەتەلگە وقۋعا ءتۇسىرۋ – ەلىمىزدەگى كوپ اتا-انانىڭ ارمانى. ءبارى بىردەي اقش پەن انگلياعا وقۋعا تۇسىرە المايتىنىن بىلەدى: ويتكەنى ول جاقتا ءومىر ءسۇرۋ، وقۋ اقىسى جانە وقۋعا ءتۇسۋ بالى جوعارى. ال مالايزياعا كوبىنە كىمدەر تۇسكىسى كەلەدى؟
– مالايزياعا مۇسىلمان ەلى، ءارى اعىلشىنى دامىعان دەپ قىزىعىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە تانىمال مەملەكەت سينگاپۋردىڭ قاسىندا بولعاندىقتان، ەلدىڭ اتى جاقسى، قاۋىپسىز جانە وقۋى قولجەتىمدى بولعاندىقتان تاڭدايدى. بۇل جاقتا ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بولىنەدى: 1) ءتۇسۋ تالابى وتە جوعارى ۋنيۆەرسيتەتتەر. ءتۇسۋ مۇمكىن ەمەس دەۋگە دە بولادى. ول جەرگە ءتۇسۋ دە قيىن، وقۋ دا قيىن. 2) ورتا دەڭگەيلى ۋنيۆەرسيتەتتەر. اقىلى تۇسۋگە بولادى، وقۋ بارىسى اسا قيىن ەمەس. 3) وقۋعا وتە وڭاي ۋنيۆەرسيتەتتەر. بۇل توپتاعىلارعا اقشاسى باردىڭ ءبارى تۇسە الادى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى اگەنتتىكتەر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن كوبىنەسە جۇمىس ىستەمەيدى جانە گرانت (full scholarship) بەرۋمەن اينالىسپايدى. نەگە؟ ويتكەنى ولاردىڭ بەرەتىن كوميسسياسى وتە تومەن، ال كەيبىر مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر مۇلدەم كوميسسيا تولەمەيدى. ول جەرگە ءتۇسۋ پروتسەسى ۇزاق جانە ستۋدەنت نەمەسە اگەنت ءبارىن ءوزى جاساۋى كەرەك: online portal تولتىرۋ، قۇجاتتاردى سول جەرگە سالۋ، ۆيزانى EMGS ارقىلى تاپسىرۋ. سوندىقتان اگەنتتتىك ستۋدەنتتىڭ وزىنەن وسى جۇمىسى ءۇشىن اقشا الادى. بىراق وقۋعا ءتۇسىپ كەتۋى بەلگىسىز. كەپىلدىك جوق. ال گرانتقا ءتۇسىرىپ بەرەيىن دەپ اگەنتتىك تەرلەي قويمايدى، ويتكەنى ول ءىسى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت ەشتەڭە تولەمەيدى. كەيدە كەيبىر اگەنتتىكتەر وسىلاي تاپسىرۋ مۇمكىندىگىن «گرانت» دەپ ساتۋى مۇمكىن. مۇندايدا مەنىڭ كەڭەسىم سول، ستۋدەنت ءوزى تىكەلەي ۋنيۆەرسيتەتكە تاپسىرىپ، گرانتتى الۋعا تىرمىسسىن. بۇل جاقتا تولىق 100% scholarship الۋ قيىن. تەك 20%-50% شىعىندى جاباتىن گرانتتار عانا بار. ال ەگەر ستۋدەنت ءوزى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جازىپ، حابارىن تىم ۇزاق كۇتسە، ولاردان 2 ايدان اسا حابار كەلمەسە، ستۋدەنتتى وقۋعا العان جوق دەگەن ءسوز. ۋنيۆەرسيتەت ءتىپتى سەبەبىن ايتپاۋى دا مۇمكىن. سوسىن سونداي ستۋدەنت اگەنتتىككە بارىپ كومەك سۇراپ جاتادى. وسى جەردە اگەنتتىك دەرەۋ باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەردى ستۋدەنتكە ۇسىنادى، ويتكەنى وزدەرىنە پايدا تابۋدى عانا ويلايدى. قاي جەكە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تولەيتىن كوميسسياسى جوعارى، سول ۋنيۆەرسيتەتتى جاڭاعى ستۋدەنتكە ماقتاي باستايدى. ءتىپتى اتا-اناسىنا دا ماقتاپ-ماقتاپ، ءوز ماقساتتارىنا جەتەدى. ياعني كوپتەگەن اتا-انالار سەنە قويادى، ال وزدەرى قوسىمشا تەكسەرۋدى قاجەت دەپ تاپپايتىنى وكىنىشتى.
