كوللاج جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاق دياسپوراسى مەكەندەگەن ەلدە جەرگىلىكتى رەجيسسەر قانداستار تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ قازىرگى سالت-ءداستۇرى مەن وتكەن تاريحى جايىندا باياندايدى.
80 ميلليون حالقى بار يراندا ازداعان قازاق دياسپوراسى تۇرادى. اينالدىرعان بىرنەشە مىڭ قازاق ميلليونداردىڭ جانىندا تەڭىزدەگى تامشى عانا ىسپەتتى. يران كوپۇلتتى مەملەكەت بولعانىمەن، تولقۇجاتقا ادامداردىڭ ۇلتىن كورسەتپەيدى. الايدا جەرگىلىكتى ادامداردان باسقا ۇلتتار مەن باسقا دىندەگىلەردىڭ سالت-ءداستۇر، جول-جورالعىسىن وتەۋدە كەدەرگى بوگەت جوق. تەك ورتاق زاڭعا قايشى كەلمەسە بولعانى. سونداي ورتادا وسكەن يران قازاقتارىنىڭ بۇگىنگى تىنىسىن جەرگىلىكتى رەجيسەردىڭ كوزىمەن كورسەتەتىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى.
ءماجبۇرلى كوش
يراندىق رەجيسسەرى ءامىر حۋشانگ دانايدىڭ «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» دەرەكتى ءفيلمى قازاقتاردىڭ كۇشتەپ قونىس اۋدارۋى حيكاياسىنان سىر شەرتەدى.
فيلمدە ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ بولشەۆيكتەردىڭ زورلىقشىل ساياساتى مەن كوللەكتيۆيزاتسيا كەسىرىنەن يراننىڭ بۇگىنگى گۇلىستان پروۆينتسياسى قالالارىنا قونىستانۋى تۋرالى باياندالادى. بۇعان دەيىن «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمى الماتىداعى فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ پروفەسسورلارىنا، پارسى ءتىلى مۇعالىمدەرىنە جانە يرانتانۋشىلارىنا، سونداي-اق الماتىداعى اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورلارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنە كورسەتىلدى.
بۇعان دەيىن قازاقستاندىق رەجيسسەرلەردىڭ يران قازاقتارى تۋرالى بىرنەشە فيلم تۇسىرگەنى بەلگىلى. بەرتىندە قازاقستاندىق بلوگەرلەردىڭ يران قازاقتارى ورتاسىنا ساپارلاپ، الەۋمەتتىك جەلىدە يران قازاقتارىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى جايىندا بايانداعان.
الايدا يراندىق رەجيسسەرلەردىڭ نازارىنان بۇل تاقىرىپ قالىس قالىپ كەلگەن. باس-اياعى 40 مينۋتتان تۇراتىن «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» دەرەكتى ءفيلمى – يرانداعى دەرەكتى كينو تاريحىندا العاش رەت قاراستىرىلىپ وتىرعان تاقىرىپ.
1929-1933 جىلدار ارالىعىندا ديكتاتور يوسيف ستالين باسقارعان كەڭەس وداعى بيلىگى كەزىندە ۇجىمدىق مەنشىكتىڭ ەنگىزىلۋى جانە قازاقستاننىڭ كوشپەلى حالقىنىڭ مالدارى مەن مالىن كۇشتەپ تارتىپ الۋ جانە قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىر بولىگى موڭعولياعا، قىتايعا، اۋعانستانعا، تۇركياعا، يرانعا جانە ت.ب. ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. ولاردىڭ ءبىرى اۋعانستان، موڭعوليا مەن قىتاي ەلدەرىندە بۇرىننان مەكەندەپ وتىرعان تۋىستارىن ساعالاسا، ەندى ءبىرى يران، ءۇندىستان، كەيىننەن پاكىستان، ءتىپتى ساۋد ارابياسى ءتارىزدى بۇرىن-سوڭدى قازاق دياسپوراسى شوعىرلانباعان ەلدەردەن پانا ىزدەپ كەتتى.
سول جىلدارى ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ ءبىر توبى يرانعا قونىس اۋداردى. بۇل جايدان جاي بولا سالعان جوق. ولار كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان تۇركىمەنستان جەرى ارقىلى ءماجبۇرلى كوشتىڭ بار بەينەتىن شەگە وتىرىپ، يراننىڭ سول كەزدەگى مازەنداران ءۋالاياتى، كەيىننەن گۇلستان اتالعان ايماعىنداعى جەرگىلىكتى تۇركىمەندەر ورتاسىنداعى گورگان، كۇمبەد جانە كاسپيدىڭ ارعى جاعالاۋىنداعى بۇگىندە باندار تۇركىمان اتالاتىن قالالارعا شاشىراي قونىستاندى.
ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ ىزىمەن
«تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» فيلمىندەگى ستسەناري اۆتورى جانە رەجيسسەر ءامىر حۋشانگ داناي قازاقستاندا 22 جىلدان بەرى تۇرادى. ول Iran Press اقپارات اگەنتتىگى مەن يران تەلە-راديو بىرلەستىگىنىڭ قازاقستانداعى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ول بۇعان دەيىن بىرنەشە قىسقامەتراجدى فيلمدەر مەن تەلەحيكايالاردى تۇسىرگەن. داناي – يراندا ماسۋد كيمياي مەن مارقۇم ءالي حاتامي سياقتى اتاقتى رەجيسسەرلەردىڭ مەكتەبىنەن وتكەن مامان.
ونىڭ قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە كورسەتىلگەن «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى ءامىر حۋشانگ داناي تۋىندىنىڭ ءتۇسىرىلۋى جايلى مىنانداي جايلاردى اتاپ ءوتتى.
«مەن سوڭعى 4-5 جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ قازاقتارى تۋرالى قۇجاتتاردى، مۇراعاتتىق دەرەكتەر مەن ساقتالعان ەسكى سۋرەتتەردى زەرتتەپ، جيناي باستادىم. اراسىندا گورگان، باندار تۇركمان جانە كۇمبەد قالالارىندا وتىرعان يراندىق قازاقتاردىڭ وتباسىلارى مەن ادەت-عۇرىپتارىن ءتۇسىردىم، سونداي-اق كەيىنىرەك جۇمىسىمدى يران قازاقتارى تۇراتىن قازاقستاننىڭ اقتاۋ قالاسىندا جالعاستىردىم. ال ءفيلمنىڭ كەيبىر بولىكتەرى الماتىدا ءتۇسىرىلدى»، - دەيدى ول.
فيلم رەجيسسەرى دانايدىڭ ايتۋىنشا، دەرەكتى ءفيلمنىڭ مونتاجداۋ كەزەڭىندەگى ماڭىزدىلىعى مەن قالىپتاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ، پارسى تىلىندە تۇسىرىلگەن تۋىندى اۋەلدە ەكى ءتۇرلى مونتاجداۋدان وتكەن.
«بىراق مەن ونى قابىلدامادىم، ال قازاقستاندا كورسەتىلگەن فيلم – ءۇشىنشى مونتاجدىڭ ناتيجەسى»، - دەيدى يراندىق رەجيسسەر.
«تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمى اباي ۋنيۆەرسيتەتىندە كورسەتىلگەندە تاريح پروفەسسورلارىنىڭ ءبىرى تۋىندىعا ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ «بۇل ءفيلمدى وقىتۋدا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى،-» دەگەن ۇسىنىس ايتقان.
ال فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى پروفەسسورى بۇل فيلمدە بىرەگەي مۇراعاتتىق سۋرەتتەر مەن قۇجاتتار بار ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، «يرانداعى قانداستاردىڭ ءومىرى بۇل فيلمدە وتە جاقسى بەينەلەنگەن، جانە مەن بۇرىن يراندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ جاقسى ءومىر سۇرەتىنىن ەستىگەنمىن، جانە بۇل ايقىن كورىندى»،- دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.
يراندىق رەجيسسەر ءامىر حۋشانگ دانايدىڭ «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» فيلمىندە 1980-1988 جىلدار ارالىعىنداعى يران-يراك سوعىسىنا قاتىسقان يران قازاقتارى جايىندا دا ايتىلادى. ماڭعىستاۋدا، جالپى قازاقستاندا بەلگىلى اقبوبەك-قايىپ وقيعاسىنداعى اقبوبەك تە كەزىندە يرانعا اۋىپ بارىپ، سوندا ومىردەن ءوتتى.
ءبىر عاسىرداي بۇرىنعى ءماجبۇرلى كوشپەن ەلدەن كەتىپ، قازىر يراندى مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ سانى 3-4 مىڭ دەپ شامالانادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ولاردىڭ ءبىر بولىگى اتامەكەنگە كوشىپ كەلگەن. الايدا اتامەكەنگە جەرسىنە الماي، قايتا كەرى كوشىپ كەتكەندەر دە بار. «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» فيلمىندە بۇل تۋرالى ايتىلادى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى، «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمى – بۇگىندە قازاق دياسپوراسى مەكەندەگەن ەلدىڭ رەجيسسەرى تۇسىرگەن بىردەن ءبىر تۋىندى. وسى كەزگە دەيىن قانداستار تۋرالى قازاقستاندىقتار ءتۇسىرىپ كەلسە، بۇل – ەندىگىدە قازاقتار تۇراتىن ەلدەگى دەرەكتانۋشىنىڭ دا وسى تاقىرىپقا نازار اۋدارعانىن كورسەتەدى.
ءجۇسىپ-مۇعان كەدەيۇلى
