Almatyda Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ 80 jyldyǧyna arnalǧan saltanatty jiyn öttı. Memlekettık organdardyŋ ökılderı, otandyq jäne şeteldık akademikter, joǧary oqu oryndary men ǧylymi ūiymdardyŋ basşylary, biznes qauymdastyǧy men jas zertteuşıler bas qosqan jiyn Qazaqstan ǧylymynyŋ taiau bolaşaǧyn talqylaityn mazmūndy alaŋǧa ainaldy.
1946 jyly qūrylǧan Akademiianyŋ tūŋǧyş Prezidentı Qanyş Sätbaev ǧylymdy eldıŋ öndırıstık quatymen, tabiǧi bailyǧyn zertteumen jäne qoǧamnyŋ ruhani damuymen ūştastyra bıldı. Keiın qalyptasqan geologiia, metallurgiia, energetika, medisina, auyl şaruaşylyǧy, tarih jäne tıl bılımı mektepterı elımızdıŋ ekonomikalyq ta, ziiatkerlık te äleuetın nyǧaitty. Atalmyş ǧylymnyŋ är baǧyty men äleuetı Qanyş Sätbaevtyŋ 3D gologrammasynda körınıs tapty.
Saltanatty jiynda Ǧylym jäne joǧary bılım ministrı Saiasat Nūrbek Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ qūttyqtau hatyn oqydy. Prezident Akademiianyŋ otandyq ǧylymdy qalyptastyrudaǧy tarihi rölın atap ötıp, soŋǧy jyldary onyŋ memlekettık märtebesı qaitarylyp, Prezident janyndaǧy joǧary ǧylymi ūiym retınde qaita qūrylǧanyn, «Ǧylym jäne tehnologiialyq saiasat turaly» zaŋ qabyldanǧanyn eske saldy.
Sondai-aq 2026 jylǧy 1 şıldede küşıne engen jaŋa Konstitusiiada adam kapitalyn, bılımdı, ǧylym men innovasiiany damytu alǧaş ret memlekettıŋ strategiialyq mındetı retınde bekıtılgenı aityldy. Būl ǧylymǧa jekelegen jobalar jiyntyǧy retınde emes, el damuynyŋ negızgı tetıgı retınde qarauǧa qūqyqtyq negız beredı.
QR ŪǦA prezidentı, akademik Aqylbek Kürışbaevtyŋ baiandamasynda, jaŋa märtebe Akademiiaǧa bedel ǧana emes, naqty jauapkerşılık te jükteidı. Būl ǧylymi basymdyqtardy negızdeu, zertteulerdı üilestıru jäne memlekettık şeşımderdı täuelsız ǧylymi saraptamamen qamtamasyz etuge jol aşty.
Bırşama jyl zertteu taqyryptary ekonomika men qoǧamnyŋ naqty sūranysyna emes, jekelegen ūjymdardyŋ mümkındıgıne qarai taŋdaldy.
Sonyŋ saldarynan nätije keide maqala nemese esep deŋgeiınde qalyp, zerthana men öndırıs arasyndaǧy bailanys tūraqsyz boldy. Endı ūlttyq problemany anyqtaudan bastap forsait, konkurs, zertteu, täjıribelık synaq, öndırıske engızu jäne naqty äserdı baǧalauǧa deiıngı tūtas sikl qūru közdelıp otyr.
Būl baǧytta alǧaşqy nätije bar. Akademiia ötkızgen 75-ten astam öŋırlık jäne salalyq forsait-sessiiada 220-ǧa juyq perspektivaly mındet aiqyndaldy. Osy taldau negızınde tehnologiialyq täuelsızdıkke qajet şeşımderdı, bolaşaq baǧyttardy, ırgelı zertteuler men jaŋa qūzyretterdı bölek qarastyratyn tört deŋgeilı basymdyqtar modelı äzırlendı. Ükımet qoldaǧan jaŋa täsıldı 2027 jyldan bastap qoldanu josparlanǧan.
Ǧylymnyŋ tiımdılıgı qaǧazdaǧy eseppen emes, ömırge engen şeşımmen ölşenuge tiıs. Qoldanbaly ǧylym tūjyrymdamasynyŋ özegı de osy ūstanym. 2027 jyldan bastap Akademiia jetekşılıgımen su resurstary, seismikalyq qauıpsızdık, strategiialyq maŋyzdy mineraldar, energetikalyq materialdar, auyl şaruaşylyǧy daqyldarynyŋ seleksiiasy, biotehnologiia jäne avtomobil joldary tehnologiialary boiynşa tolyq sikldı flagmandyq baǧdarlamalar ıske qosylady. Būl täsıl memleket qarjysyn mäselenı däleldeuden bastap täjıribelık ülgı men pilottyq engızuge deiıngı bükıl baǧytqa jūmsauǧa mümkındık beredı.
Jasandy intellekt ǧylymi jūmystyŋ qosymşa qūraly bolumen qatar zertteu üderısınıŋ jaŋa infraqūrylymyna ainalyp keledı. Koreianyŋ ǧylymi-tehnikalyq aqparat institutymen bırlesıp qūrylǧan AI SilkNet platformasy älemdık ǧylymi ürdısterdı, täuekelder men tehnologiia transferınıŋ mümkındıkterın taldauǧa arnalǧan. Qazaqstan AI for Science bastamasy ädebiet pen ülken derekterdı zerdeleuden bastap gipotezalardy tekseruge, modeldeu men eksperimentke, täuelsız verifikasiia men engızuge deiın jasandy intellektını paidalanudy ūsynady. Būl rette ǧylymi nätije men praktikalyq şeşım üşın jauapkerşılık ǧalymnyŋ özınde bolmaq.