– مالايزيادا وقۋدىڭ تۇيتكىلدەرى تۋرالى ناقتى مىسالمەن ايتا الاسىز با؟
– ءوزىم جەكە كۋا بولعان 2 ستۋدەنتتىڭ باسىنان جاقىندا وتكەن وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. ا. دەگەن ستۋدەنت electrical engineering باكالاۆرياتىنا، وقۋى قيىن ۋنيۆەرسيتەتكە اقىلى نەگىزدە وقۋعا ءتۇستى. بۇل ستۋدەنت وقۋدى جاقسى الىپ ءجۇردى. باعدارلاماسى قيىن بولسا دا، ءبىر جارىم جىلداي وقىدى. كەيىن ماماسى مەنىمەن حابارلاسىپ، كومەك سۇرادى، بالاسىنىڭ قينالىپ جۇرگەنىن، قازاقستانعا قايتقىسى كەلەتىنىن ايتتى. مەن بارىپ، ستۋدەنتپەن سويلەستىم. وتە ارىقتاپ، جۇدەپ كەتىپتى. «ماعان تاماق باتپايدى، تاماقتىڭ ءيىسى جۇرەگىمدى الادى، تەك كۇنىنە ءبىر رەت بوتقا جەپ، كوفە ىشەمىن»، دەدى. بۇل ستۋدەنت ينتروۆەرت، ياعني تۇيىقتاۋ ەكەن، ال ساباقتاعى توبىنىڭ 80 پايىزىن جەرگىلىكتىلەر جانە قىتايدان كەلگەن قىتايلىقتار قۇراعان. ولاردىڭ ءبارى ءوز تىلدەرىندە سويلەسكەندىكتەن، بۇل ستۋدەنتتىڭ ول جەردە ارالاسار دوسى جوق، ەشكىم وعان ءمان بەرمەيدى، ءتىپتى سىرتىنان سويلەيدى ەكەن. ول رەنجيدى، بىراق ەشنارسە ىستەي المايدى. (كەزىندە ءوزىم دە وسىندا وقىعان كەزدە 70% توپتاسىم افريكادان كەلگەندەر ەدى، بىراق مادەنيەتى مۇلدەم بولەك ولارمەن ءتىل تابىستىم، ويتكەنى مەنىڭ باسقا امالىم بولمادى). ونىڭ ايتۋى بويىنشا، كۇننەن كۇنگە جاعدايى ناشارلاي بەرگەن. قولىنىڭ ءبىر سۇيەگى جوعارى شىعىپ كەتكەن، وعان وتا جاساۋ كەرەك دەگەن. ۋنيۆەرسيتەت ۆيزاسىن جاڭارتقىسى كەلمەگەن، ويتكەنى ول كەيبىر ساباقتارعا ادەيى بارماعان. سودان وعان پسيحياترعا بارۋ كەرەك دەپتى. ول بارعان، بىراق ءبىر-اق رەت كورگەن دارىگەر اۋىر دياگنوز قويىپ، ءبىراز ءدارى تاعايىنداعان. ولاردى ىشسە، تۇندە دەم الا الماعان، تيىسىنشە ۇيقىسى دا بۇزىلعان. اكەسىنىڭ ويى بويىنشا، بۇل – كوممۋنيكاتسيا پروبلەماسى، فاكۋلتەتكە ايتۋ كەرەك، ال اناسى قىزىنىڭ قازاقستانعا قايتۋىنا قارسى ەمەس. ايتەۋىر، سوڭىندا بۇل ستۋدەنت امان-ەسەن ەلگە كەتتى. بىراق وقۋىن اياقتاعان جوق. قازاقستانداعى ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىستى. بايقاپ تۇرعانىڭىزداي، بۇل جەردە ستۋدەنت جاقسى وقىسا دا، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءالسىز بولىپ تۇر. كەلەسى ءبىر ءا. دەگەن ەكىنشى ستۋدەنت مەكتەپ بىتىرە سالا