Bügınde elorda men ırı qalalarǧa qarai aǧylǧan halyqtyŋ legı tolastar emes. Astana qazırdıŋ özınde 1,5 millionnan astam tūrǧynǧa jetıp, ötken bır jyldyŋ ışınde taǧy 83 myŋ adammen tolyǧypty. Sol siiaqty Almatyǧa - 45 myŋ, Şymkentke - 29 myŋ adam köşıp kelgen.
Auyldyq aimaqtarda halyq sany azaiyp barady. Tūrǧyndarynyŋ sany 50-ge de jetpeitın eldı mekender sany 546-ǧa jetken. Iаǧni olar da juyrda joiylmaq. Būryn elımızde damu äleuetıne ie 5 myŋdai auyl bolsa, qazır olardyŋ sany 3,5 myŋǧa qysqarǧan. Bır sözben aitqanda, üşten bırınıŋ bolaşaǧy būlyŋǧyr.
Mäselen Türkıstan oblysynda bar bolǧany jarty jyldyŋ ışınde 22 myŋ adam qalaǧa köşıp ketken. Jambylda 10 myŋnan astam qonys audarypty. Būl - jai ǧana sandar emes, osyndai qarapaiym statistika el ışındegı teŋsızdıktı aiqyn körsetedı. Mysaly, Almatynyŋ 2,2 millionǧa juyq tūrǧynyn, Ūlytaudyŋ 200 myŋ adamǧa jeter jetpes halyqymen salystyruǧa kelmeidı. Ekonomist Marat Äbdırahmanov auyldan qalaǧa köşu ürdısınıŋ basty sebebı - jaqsy ömırge ūmtylys emes, jūmys oryndarynyŋ tapşylyǧy men qarajattyŋ jetıspeuşılıgı ekenın aitty:
«Auyldaǧy qazırgı jalaqy ömır süruge jetkılıksız. Köpşılık qosymşa tabys ızdeuge jäne tūraqty jūmys pen maŋsap qūruǧa qolaily qalalarǧa köşedı», - deidı ol.
Resmi derekterge süiensek, Almaty men Astana syndy megapolisterde jalaqy 600 myŋǧa deiın jetse, halqy az qamtylǧan Jambyl men Jetısu sekıldı aimaqtarda ailyq tabys nebärı 355 myŋ teŋgenı qūraidy. Al auyldarda mülde az. 100 myŋ jalaqyǧa da arzan jūmys küşı tabylady.
Ol azdai auyldardyŋ basym bölıgınde infraqūrylym mäselesı kürdelenıp barady. Oǧan Jambyl oblysynyŋ tılderdı damytu ortalyǧyndaǧy jaǧdai dälel. Ortalyq basşysy İndira hanymnyŋ aituynşa, jūmysşylardy Sūlutör auylynyŋ äkımdıgı tastandy ǧimaratqa köşırgen.
“Sūp-suyq ǧimaratqa taŋmen talasyp kelıp, keşke ketemız. Jūmys barysynda syrt kiımmen otyruǧa mäjbürmız, odan bölek jaryǧymyz jiı öşıp qalady, tehnika men internettı paidalanu mümkındıgı turaly armandamaimyz da”-, deidı ortalyq jūmyskerlerı.
Ekonomika ǧylymdarynyŋ doktory Jänıbek Aiǧazinnıŋ aituynşa, halyq jaqsy ömır ızdegennen emes, auyldaǧy ömır süru mümkındıgı azaiyp bara jatqandyqtan köşıp jatyr.
Tūraqty jūmys oryndarynyŋ jetıspeuşılıgı men infraqūrylymnyŋ älsızdıgınen bölek, auyl tūrǧyndary sapaly bılım men internetke qol jetkızgısı keledı.
MEMBAǦDARLAMARDYŊ NÄTİJESIN QAŞAN KÖREMIZ?
