بيىل قازاقتىڭ ۇلى عالىمى، اكادەميك قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆتىڭ قارساقبايدا ەڭبەك جولىن باستاعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. ءبىر عاسىر بۇرىن جوسالى ستانتسياسىنان قارساقبايعا جۇك تاسىمالداۋشىلارعا ىلەسىپ جەتكەن جاس ينجەنەر-گەولوگتىڭ بۇل ساپارى كەيىن تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ، قالا مەن ءوندىرىستىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن تاريحي جولعا اينالدى. قانىش ساتباەۆ جەزقازعاننىڭ الەمدەگى اسا ءىرى مىس كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ، قازاق گەولوگياسىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستادى.
ۇلى عالىمنىڭ قارساقبايدان باستالعان ەڭبەك جولى بۇگىندە جالعاسىپ كەلەدى. ونىڭ عىلىمي بولجامدارى، زەرتتەۋلەرى مەن «ۇلكەن جەزقازعان» يدەياسى قازىرگى ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ وندىرىستىك جانە عىلىمي بولاشاعىمەن ساباقتاسىپ جاتىر.
وسىعان وراي ءبىز مەتاللۋرگيا سالاسىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت عۇمىرىن ارناعان عالىم، زەرتتەۋشى، ەڭبەك ارداگەرى تولەگەن بۇكىروۆپەن قانىش ساتباەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى، جەزقازعاننىڭ جەر قويناۋىنداعى سيرەك مەتالدار، گەولوگيا مەن مەتاللۋرگيانىڭ بولاشاعى، سونداي-اق بيىل ۇيىمداستىرىلعان «اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ىزىمەن» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
«جاس ينجەنەردىڭ ارمانى – ۇلكەن جەزقازعانعا اينالدى»
– تولەگەن اعا، بيىل قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆتىڭ ەڭبەك جولىن قارساقبايدا باستاعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. وسى تاريحي داتانىڭ ءسىز ءۇشىن جانە ۇلىتاۋ ءوڭىرى ءۇشىن ءمانى قانداي؟
– بۇل – جاي عانا مەرەيتوي ەمەس. بۇل – وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ، بۇگىنگى جەتىستىگىمىزدى باعالاپ، بولاشاققا باعىت بەلگىلەيتىن تاريحي بەلەس.
1926 جىلى تومسك تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆ سول جىلى قىزىلورداعا كەلىپ، ودان جوسالى ستانتسياسىنا تۇسەدى. جوسالىدان قارساقبايعا جۇك تاسىمالداۋشىلارعا ىلەسىپ جەتەدى. سول ساتتەن باستاپ قازاق عىلىمىنىڭ تاريحىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى دەۋگە بولادى.
جاس ينجەنەردىڭ قارساقبايعا كەلگەندەگى باستى ماقساتى – وسى ولكەنىڭ جەر قويناۋىن زەرتتەۋ، جەزقازعاننىڭ مىس قورىنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ بولاتىن. ول كەيىن ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگىن وسى ماقساتقا ارنادى.
قانىش ساتباەۆتى قازاقتىڭ، جەزقازعاننىڭ، قارساقبايدىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دارا تۇلعا دەپ ەسەپتەيمىن. ول ورتالىق قازاقستاننىڭ قازبا بايلىعىن زەرتتەپ قانا قويعان جوق، ونىڭ بولاشاعىن الدىن الا كورە ءبىلدى. ونىڭ 15 جىل بويى وسى جەردە تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە جەزقازعاننىڭ اتى الەمگە تانىلدى.
– قانىش ساتباەۆتىڭ جەزقازعان تۋرالى سول كەزدەگى بولجامدارى قانشالىقشى جۇزەگە استى دەپ ويلايسىز؟
– ۇلى عالىمنىڭ كورەگەندىگىنە بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا ءتىپتى تاڭعالاسىڭ.