مالايزياعا كەلگەن. IELTS كورسەتكىشى جاقسى، 6.5 بالل. بىراق اتتەستاتتاعى باعالارى ناشارلاۋ. بۇل ستۋدەنتتە social phobia بار، ياعني ادامدارمەن سويلەسۋدەن قاشقاقتايدى، ءتىپتى ادامنىڭ كوزىنە تىكە قاراۋعا قورقادى. سويلەگەنى باياۋ، ونى ەشكىم ەستي قويمايدى. اتا-اناسى تولىق ءبىر جىلعا فاۋندەيشن تولەپ قويدى. مەن ونى ۋنيۆەرسيتەتكە تىركەپ بەردىم، وعان تەك ساباققا بارۋ عانا قالعان. بىراق... دارىستەرگە بارۋ وعان وتە قيىن بولدى. ۋنيۆەرسيتەتكە كىرسە، ءارتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن، ىعى-جىعى ستۋدەنتتەر، بۇل وعان كادىمگىدەي سترەسس ەدى. ول ءوزى وقىعىسى كەلەدى، ساباققا بارعىسى كەلەدى، بىراق بارا المايدى. ەگەر ۇلكەن اۋديتوريادا لەكتسيا بولىپ جاتسا، ال ول ازداپ كەشىگىپ قالسا، كىرۋگە دە ۇيالادى، ويتكەنى ءبارى وعان قارايتىنداي قىسىلادى. ساباقتاعى مۇعالىمنىڭ اكتسەنتىن دە مۇلدەم تۇسىنبەي قينالدى. ءتىپتى ستۋدەنتتىڭ اعىلشىنى جاقسى بولىپ سانالسا دا، ۇعا المادى. ويلاپ كورىڭىزشى، ەگەر بالاعا قازاقستاننىڭ مەكتەبىنىڭ وزىندە وقۋ قيىن بولعان بولسا ول قالاي شەت ەلدە وڭاي وقي الۋى مۇمكىن؟ ءبىر ادامدى توقتاتىپ، كومەك سۇراۋ – بۇل بالاعا مۇمكىن ەمەس نارسە.
اقىرى ول ستۋدەنتتە دەپرەسسيا باستالدى: ءوز بولمەسىنەن شىقپايدى، تەلەفونعا جاۋاپ بەرمەيدى. ماماسى، اجەسى ىزدەپ، ۋايىمدادى. بۇل ستۋدەنت ءتىپتى جوعارى قاباتتان تومەنگە ءتۇسىپ، دايىن اسحاناعا بارىپ، تاماعىن دا ىشۋگە دارمەنسىز بولدى عوي. تەك تەلەفونى ارقىلى «Grab food delivery»، «McDonald’s» تاپسىرىس بەرەدى. اتا-اناسى وعان اقشالاي جاعدايىن جاساپ بەردى، تولەي قوياتىن كارتوچكاسى بار، قولىندا تەلەفونى بار، ءبىتتى. ءبىز ءبارىمىز دە وعان دالاعا شىعۋىن، كورشى ستۋدەنتتەرمەن بىرگە ۋاقىت وتكىزۋىن، قالانى ارالۋىن ايتتىق. بىراق ونى جاساۋعا ونىڭ ىشكى موتيۆاتسياسى جەتپەدى. قازاقستاندا دا، ول بالا تەك ۇيدە وتىرعان، بار جاعدايىن اتا-اناسى جاساپ بەرگەن. ول ەشنارسە جاساپ كورمەگەن. اسىر سالىپ ويناماعان دا شىعار. سودان بۇل ستۋدەنت تە وقي المادى، ال وقۋىنا تولەگەن اقشانى قايتارمادى، ويتكەنى ۆيزاسىن جاۋىپ كەتكەن جوق. ءبارىن تاستادى دا، بىردەن ەلگە كەتىپ قالدى. 2024 جىلى ءبىر قازاقستاندىق ستۋدەنت گرانتقا تۇسكەن ەدى، بىراق وقۋى قيىن بولعان دەپ ەستىدىم. كەيىن ۋاقىتىندا اۋرۋحاناعا بارماعاندىقتان، دارىگەرلەر دۇرىس قاراماعاندىقتان، قازا تاپقانىن ءبىلدىم…
