الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن ءوتتى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى، وتاندىق جانە شەتەلدىك اكادەميكتەر، جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ باسشىلارى، بيزنەس قاۋىمداستىعى مەن جاس زەرتتەۋشىلەر باس قوسقان جيىن قازاقستان عىلىمىنىڭ تاياۋ بولاشاعىن تالقىلايتىن مازمۇندى الاڭعا اينالدى.
1946 جىلى قۇرىلعان اكادەميانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ عىلىمدى ەلدىڭ وندىرىستىك قۋاتىمەن، تابيعي بايلىعىن زەرتتەۋمەن جانە قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. كەيىن قالىپتاسقان گەولوگيا، مەتاللۋرگيا، ەنەرگەتيكا، مەديتسينا، اۋىل شارۋاشىلىعى، تاريح جانە ءتىل ءبىلىمى مەكتەپتەرى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تا، زياتكەرلىك تە الەۋەتىن نىعايتتى. اتالمىش عىلىمنىڭ ءار باعىتى مەن الەۋەتى قانىش ساتباەۆتىڭ 3D گولوگرامماسىندا كورىنىس تاپتى.
سالتاناتتى جيىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى. پرەزيدەنت اكادەميانىڭ وتاندىق عىلىمدى قالىپتاستىرۋداعى تاريحي ءرولىن اتاپ ءوتىپ، سوڭعى جىلدارى ونىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى قايتارىلىپ، پرەزيدەنت جانىنداعى جوعارى عىلىمي ۇيىم رەتىندە قايتا قۇرىلعانىن، «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن ەسكە سالدى.
سونداي-اق 2026 جىلعى 1 شىلدەدە كۇشىنە ەنگەن جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالىن، ءبىلىمدى، عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ العاش رەت مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى رەتىندە بەكىتىلگەنى ايتىلدى. بۇل عىلىمعا جەكەلەگەن جوبالار جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە قاراۋعا قۇقىقتىق نەگىز بەرەدى.
قر ۇعا پرەزيدەنتى، اكادەميك اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ بايانداماسىندا, جاڭا مارتەبە اكادەمياعا بەدەل عانا ەمەس، ناقتى جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەيدى. بۇل عىلىمي باسىمدىقتاردى نەگىزدەۋ، زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ جانە مەملەكەتتىك شەشىمدەردى تاۋەلسىز عىلىمي ساراپتامامەن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشتى.
ءبىرشاما جىل زەرتتەۋ تاقىرىپتارى ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا ەمەس، جەكەلەگەن ۇجىمداردىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي تاڭدالدى.
سونىڭ سالدارىنان ناتيجە كەيدە ماقالا نەمەسە ەسەپ دەڭگەيىندە قالىپ، زەرتحانا مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىس تۇراقسىز بولدى. ەندى ۇلتتىق پروبلەمانى انىقتاۋدان باستاپ فورسايت، كونكۋرس، زەرتتەۋ، تاجىريبەلىك سىناق، وندىرىسكە ەنگىزۋ جانە ناقتى اسەردى باعالاۋعا دەيىنگى تۇتاس تسيكل قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.
بۇل باعىتتا العاشقى ناتيجە بار. اكادەميا وتكىزگەن 75-تەن استام وڭىرلىك جانە سالالىق فورسايت-سەسسيادا 220-عا جۋىق پەرسپەكتيۆالى مىندەت ايقىندالدى. وسى تالداۋ نەگىزىندە تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىككە قاجەت شەشىمدەردى، بولاشاق باعىتتاردى، ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەن جاڭا قۇزىرەتتەردى بولەك قاراستىراتىن ءتورت دەڭگەيلى باسىمدىقتار مودەلى ازىرلەندى. ۇكىمەت قولداعان جاڭا ءتاسىلدى 2027 جىلدان باستاپ قولدانۋ جوسپارلانعان.
عىلىمنىڭ تيىمدىلىگى قاعازداعى ەسەپپەن ەمەس، ومىرگە ەنگەن شەشىممەن ولشەنۋگە ءتيىس. قولدانبالى عىلىم تۇجىرىمداماسىنىڭ وزەگى دە وسى ۇستانىم. 2027 جىلدان باستاپ اكادەميا جەتەكشىلىگىمەن سۋ رەسۋرستارى، سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك، ستراتەگيالىق ماڭىزدى مينەرالدار، ەنەرگەتيكالىق ماتەريالدار، اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى، بيوتەحنولوگيا جانە اۆتوموبيل جولدارى تەحنولوگيالارى بويىنشا تولىق تسيكلدى فلاگماندىق باعدارلامالار ىسكە قوسىلادى. بۇل ءتاسىل مەملەكەت قارجىسىن ماسەلەنى دالەلدەۋدەن باستاپ تاجىريبەلىك ۇلگى مەن پيلوتتىق ەنگىزۋگە دەيىنگى بۇكىل باعىتقا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاساندى ينتەللەكت عىلىمي جۇمىستىڭ قوسىمشا قۇرالى بولۋمەن قاتار زەرتتەۋ ۇدەرىسىنىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىمىنا اينالىپ كەلەدى. كورەيانىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان AI SilkNet پلاتفورماسى الەمدىك عىلىمي ۇردىستەردى، تاۋەكەلدەر مەن تەحنولوگيا ترانسفەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تالداۋعا ارنالعان. Qazaqstan AI for Science باستاماسى ادەبيەت پەن ۇلكەن دەرەكتەردى زەردەلەۋدەن باستاپ گيپوتەزالاردى تەكسەرۋگە، مودەلدەۋ مەن ەكسپەريمەنتكە، تاۋەلسىز ۆەريفيكاتسيا مەن ەنگىزۋگە دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋدى ۇسىنادى. بۇل رەتتە عىلىمي ناتيجە مەن پراكتيكالىق شەشىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك عالىمنىڭ وزىندە بولماق.