قانىش يمانتايۇلى 1928 جىلى جازعان «قارساقباي اۋدانى جانە ونىڭ بولاشاعى» اتتى ماقالاسىندا جەزقازعان اۋدانىن الەمدەگى مىسقا باي ايماقتاردىڭ ءبىرى دەپ باعالادى. ونىڭ بولاشاقتا ورالدىڭ قازىنالى ولكەسىمەن عانا ەمەس، امەريكانىڭ مىستى وڭىرلەرىمەن دە باسەكەلەسە الاتىنىن جازدى. ول كەزدە بۇل سوزدەر ۇلكەن عىلىمي بولجام بولاتىن. بۇگىن سول بولجامنىڭ شىندىققا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز.
قانىش ساتباەۆتىڭ تاعى ءبىر عىلىمي ەڭبەگىندە جەزقازعاندى تابيعاتتىڭ ءارتۇرلى بايلىقتارى ءبىر جەرگە شوعىرلانعان جەر شارىنداعى ساناۋلى باقىتتى اۋدانداردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاعانى بەلگىلى. وسىنىڭ ءوزى ونىڭ جەزقازعاننىڭ بولاشاعىن قانشالىقتى تەرەڭ تۇسىنگەنىن كورسەتەدى.
«جەزقازعاننىڭ بايلىعى – تەك مىس ەمەس»
– قازىر الەمدە سيرەك جانە ستراتەگيالىق مەتالدارعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. قانىش ساتباەۆ بۇل ماسەلەنى ءوز كەزىندە كورە ءبىلدى مە؟
– ارينە. قانىش ساتباەۆ ورتالىق قازاقستاننىڭ پروگنوزدىق مەتاللوگەنيالىق كارتاسىن جاساعان كەزدە جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ تەك مىسقا عانا باي ەمەس ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەدى. كەن قۇرامىندا قورعاسىن، مىرىش، التىن، كۇمىس، كادمي، سۋرما، سەلەن، تەللۋر، رەني، وسمي جانە باسقا دا كوپتەگەن حيميالىق ەلەمەنتتەر بار ەكەنىن كورسەتتى. ياعني ءبىز كەيدە «جەزقازعاننىڭ بايلىعى – مىس» دەپ قىسقا قايىرامىز. شىن مانىندە، جەزقازعاننىڭ جەر قويناۋى الدەقايدا كۇردەلى ءارى باي. سول سەبەپتى بۇگىنگى مىندەت – كەننەن تەك نەگىزگى مەتالدى الىپ، قالعانىن قالدىق رەتىندە قاراماۋ. كەن قۇرامىنداعى بارلىق قۇندى كومپونەنتتى بارىنشا ءوندىرۋىمىز كەرەك.
– ءسىز ءوزىڭىز دە جەزقازعاننىڭ سيرەك مەتالدارىن زەرتتەۋگە كوپ جىل ارنادىڭىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– مەنىڭ ماماندىعىم – مەتاللۋرگ. وسى سالاعا 40 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتىم.
1991 جىلدان باستاپ الماتىداعى مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ، گەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن، قاراعاندى حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدىك. عالىمدارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ سيرەك مەتالدار تسەحىندا وندىرىستىك-تاجىريبەلىك قوندىرعىلار ارقىلى بىرقاتار قۇندى ونىمدەر الىندى. 1991 جىلى رەني قىشقىلى ءوندىرىلدى. 1992 جىلى قورعاسىن سۋريگى الىندى. ال 1995 جىلعى 15 مامىردا الەمدە العاش رەت تازا وسمي-187 مەتالى الىندى.
1998 جىلى تازا رەني ءوندىرىلدى.كەيىن رەني مەن ءوسميدى ءوندىرىس قالدىقتارىنان الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى جاسالدى. 1998 جىلى قۇرامىندا رەنيى بار اممياك-سۋلفات ەرىتىندىسىنەن وسمي الۋ تەحنولوگياسىن زەرتتەۋ تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. عىلىمي جۇمىستار بارىسىندا قازاقستاننىڭ پاتەنتتەۋ ورگاندارىنان 16 اۆتورلىق كۋالىك الدىم. وتاندىق جانە شەتەلدىك باسىلىمداردا 57 عىلىمي ماقالام جارىق كوردى.