– ءيا... اۋىر جاعداي ەكەن... وسى تۇستا اتا-انالارعا نە ايتار ەدىڭىز؟
– كوپتەگەن اتا-انا تۋىسقانداردىڭ الدىنداعى رەپۋتاتسياسىن، ەل- جۇرتتىڭ پىكىرىن عانا ويلايتىن سياقتى. «بالام وقي الماي قايتىپ كەلدى، قانداي ۇيات… قاي بەتىمىزبەن قارايمىز؟ باستاعان سوڭ، نە بولسا دا وقۋ كەرەك. شىداسىن!» سونداي پىكىر باسىپ كەتەدى. ال بالانىڭ دەنساۋلىعى، ونىڭ پسيحولوگيالىق احۋالى ەكىنشى ورىنعا ءتۇسىپ قالادى. ماعان سالسا، اتا-انانىڭ ءوزىن شەت ەلگە وقۋعا جىبەرەر ەدىم. وزدەرى بالانى الدىن-الا دايىنداۋعا دەن قويىپ، كوڭىل بولمەيدى دە، سوسىن سالدارىن مويىنداي الماي قينالادى. ەگەر بالاسىن جەكە باسىن الىپ جۇرە الاتىنداي دەربەس، ءتارتىپتى ەتىپ كىشكەنتاي كەزىنەن تاربيەلەي الماسا، سوڭىندا شەت ەلگە وقۋعا تۇسىرگەندە، جاعداي ءتىپتى ۋشىعاتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. بالا دايىن بولماسا، شەت ەلگە وقۋعا جىبەرمەڭىز. ال ءوسىپ كەتكەن بالانى ماجبۇرلەۋ، وعان زەكىپ ۇرىسۋ نەمەسە تۇبەگەيلى وزگەرتەمىن دەپ تالپىنۋ اسا دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ەگەر بالانىڭ ءوزى شەت ەلدە وقىعىسى كەلمەسە، ءوزىنىڭ ويىن ايتقان كەزدە، ءبىز، ەرەسەكتەر، ونى تىڭداپ، ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
– وتە ماڭىزدى دۇنيەنى ايتىپ وتىرسىز... ال مالايزيادا وقۋىن ءساتى اياقتاپ كەتكەن ستۋدەنتتەردىڭ ءومىرى قالاي جالعاسىپ جاتادى، حابار الىپ تۇراسىز با؟
– ءيا، ستۋدەنت باكالاۆرياتتى مالايزيادا اياقتاپ، قازاقستانعا قايتقان كەزدە، ەلدە جاقسى جۇمىس تاۋىپ كەتۋى قيىن بولىپ جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى ستۋدەنت اعىلشىنشا وقىپ كەلدى، باسقا مادەنيەتتى، مۇلدەم باسقا قۇندىلىقتاردى ءسىڭىردى. ەندى ول قايتادان قازاقستان جۇيەسىنە ۇيرەنۋى كەرەك بولادى. ءتىپتى، ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى بولەك. مىنا جاقتا ادامدار جۇمساقتاۋ، حالىق الدەقايدا سابىرلى، زاڭمەن ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنگەن، ەشكىمگە ەشكىم تيىسپەيدى. ءوزىمنىڭ جەكە باسىمنان وتكەن مىسالدى ايتا الامىن: الماتىدا «ساپسان» دەپ اتالاتىن جەكە فرانشيزاسىن ساتاتىن، مەكتەپ وقۋشىلارىنا قوسىمشا ساباقتار