Däl osyndai auyldardyŋ jaǧdaiyn tüzetuge arnalǧan «Auyl – El besıı» baǧdarlamasy 2019 jyldan berı ıske asyryluda. 2019 - 2024 jyldar aralyǧynda baǧdarlamaǧa 700 mlrd teŋge bölınıp, 6,6 myŋnan astam joba jüzege asyryldy. Bıraq köŋıl quantarlyq statistikaǧa qaramastan, joldary tolyq aiaqtalmaǧan, internetı älsız, bılım sapasy tömen eldı mekenderdıŋ sany qysqarmai keledı. Jospar boiynşa 3,5 myŋ auyldyŋ modernizasiiasy 2027 jylǧa deiın aiaqtaluy tiıs edı. Alaida, resmi mälımetterge säikes, baǧdarlama merzımınen būryn toqtatylatyn boldy. Al auyldardyŋ infraqūrylymyn jaqsartu endı tek jergılıktı biudjet esebınen jüzege asyrylmaq. Äleumettanuşy Botagöz Türehanova memlekettık esepterde oŋ özgerıster körsetılgenımen, olardyŋ bärı şyndyqqa janasa bermeitının aitady:
«Derekterdıŋ bır bölıgı jergılıktı bilık arqyly jinalady, al olar köbıne jaqsy esep beruge müddelı. Sondyqtan “jūmyssyzdyq azaidy” nemese “infraqūrylym jaqsardy” degen mälımetter şynaiy jaǧdaidy körsete bermeidı» -, deidı ol.
KÖŞI-QON SALDARY: MÄSELENI ŞEŞU JOLY BAR MA?
Ekonomist Marat Äbdırahmanov urbanizasiiany tabiǧi üderıs dep moiyndaǧanymen, Qazaqstanda ol bırqatar äleumettık-ekonomikalyq qauıp töndırıp otyrǧanyn eskerttı:
«Auyldar bos qalsa, elde auyl şaruaşylyǧymen ainalysatyn adam sany azaiady. Būl azyq-tülık öndırısınıŋ tömendeuıne jäne importqa täueldılıkke äkeledı», - deidı sarapşy. Qazırgı künnıŋ özınde, agrarlyq sektorda mamandar tapşylyǧy aiqyn sezıledı.
Senator Ernūr Aitkenovtyŋ aituynşa, bügınde auyl şaruaşylyǧy salasynda şamamen 6,5 myŋǧa juyq maman jetıspeidı, onyŋ basym bölıgı joǧary bılıktı kadrlar:
“Fermerlık şaruaşylyqta jūmys ısteitınderdıŋ tek 28 paiyzynyŋ ǧana käsıbi bılımı bar. Kadr jetıspeuşılıgı äsırese agronomiia, veterinariia jäne qaita öŋdeu baǧyttarynda erekşe baiqalady”-, deidı ol.
Aitkenovtıŋ aituynşa, auyl şaruaşylyǧy salasynyŋ baiau damuyna jastardyŋ qalaǧa köşuı, tömen jalaqy men mansaptyq ösu mümkındıkterınıŋ şekteulılıgı äser etıp otyr. Qalada mümkındık köp, al auylda - resurs tapşy.
Ekonomist Marat Äbdırahmanov auyldyŋ bolaşaǧy tek eŋbekaqyǧa emes, infraqūrylym men qoljetımdı nesie jüiesıne bailanysty ekenın aitady:
«Eger auyldyq jerlerde jer tılımderı tūrǧyndarǧa şaruaşylyq jasau üşın ülestırılıp, infraqūrylym men nesie beru jüiesı qaita qaralsa, auyldar ekonomikalyq tūrǧydan ömır süruge qolaily bola bastaidy, osylaişa köşı-qon qarqyny bırtındep azaia beredı” -, deidı ol.
Qorytyndylai kele, jüielı özgerıster ıske aspasa, auyldar eŋbekke qabılettı halqyn joǧalta beredı. Al qalalarda tūrǧyndar sany artyp, äleumettık teŋgerım būzylady. Resmi derekterge säikes, 2025 jyldyŋ basynda elımızde 6 179 auyl bolǧan, qazırgı taŋda olardyŋ 55-ı joiylyp, 6 124-ı ǧana qalǧan. Sarapşylardyŋ aituynşa, eger būl jaǧdai osylai jalǧasa berse, kelesı onjyldyqta auyldardyŋ 70%-y joǧalyp ketuı mümkın. Būl ürdıs bır ǧana otbasynyŋ taŋdauy emes, tūtas memlekettıŋ äleumettık jäne ekonomikalyq teŋsızdıgıne qatysty mäselege ainalyp barady.
Hadişa Eleusın