مەن مۇنى جەكە جەتىستىك دەپ قارامايمىن. بۇل – جەزقازعاننىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ ناتيجەسى.
«قالدىق دەپ جۇرگەننىڭ ىشىندە قانداي بايلىق جاتقانىن ءبىلۋىمىز كەرەك»
– قازىر رەني مەن وسمي ءوندىرىسىنىڭ جاعدايى قانداي؟
– وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا قيىندىقتار كوبەيدى. جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ توزۋى تەحنولوگيالىق گازداردى تولىق قابىلداپ، وڭدەۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتىپ وتىر. سونىڭ اسەرىنەن رەني ءوندىرۋ كولەمى دە ازايدى. سوندىقتان مەنىڭ نەگىزگى ۇسىنىستارىمنىڭ ءبىرى – جاڭا تەحنولوگيامەن سالىناتىن كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن تەزدەتىپ سالۋ.
ەكىنشىدەن، قۇرامىندا مىسى از كەندەردى، بايىتۋ فابريكالارىنىڭ پۋلپاسىن، شلاكتاردى جانە باسقا تەحنوگەندىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ قاجەت. بۇگىندە «قالدىق» دەپ جۇرگەن دۇنيەنىڭ ىشىندە قانشاما قۇندى مەتالل بولۋى مۇمكىن. بۇل باعىتتا گيدرومەتاللۋرگيانىڭ مۇمكىندىگى وتە جوعارى.
– گيدرومەتاللۋرگيانىڭ جەزقازعان ءۇشىن قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن ماسەلە تۇر. جەر قويناۋىندا قۇرامىندا مىسى از كەندەر وتە كوپ. بۇرىن ونداي كەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز سانالدى. بىراق تەحنولوگيا دامىپ كەلەدى.
2014 جىلى يسپانيانىڭ سەۆيليا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ، سول ماڭداعى گيدرومەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىم. ول زاۋىت جىلىنا شامامەن 70 مىڭ توننا شاقپاق مىس جانە باسقا قۇندى مەتالدار وندىرەدى. ءبىزدىڭ دە وسىنداي تاجىريبەنى زەرتتەپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەۋىمىز قاجەت. سوندىقتان عالىمدار مەن ءوندىرىس ورىندارى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. كەدەي كەندى دە، ءوندىرىس قالدىقتارىن دا ەكونوميكالىق ءتيىمدى ونىمگە اينالدىرۋ – بولاشاقتىڭ ۇلكەن مىندەتى.
– ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ گەولوگيالىق الەۋەتى قانداي؟
– وتە جوعارى. قانىش ساتباەۆ وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا-اق جەزقازعان ماڭىنداعى جامانايبات-1, جامانايبات-2, سىمتاس-1, سىمتاس-2, تۇيەمويناق، جىلاندى، تالدىساي سياقتى جەرلەردە مىس كەنىنىڭ مول بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جازىپ كەتكەن. قازىر جامانايبات پەن جىلاندىدا كەن ءوندىرىلىپ جاتىر. ال سىمتاس، تۇيەمويناق، تالدىساي سياقتى اۋماقتاردى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ قاجەت.
قارساقبايدىڭ ماڭىنداعى دۇيسەنباي وزەنى بويىنان دا مول مىس كەنى بار ەكەنى انىقتالدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جەزقازعاندا گەولوگيالىق كلاستەردىڭ اشىلۋى – وسى باعىتتاعى وتە ماڭىزدى قادام. ەندىگى مىندەت – وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ، گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ.