ۇسىناتىن مەكەمەگە جۇمىسقا كىردىم. دەگەنمەن ءۇش ايدان كەيىن مەنى جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى، ويتكەنى مەن ورىس ءتىلدى كليەنتتەرگە وتە جىلدام جاۋاپ بەرمەگەن ەكەنمىن. ارينە، قازىر كوپ وتانداسىمىز شەت ەلگە شىعۋ، شەت ەلدە تۇرۋ، شەت ەلگە كوشىپ كەتۋ، شەت ەلگە وقۋعا جىبەرۋ دەگەن تاقىرىپتارعا قىزىعادى. بۇل تەندەنتسيانىڭ پليۋستەرى مەن مينۋستارى دا بارىن ۇمىتپايىق. الايدا سول ادام شەت ەلدە تۇرا باستاعاندا، ءوز ەلىن، ءوز وتانىن قادىرلەي باستايدى. ماسەلەن، سىزگە قازاقستاندا ەركىن ءجۇرىپ، ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەشقانداي رۇقسات كەرەك ەمەس. سىزگە ۆيزا قاجەتسىز. ويتكەنى ءسىز قازاقستان ازاماتىسىز. ءسىز ءتىپتى جۇمىس ىستەمەي، ۇيدە جاتساڭىز دا بولادى. ال شەت ەلدە ولاي جاتا المايسىز. شەت ەلدە ات باسىنداي التىن جوق. ەگەر ءسىز قازاقستاندا جاقسى ءومىر سۇرە الماساڭىز، شەت ەلدە كۇشتى ءومىر سۇرەمىن دەپ ويلاۋ – بوس يلليۋزيا. شەت ەلدە تۇراتىن ەكسپاتتار، ءبارىمىز دە كەلەشەكتە ءوز ەلدەرىمىزگە قايتامىز. مالايزيادا ازاماتتىق بەرمەيدى، ال پمج الۋ مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. بۇل جاقتا 34 ميلليون حالىق تۇرادى، جەرى دە ۇلكەن ەمەس. سول سەبەپتى اركىم ءوز قالاۋىن، قولىنداعى بارىن، مۇمكىندىگىن، الەۋەتىن جانە كەلەشەگىن دۇرىستاپ انىقتاپ العانى ءجون دەپ سانايمىن.
– ءوزىڭىز كورگەن، ءوزىڭىز تۇيگەن شىنايى، دەرەكتى جانە جاناشىرلىقپەن ايتىلعان اقپاراتىڭىز ءۇشىن كوپ راقمەت! قازاقستاندا ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرعان مىڭداعان اتا-اناعا پايداسى تيەدى دەپ سەنەمىن.
– كوكەيدەگى تۇيتكىلدى تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن، الما، سىزگە دە ۇلكەن راقمەتىمدى ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى وسى ماسەلەنى كوتەرەيىكشى دەپ كوپتەگەن بلوگەر مەن جۋرناليسكە حابارلاسقانمىن، بىراق ناتيجەسىز بولدى. بۇل سۇحبات مەن تۋرالى ەمەس، وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى عوي. مەن بايانداپ وتكەن ەكى ستۋدەنتتىڭ باسىنان وتكەن وقيعا بارىمىزگە دە ساباق بولسا ەكەن. الدىن الۋعا كۇش سالساق ەكەن. قازاقستان ازاماتى رەتىندە، حالىققا جەتكىزۋ پارىزىم دەپ سانادىم.
الما سايلاۋقىزى
ۇلىبريتانيا-مالايزيا
