بۇگىندە ەلوردا مەن ءىرى قالالارعا قاراي اعىلعان حالىقتىڭ لەگى تولاستار ەمەس. استانا قازىردىڭ وزىندە 1,5 ميلليوننان استام تۇرعىنعا جەتىپ، وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تاعى 83 مىڭ اداممەن تولىعىپتى. سول سياقتى الماتىعا - 45 مىڭ، شىمكەنتكە - 29 مىڭ ادام كوشىپ كەلگەن.
اۋىلدىق ايماقتاردا حالىق سانى ازايىپ بارادى. تۇرعىندارىنىڭ سانى 50-گە دە جەتپەيتىن ەلدى مەكەندەر سانى 546-عا جەتكەن. ياعني ولار دا جۋىردا جويىلماق. بۇرىن ەلىمىزدە دامۋ الەۋەتىنە يە 5 مىڭداي اۋىل بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى 3,5 مىڭعا قىسقارعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇشتەن ءبىرىنىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر.
ماسەلەن تۇركىستان وبلىسىندا بار بولعانى جارتى جىلدىڭ ىشىندە 22 مىڭ ادام قالاعا كوشىپ كەتكەن. جامبىلدا 10 مىڭنان استام قونىس اۋدارىپتى. بۇل - جاي عانا ساندار ەمەس، وسىنداي قاراپايىم ستاتيستيكا ەل ىشىندەگى تەڭسىزدىكتى ايقىن كورسەتەدى. مىسالى، الماتىنىڭ 2,2 ميلليونعا جۋىق تۇرعىنىن، ۇلىتاۋدىڭ 200 مىڭ ادامعا جەتەر جەتپەس حالىقىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ەكونوميست مارات ءابدىراحمانوۆ اۋىلدان قالاعا كوشۋ ءۇردىسىنىڭ باستى سەبەبى - جاقسى ومىرگە ۇمتىلىس ەمەس، جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى مەن قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەكەنىن ايتتى:
«اۋىلداعى قازىرگى جالاقى ءومىر سۇرۋگە جەتكىلىكسىز. كوپشىلىك قوسىمشا تابىس ىزدەۋگە جانە تۇراقتى جۇمىس پەن ماڭساپ قۇرۋعا قولايلى قالالارعا كوشەدى»، - دەيدى ول.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الماتى مەن استانا سىندى مەگاپوليستەردە جالاقى 600 مىڭعا دەيىن جەتسە، حالقى از قامتىلعان جامبىل مەن جەتىسۋ سەكىلدى ايماقتاردا ايلىق تابىس نەبارى 355 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال اۋىلداردا مۇلدە از. 100 مىڭ جالاقىعا دا ارزان جۇمىس كۇشى تابىلادى.
ول ازداي اۋىلداردىڭ باسىم بولىگىندە ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى كۇردەلەنىپ بارادى. وعان جامبىل وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنداعى جاعداي دالەل. ورتالىق باسشىسى ينديرا حانىمنىڭ ايتۋىنشا، جۇمىسشىلاردى ءسۇلۋتور اۋىلىنىڭ اكىمدىگى تاستاندى عيماراتقا كوشىرگەن.
“سۇپ-سۋىق عيماراتقا تاڭمەن تالاسىپ كەلىپ، كەشكە كەتەمىز. جۇمىس بارىسىندا سىرت كيىممەن وتىرۋعا ءماجبۇرمىز، ودان بولەك جارىعىمىز ءجيى ءوشىپ قالادى، تەحنيكا مەن ينتەرنەتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ارماندامايمىز دا”-, دەيدى ورتالىق جۇمىسكەرلەرى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانىبەك ايعازيننىڭ ايتۋىنشا، حالىق جاقسى ءومىر ىزدەگەننەن ەمەس، اۋىلداعى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى ازايىپ بارا جاتقاندىقتان كوشىپ جاتىر.
تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ السىزدىگىنەن بولەك، اۋىل تۇرعىندارى ساپالى ءبىلىم مەن ينتەرنەتكە قول جەتكىزگىسى كەلەدى.