«65 جىلدان كەيىن وتكەن ۇلكەن جيىن»
– بيىل ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىنىڭ جەزقازعاندا ءوتۋىن تاريحي ساباقتاستىق دەپ باعالاۋعا بولا ما؟
– ارينە. 1961 جىلى كوكتەمدە قانىش ساتباەۆ باسقارعان قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى عىلىمي سەسسياسى جەزقازعاندا وتكەن بولاتىن. سول سەسسيادا ۇلكەن جەزقازعاننىڭ بارلىق سالاسى تالقىلاندى. ءوڭىردىڭ بولاشاقتاعى پروبلەمالارى قارالدى. ال بيىل، اراعا 65 جىل سالىپ، قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى جەزقازعاندا ءوتتى. بۇل – وتە ماڭىزدى تاريحي ساباقتاستىق.
قر ۇعا پرەزيدەنتى اقىلبەك قاجىعۇلۇلى كۇرىشباەۆقا جەزقازعاندا وسىنداي ماڭىزدى جيىن وتكىزگەنى ءۇشىن العىسىم شەكسىز. «قۋاتتى وڭىرلىك عىلىم – قۋاتتى ءوڭىر» تاقىرىبىنداعى وتىرىستا ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن عالىمدار، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشىلەرى جانە قىتايدان كەلگەن عالىمدار بايانداما جاسادى. ەكى كۇن بويى پىكىر الماسۋلار ءجۇرىپ، ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى.
ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى گەولوگيالىق كلاستەر بازاسىندا فورسايت-ورتالىق اشۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل – عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلانىستىراتىن جاڭا مۇمكىندىك.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى قالاي كۇشەيتۋگە بولادى؟
– عالىم ءوندىرىستىڭ ناقتى پروبلەماسىن ءبىلۋى كەرەك. ال ءوندىرىس عىلىمنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋى ءتيىس. بۇگىنگى زامان تەحنولوگيالىق جاڭالىقتى تالاپ ەتەدى. كەن ءوندىرۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ءبىز ونى ءتيىمدى بايىتۋىمىز، مەتاللۋرگيالىق پروتسەستەردى جەتىلدىرۋىمىز، سيرەك مەتالداردى ءبولىپ الۋىمىز، دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىن بارۋىمىز كەرەك.
قازاقستان تەك شيكىزات ەكسپورتتايتىن مەملەكەت بولىپ قالماۋى ءتيىس. وزىمىزدە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم وندىرسەك، ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى الدەقايدا جوعارى بولادى.
– ءسىز ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ وندىرىستىك بولاشاعىنا قاتىستى قانداي ناقتى ۇسىنىستار ايتتىڭىز?
– بىرنەشە ماڭىزدى ۇسىنىس بار. بىرىنشىدەن، جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتىندا جاڭا تەحنولوگيامەن سالىناتىن كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن تەزدەتىپ سالۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن، قۇرامىندا مىسى از كەندەردى، بايىتۋ فابريكالارىنىڭ پۋلپاسىن، شلاك جانە باسقا دا تەحنوگەندىك قالدىقتاردى گيدرومەتاللۋرگيالىق تاسىلمەن قايتا وڭدەۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن، نەگىزگى مەتالدارمەن بىرگە جۇرەتىن ىلەسپە مەتالداردى بارىنشا ءوندىرۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن، ۋران شيكىزاتىنىڭ قۇرامىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ كەرەك.
بەسىنشىدەن، توزىعى جەتكەن بالقاش مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ ورنىنا زاماناۋي تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جاڭا ءوندىرىس سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت.
التىنشىدان، جەزقازعاندا قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىن سالۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ كەرەك.
جەتىنشىدەن، وزىندىك قۇنى جوعارى دايىن بۇيىمدار ءوندىرىسىن دامىتۋ قاجەت.
سەگىزىنشىدەن، ۇلىتاۋ وبلىسىندا گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋ كەرەك.
بۇل ۇسىنىستاردىڭ ارقايسىسى جەكە ماسەلە بولىپ كورىنگەنىمەن، بارلىعى ءبىر ماقساتقا – ءوڭىردىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان.
«قانىشتىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ، قارساقبايعا قايتا ورالدىق»
– بيىل سىزدەر «اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ىزىمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىڭىزدار. بۇل يدەيانىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي ەدى؟
– قانىش ساتباەۆتىڭ قارساقبايداعى ەڭبەك جولىنىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن قايتا جاڭعىرتۋدى ماقسات ەتتىك. ەكسپەديتسياعا ەڭبەك ارداگەرلەرى، ادەبيەت پەن مادەنيەت وكىلدەرى، تاريحشى-ولكەتانۋشىلار، جاستار، جۋرناليستەر، كينووپەراتورلار مەن فوتوتىلشىلەر قاتىستى. بارلىعى 25 ادام التى اۆتوكولىكپەن جولعا شىقتى. 5 تامىزدا تاڭعى ساعات 6-دا جەزقازعاننان اتتاندىق.
قىزىلورداعا بارىپ، زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. ءابدىلدا تاجىباەۆ اتىنداعى كىتاپحانادا قانىش ساتباەۆتىڭ ءومىر جولى، قارساقباي مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ تاريحى جانە جوسالى-قارساقباي اراسىنداعى كونە كەرۋەن جولى تۋرالى اڭگىمە ءوربىدى.
ساپارىمىزعا ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەتي كەتتەلل دە قوسىلدى.
– جوسالىدان قارساقبايعا دەيىنگى كونە جولدى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى قانداي؟
– بۇل – تاريحىمىزدىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى. قانىش ساتباەۆ 1926 جىلى جوسالى ستانتسياسىنا كەلىپ، ودان قارساقبايعا جەتكەن. ءبىز سول تاريحي جولدىڭ ءىزىن جاڭعىرتۋدى ءجون كوردىك. جوسالىدان قارساقبايعا قاراي ءجۇرىپ وتىرىپ، كونە جول بويىنداعى بەكەتتەردى بەلگىلەدىك. العاشقى تەرەكتى بەكەتى جوسالىدان 27 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سول جەرگە بەكەت اتاۋى قاشالىپ جازىلعان گرانيت تاقتا ورناتتىق. جالپى 18 بەكەتتىڭ ورنىنا وسىنداي ەسكەرتكىش تاقتالار قويىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ بولاشاقتا تاريحي-تانىمدىق ءارى تۋريستىك مارشرۋت قالىپتاستىرۋعا سەپتىگى تيەدى دەپ ويلايمىن.
– قارساقبايعا جەتكەن ءسات ەرەكشە بولعان شىعار؟
– ارينە. 6 تامىزدان 7 تامىزعا قاراعان ءتۇنى ساعات 23:30 شاماسىندا قارساقبايعا كەلدىك. كەنتتىڭ كىرەبەرىسىندە قارساقباي مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى مۇرات قادىرۇلى ماتكەنوۆ باستاعان اقساقالدار مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءبىزدى شاشۋ شاشىپ قارسى الدى. قانىش ساتباەۆتىڭ ءۇي-مۋزەيىنە بارىپ، ۇلى عالىمعا تاعزىم ەتتىك. بۇل – ەكسپەديتسيانىڭ ەڭ تولعانىستى ساتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى ءبىز ءدال وسى جەردە، وسى توپىراقتا ەڭبەك جولىن باستاعان ۇلى عالىمنىڭ ءىزىن باسىپ تۇردىق. قارساقبايعا كەلگەن جاس ينجەنەردىڭ سول كەزدەگى ارمانى كەيىن الىپ ءوندىرىس وشاعىنا، ۇلكەن قالاعا، تۇتاس عىلىمي مەكتەپكە اينالدى.
«قانىشتىڭ اماناتى – ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز»
– ءسىز قانىش ساتباەۆتىڭ اماناتى تۋرالى ءجيى ايتاسىز. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ونىڭ ەڭ باستى اماناتى نە؟
– قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن اماناتى – تۋعان جەردىڭ بايلىعىن حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋ جانە ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ.
1961 جىلى جەزقازعاندا وتكەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىندا ول جەزقازعاندىقتارعا ەرەكشە ءسوز ايتتى. ول وسى دالا بايلىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن، ۇلكەن قالا سالۋ ءۇشىن بىرگە كوپتەگەن قيىندىقتى جەڭگەندەرىن ەسكە الىپ، جەزقازعاندى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدى سۇرادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ بايلىعىمىز ۇلان-عايىر بولعانىمەن، شەكسىز ەمەس ەكەنىن ەسكەرتتى.