قىتايلىق ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ دامىتىلىپ جاتقان DeepBAS كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسىنىڭ العاشقى پيلوتى سۋ قورىن, قۇرعاقشىلىق پەن تاسقىن قاۋپىن بولجايتىن سۋ اگەنتىنە باعىتتالعان. جوبانى 2027 جىلدان باستاپ ارال–سىرداريا، بالقاش–الاكول جانە شۋ–تالاس باسسەيندەرىندە سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانعان. قازاقستاندا سۋ تاپشىلىعى مەن كليماتتىڭقۇبىلۋى بايقالعان كەزەڭدە مۇنداي زەرتتەۋدىڭ قۇندىلىعى تەحنولوگيانىڭ جاڭالىعىمەن قاتار, باسقارۋ شەشىمءىءنىڭ دالدىگىندە.
اكادەميا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ورتاق زەرتحانا، تەحنولوگيا ترانسفەرى جانە جاڭا قۇزىرەتتەردى قالىپتاستىرۋ دەڭگەيىنە كوتەرۋگە ۇمتىلىپ وتىر. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا جاڭا ماتەريالدار مەن ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار، كولىك عىلىمدارى، پەرسپەكتيۆالى كارديولوگيا، راديوفارماتسەۆتيكا، كومىرتەكتى ەگىنشىلىك جانە كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت باعىتتارى بويىنشا ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتار قۇرىلدى. تۇركيا، ازەربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان، موڭعوليا جانە باسقا دا سەرىكتەستەر قاتىساتىن دالا وركەنيەتىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونسورتسيۋم گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا ورتاق كۇن ءتارتىبىن ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ اياسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى مەن جوشى ۇلىسىنىڭ مۇراسىن كەشەندى زەرتتەۋ كوزدەلگەن.
مەرەيتوي مىنبەرىنەن جەتىستىكتەرمەن قاتار شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر اتالدى. اكادەميانىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن جىل سايىنعى مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا ورىنداۋمەن قاتار تۇراقتى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋ، اكادەميالىق دەربەستىك جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە جەتكىلىكتى وكىلەتتىك قاجەتتىگى اتالدى. سونىمەن قاتار ەلدىڭ عىلىمي باسىمدىقتارىن بەسجىلدىق زەرتتەۋ باعدارلامالارى مەن ۇشجىلدىق بيۋدجەت تسيكلدەرىمەن بايلانىستىراتىن جاڭا عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسى كەرەك.
سالتاناتتى جيىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا بەس جاس عالىمعا تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتى تابىستالدى. ولار ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمى الۋا مۇراتوۆا، ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى تەمىرلان جوراباي، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمى ايگەرىم ەسەنامانوۆا، مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنان قۋاندىق كاكىموۆ پەنبالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىعالىمدارى ايگەرىم ايتقاليەۆا. بۇل قولداۋ عالىمنىڭ ەڭبەك ەتۋىنە جانە ءومىر سۇرۋىنە جاسالعان ناقتى جاعدايمەن بەكىتىلەتىنىن كورسەتتى.
ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى، دوكتورانت تەمىرلان جوراباي: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاس عالىمدارعا كورسەتكەن قامقورلىعى ءبىز ءۇشىن تەك باسپانا ەمەس، عىلىمعا دەگەن قۇرمەت، جاستارعا ارتىلعان زور سەنىم. قانىش ساتباەۆ سالعان جولدى جالعاستىرۋ، قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ – ەندى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. سەنىمدى ادال ەڭبەكپەن اقتاۋعا بەكىنگەنىمىزدى ايتقىم كەلەدى»- دەپ العىس ايتتى.
اكادەميا جانىنان العاش رەت جاس عالىمدار كەڭەسى مەن وقۋشىلارعا ارنالعان جاس زەرتتەۋشىلەر اكادەمياسى قۇرىلدى. عىلىمي ادالدىق كودەكسى، بيوەتيكا تالاپتارى جانە وتاندىق جۋرنالداردى باعالاۋدىڭ قازاقستاندىق رەيتينگى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل باستامالاردىڭ ءبارى عىلىمي ورتاداعى ساپانى، اشىقتىقتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
اكادەميانىڭ ادام كاپيتالى كورنەكتى عالىمدار مەن قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپتەرمەن باي تۇسەتىنى انىق. جيىندا وتاندىق عالىمدار عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاڭا «قانىش ساتباەۆ» مەدالىمەن ماراپاتتالدى، ال شەتەلدىك عىلىم اكادەميالارىنىڭ باسشىلارىنا مەرەيتويلىق توسبەلگىلەر تابىستالدى.
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
پروفەسسور