مەمباعدارلاماردىڭ ناتيجەسىن قاشان كورەمىز؟
ءدال وسىنداي اۋىلداردىڭ جاعدايىن تۇزەتۋگە ارنالعان «اۋىل – ەل بەسىى» باعدارلاماسى 2019 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلۋدا. 2019 - 2024 جىلدار ارالىعىندا باعدارلاماعا 700 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ، 6,6 مىڭنان استام جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. بىراق كوڭىل قۋانتارلىق ستاتيستيكاعا قاراماستان، جولدارى تولىق اياقتالماعان، ينتەرنەتى ءالسىز، ءبىلىم ساپاسى تومەن ەلدى مەكەندەردىڭ سانى قىسقارماي كەلەدى. جوسپار بويىنشا 3,5 مىڭ اۋىلدىڭ مودەرنيزاتسياسى 2027 جىلعا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس ەدى. الايدا، رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس، باعدارلاما مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلاتىن بولدى. ال اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ەندى تەك جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. الەۋمەتتانۋشى بوتاگوز تۇرەحانوۆا مەملەكەتتىك ەسەپتەردە وڭ وزگەرىستەر كورسەتىلگەنىمەن، ولاردىڭ ءبارى شىندىققا جاناسا بەرمەيتىنىن ايتادى:
«دەرەكتەردىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى بيلىك ارقىلى جينالادى، ال ولار كوبىنە جاقسى ەسەپ بەرۋگە مۇددەلى. سوندىقتان “جۇمىسسىزدىق ازايدى” نەمەسە “ينفراقۇرىلىم جاقساردى” دەگەن مالىمەتتەر شىنايى جاعدايدى كورسەتە بەرمەيدى» -, دەيدى ول.
كوشى-قون سالدارى: ماسەلەنى شەشۋ جولى بار ما؟
ەكونوميست مارات ءابدىراحمانوۆ ۋربانيزاتسيانى تابيعي ۇدەرىس دەپ مويىنداعانىمەن، قازاقستاندا ول بىرقاتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن ەسكەرتتى:
«اۋىلدار بوس قالسا، ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ادام سانى ازايادى. بۇل ازىق-تۇلىك ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىككە اكەلەدى»، - دەيدى ساراپشى. قازىرگى كۇننىڭ وزىندە، اگرارلىق سەكتوردا ماماندار تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەدى.
سەناتور ەرنۇر ايتكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا شامامەن 6,5 مىڭعا جۋىق مامان جەتىسپەيدى، ونىڭ باسىم بولىگى جوعارى بىلىكتى كادرلار:
“فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ تەك 28 پايىزىنىڭ عانا كاسىبي ءبىلىمى بار. كادر جەتىسپەۋشىلىگى اسىرەسە اگرونوميا، ۆەتەريناريا جانە قايتا وڭدەۋ باعىتتارىندا ەرەكشە بايقالادى”-, دەيدى ول.
ايتكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باياۋ دامۋىنا جاستاردىڭ قالاعا كوشۋى، تومەن جالاقى مەن مانساپتىق ءوسۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلىلىگى اسەر ەتىپ وتىر. قالادا مۇمكىندىك كوپ، ال اۋىلدا - رەسۋرس تاپشى.
ەكونوميست مارات ءابدىراحمانوۆ اۋىلدىڭ بولاشاعى تەك ەڭبەكاقىعا ەمەس، ينفراقۇرىلىم مەن قولجەتىمدى نەسيە جۇيەسىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى:
«ەگەر اۋىلدىق جەرلەردە جەر تىلىمدەرى تۇرعىندارعا شارۋاشىلىق جاساۋ ءۇشىن ۇلەستىرىلىپ، ينفراقۇرىلىم مەن نەسيە بەرۋ جۇيەسى قايتا قارالسا، اۋىلدار ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولا باستايدى، وسىلايشا كوشى-قون قارقىنى بىرتىندەپ ازايا بەرەدى” -, دەيدى ول.
قورىتىندىلاي كەلە، جۇيەلى وزگەرىستەر ىسكە اسپاسا، اۋىلدار ەڭبەككە قابىلەتتى حالقىن جوعالتا بەرەدى. ال قالالاردا تۇرعىندار سانى ارتىپ، الەۋمەتتىك تەڭگەرىم بۇزىلادى. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، 2025 جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدە 6 179 اۋىل بولعان، قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ 55-ءى جويىلىپ، 6 124-ءى عانا قالعان. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەگەر بۇل جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە، كەلەسى ونجىلدىقتا اۋىلداردىڭ 70%-ى جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل ءۇردىس ءبىر عانا وتباسىنىڭ تاڭداۋى ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تەڭسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەگە اينالىپ بارادى.
حاديشا ەلەۋسىن