مەن وسى ءسوزدى قازىرگى زامان ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ءبىز كەندى ءوندىرىپ قانا قويماي، ونى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋىمىز كەرەك. سيرەك مەتالداردى ءبولىپ الۋىمىز كەرەك. تابيعاتتى قورعاۋىمىز كەرەك. عىلىمعا سۇيەنۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى – بۇگىنگى بايلىقتى ەرتەڭگى ۇرپاققا جاۋاپكەرشىلىكپەن جەتكىزۋىمىز كەرەك.
– ەگەر قانىش ساتباەۆ بۇگىن ورتامىزدا بولىپ، جەزقازعانعا قايتا كەلسە، ول قانداي وزگەرىستى كورگىسى كەلەر ەدى دەپ ويلايسىز؟
– ول، ەڭ الدىمەن، عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ قاتار دامىعانىن كورگىسى كەلەر ەدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، بۇگىنگى «ۇلكەن جەزقازعان» – تەك ۇلكەن ءوندىرىس پەن ۇلكەن قالا ەمەس. ول – عىلىمي ورتالىعى بار، زاماناۋي تەحنولوگياسى بار، سيرەك مەتالداردى وندىرەتىن، شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەيتىن، جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم شىعاراتىن، تابيعاتتى قورعايتىن يندۋستريالىق ءوڭىر بولۋى كەرەك.
قانىش ساتباەۆتىڭ كەزىندە «ۇلكەن جەزقازعان» يدەياسى ۇلكەن ارمان بولدى. ول ارمان ورىندالدى. ەندى سول ارماننىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاۋىمىز كەرەك.
«قانىشتىڭ جولى – جاستارعا جول»
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا جاس عالىمدار مەن ءوندىرىس ماماندارىنا ايتار ءسوزىڭىز؟
– قانىش ساتباەۆتىڭ ءومىرى – ءاربىر جاسقا ونەگە. ول قارساقبايعا كەلگەن كەزدە بۇگىنگىدەي زاماناۋي تەحنولوگيا، زەرتحانا، تەحنيكا بولعان جوق. بىراق ونىڭ قولىندا ءبىلىم بولدى. عىلىمعا دەگەن سەنىمى بولدى. ەلگە قىزمەت ەتۋگە دەگەن ۇلكەن جۇرەگى بولدى. سوندىقتان بۇگىنگى جاستارعا ايتارىم – عىلىمنان الىستاماڭدار. گەولوگيانى تاڭداعان جاس تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ۇمتىلسىن. مەتاللۋرگ ءوندىرىستىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە ۇمتىلسىن. عالىم ءوزىنىڭ جاڭالىعىن وندىرىستە سىناۋدان قورىقپاسىن. ال ءوندىرىس عىلىمنىڭ جەتىستىگىن پايدالانۋدان تارتىنباسىن.
ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ الدىندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۇر. جاڭا كەن ورىندارىن اشۋىمىز كەرەك. مەتاللۋرگيانى جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. سيرەك مەتالداردى يگەرۋىمىز كەرەك. ءوندىرىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋىمىز كەرەك. جوعارى تەحنولوگيالى ءونىم شىعارۋدى جولعا قويۋىمىز كەرەك. سوندا عانا قانىش ساتباەۆتىڭ اماناتىنا لايىقتى جاۋاپ بەرە الامىز.
قانىش ساتباەۆتىڭ قارساقبايدان باستالعان جولى – ءبىر ادامنىڭ ەڭبەك جولى عانا ەمەس. بۇل – قازاق عىلىمىنىڭ جولى. بۇل – جەزقازعاننىڭ جولى. بۇل – ۇلىتاۋدىڭ بولاشاققا باستار جولى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمات.
سۇحباتتاسقان ءىزتاي بەلگىبايۇلى