Qytailyq ärıptestermen bırlesıp damytylyp jatqan DeepBAS keŋıstıktık-uaqyttyq jasandy intellekt platformasynyŋ alǧaşqy piloty su qoryn, qūrǧaqşylyq pen tasqyn qaupın boljaityn su agentıne baǧyttalǧan. Jobany 2027 jyldan bastap Aral–Syrdariia, Balqaş–Alaköl jäne Şu–Talas basseinderınde synaqtan ötkızu josparlanǧan. Qazaqstanda su tapşylyǧy men klimattyŋqūbyluy baiqalǧan kezeŋde mūndai zertteudıŋ qūndylyǧy tehnologiianyŋ jaŋalyǧymen qatar, basqaru şeşımınıŋ däldıgınde.
Akademiia halyqaralyq yntymaqtastyqty ortaq zerthana, tehnologiia transferı jäne jaŋa qūzyretterdı qalyptastyru deŋgeiıne köteruge ūmtylyp otyr. Otandyq universitetter men ǧylymi-zertteu instituttarynyŋ bazasynda jaŋa materialdar men energetikalyq tehnologiialar, kölık ǧylymdary, perspektivaly kardiologiia, radiofarmasevtika, kömırtektı egınşılık jäne keŋıstıktık-uaqyttyq jasandy intellekt baǧyttary boiynşa instituttar men ortalyqtar qūryldy. Türkiia, Äzerbaijan, Özbekstan, Qyrǧyzstan, Moŋǧoliia jäne basqa da serıktester qatysatyn Dala örkenietın zertteu jönındegı halyqaralyq konsorsium gumanitarlyq ǧylymdarǧa ortaq kün tärtıbın ūsynyp otyr. Onyŋ aiasynda qazaq memlekettılıgınıŋ tarihi negızderı men Joşy ūlysynyŋ mūrasyn keşendı zertteu közdelgen.
Mereitoi mınberınen jetıstıktermen qatar şeşımın kütken mäseleler ataldy. Akademiianyŋ strategiialyq mındetterın jyl saiynǧy memlekettık tapsyrys aiasynda oryndaumen qatar tūraqty ūzaqmerzımdı qarjylandyru, akademiialyq derbestık jäne ǧylymi-zertteu ūiymdarynyŋ jūmysyn üilestıruge jetkılıktı ökılettık qajettıgı ataldy. Sonymen qatar eldıŋ ǧylymi basymdyqtaryn besjyldyq zertteu baǧdarlamalary men üşjyldyq biudjet siklderımen bailanystyratyn jaŋa ǧylymi-tehnologiialyq damu strategiiasy kerek.
Saltanatty jiynda Memleket basşysynyŋ tapsyrmasy aiasynda bes jas ǧalymǧa tūrǧyn üi sertifikaty tabystaldy. Olar L.N. Gumilev atyndaǧy Euraziia ūlttyq universitetı ǧalymy Alua Mūratova, A. Baitūrsynūly atyndaǧy Tıl bılımı institutynyŋ ǧalym hatşysy Temırlan Jorabai, äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetı ǧalymy Äigerım Esenamanova, Memleket tarihy institutynan Quandyq Käkımov penBalyq şaruaşylyǧy ǧylymi-öndırıstık ortalyǧyǧalymdary Äigerım Aitqalieva. Būl qoldau ǧalymnyŋ eŋbek etuıne jäne ömır süruıne jasalǧan naqty jaǧdaimen bekıtıletının körsettı.
A. Baitūrsynūly atyndaǧy Tıl bılımı institutynyŋ ǧalym hatşysy, doktorant Temırlan Jorabai: «Memleket basşysynyŋ jas ǧalymdarǧa körsetken qamqorlyǧy bız üşın tek baspana emes, ǧylymǧa degen qūrmet, jastarǧa artylǧan zor senım. Qanyş Sätbaev salǧan joldy jalǧastyru, qazaq ǧylymynyŋ damuyna öz ülesımızdı qosu – endı bızdıŋ mındetımız. Senımdı adal eŋbekpen aqtauǧa bekıngenımızdı aitqym keledı»- dep alǧys aitty.
Akademiia janynan alǧaş ret Jas ǧalymdar keŋesı men oquşylarǧa arnalǧan Jas zertteuşıler akademiiasy qūryldy. Ǧylymi adaldyq kodeksı, bioetika talaptary jäne otandyq jurnaldardy baǧalaudyŋ qazaqstandyq reitingı engızılıp jatyr. Būl bastamalardyŋ bärı ǧylymi ortadaǧy sapany, aşyqtyqty jäne jauapkerşılıktı küşeituge baǧyttalǧan.
Akademiianyŋ adam kapitaly körnektı ǧalymdar men qalyptasqan ǧylymi mekteptermen baii tüsetını anyq. Jiynda otandyq ǧalymdar Ǧylym jäne joǧary bılım ministrlıgınıŋ jaŋa «Qanyş Sätbaev» medalımen marapattaldy, al şeteldık ǧylym akademiialarynyŋ basşylaryna mereitoilyq tösbelgıler tabystaldy.
Gülmira Sūltanbaeva
Professor
