Kollaj Jİ kömegımen jasaldy
Qazaq diasporasy mekendegen elde jergılıktı rejisser qandastar turaly derektı film tüsırıp, olardyŋ qazırgı salt-dästürı men ötken tarihy jaiynda baiandaidy.
80 million halqy bar İranda azdaǧan qazaq diasporasy tūrady. Ainaldyrǧan bırneşe myŋ qazaq milliondardyŋ janynda teŋızdegı tamşy ǧana ıspettı. İran köpūltty memleket bolǧanymen, tölqūjatta adamdardyŋ ūlty körsetılmeidı. Alaida jergılıktı halyqtan özge ūlt ökılderı men basqa dındegılerdıŋ salt-dästürı men jol-joralǧysyn ūstanuyna kedergı joq. Tek ortaq zaŋǧa qaişy kelmese bolǧany. Osyndai ortada ömır sürıp jatqan İran qazaqtarynyŋ bügıngı tynysyn jergılıktı rejisserdıŋ közımen körsetetın derektı film tüsırıldı.
MÄJBÜRLI KÖŞ
İrandyq rejisser Ämır Huşang Danaidyŋ «Temır qūrsaudy jaryp ötu» derektı filmı qazaqtardyŋ küştep qonys audaru tarihynan syr şertedı.
Filmde Maŋǧystau qazaqtarynyŋ bolşevikterdıŋ zorlyqşyl saiasaty men ūjymdastyru saldarynan İrannyŋ qazırgı Gülıstan provinsiiasyna qonys audaruy baiandalady. Būǧan deiın «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmı Almatydaǧy äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınıŋ şyǧystanu fakultetınıŋ professorlary, parsy tılı oqytuşylary men irantanuşylaryna, sondai-aq Abai atyndaǧy Qazaq ūlttyq pedagogikalyq universitetınıŋ tarih fakultetınıŋ professorlary men zertteuşılerıne körsetıldı.
Būǧan deiın qazaqstandyq rejisserler İran qazaqtary turaly bırneşe film tüsırgenı belgılı. Keiıngı jyldary qazaqstandyq blogerler de İrandaǧy qazaqtar arasyna baryp, olardyŋ qazırgı tūrmys-tırşılıgı turaly äleumettık jelılerde baiandap jür.
Alaida irandyq rejisserlerdıŋ nazarynan būl taqyryp osy uaqytqa deiın tys qalyp kelgen. Ūzaqtyǧy 40 minut bolatyn «Temır qūrsaudy jaryp ötu» derektı filmı – İran derektı kinosy tarihynda alǧaş ret osy taqyrypty kötergen tuyndy.
1929–1933 jyldary İosif Stalin basqarǧan Keŋes Odaǧy tūsynda jürgızılgen ūjymdastyru, mal-mülıktı tärkıleu jäne qoldan ūiymdastyrylǧan aşarşylyq saldarynan Qazaqstan halqynyŋ bır bölıgı Moŋǧoliiaǧa, Qytaiǧa, Auǧanstanǧa, Türkiiaǧa, İranǧa jäne basqa da elderge qonys audaruǧa mäjbür boldy. Olardyŋ bırı Auǧanstan, Moŋǧoliia men Qytaidaǧy tuystaryn panalasa, endı bırı İran, Ündıstan, keiınnen Päkıstan, tıptı Saud Arabiiasy sekıldı qazaq diasporasy būryn bolmaǧan elderden pana ızdedı.
Sol jyldary Maŋǧystau qazaqtarynyŋ bır toby İranǧa qonys audardy. Būl jaidan-jai bola salǧan joq. Olar Kaspii teŋızınıŋ soltüstık-batysynan Türıkmenstan jerı arqyly auyr köş jolyn bastan ötkerıp, sol kezdegı Mazandaran uälaiatyna, keiınnen Gülıstan atalǧan aimaqtaǧy Gorgan, Kümbed jäne qazırgı Bandar-Türkımen qalalaryna qonystandy.
MAŊǦYSTAU QAZAQTARYNYŊ IZIMEN
«Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmınıŋ ssenarii avtory ärı rejisserı Ämır Huşang Danai Qazaqstanda 22 jyldan berı tūrady. Ol Iran Press aqparat agenttıgı men İrannyŋ memlekettık teleradio ūiymynyŋ Qazaqstandaǧy tılşısı. Būǧan deiın bırneşe qysqametrajdy film men telehikaia tüsırgen. Danai – İrandaǧy belgılı rejisserler Masud Kimiai men marqūm Äli Hatamidıŋ şyǧarmaşylyq mektebınen ötken maman.
Qazaqstan universitetterınde ötken filmnıŋ tūsaukeserınde Ämır Huşang Danai tuyndynyŋ qalai tüsırılgenı turaly bylai dedı:
«Men soŋǧy 4–5 jyldan berı Maŋǧystau qazaqtaryna qatysty qūjattardy, mūraǧattyq derekter men eskı fotosuretterdı jinap, zerttep kelemın. Gorgan, Bandar-Türkımen jäne Kümbed qalalaryndaǧy qazaq otbasylarynyŋ tūrmysyn, ädet-ǧūrpyn tüsırdım. Keiın jūmysymdy Qazaqstannyŋ Aqtau qalasynda jalǧastyrdym. Al filmnıŋ keibır körınısterı Almatyda tüsırıldı», – dedı rejisser.
Onyŋ aituynşa, filmnıŋ montajy bırneşe ret özgertılgen.
«Parsy tılınde tüsırılgen film alǧaşynda ekı türlı nūsqada montajdaldy. Bıraq men olardy qabyldamadym. Qazaqstanda körsetılgen nūsqa – üşınşı montajdyŋ nätijesı», – deidı ol.
Film Abai universitetınde körsetılgen kezde tarih professorlarynyŋ bırı: «Būl filmdı oqu üderısınde oqu qūraly retınde paidalanuǧa bolady», – degen ūsynysyn bıldırdı.
Al äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınıŋ şyǧys tılderı professory filmde bıregei mūraǧattyq qūjattar men fotosuretter paidalanylǧanyn atap ötıp, İrandaǧy qazaqtardyŋ ömırı jan-jaqty körsetılgenıne joǧary baǧa berdı.
İrandyq rejisser Ämır Huşang Danaidyŋ «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmınde 1980–1988 jyldardaǧy İran–İrak soǧysyna qatysqan qazaqtar turaly da aitylady. Sondai-aq Maŋǧystauda keŋınen belgılı Aqböbek–Qaiyp oqiǧasyndaǧy Aqböbektıŋ İranǧa qonys audaryp, ömırınıŋ soŋyna deiın sonda tūrǧany da söz bolady.
Bır ǧasyr būrynǧy mäjbürlı köştıŋ nätijesınde İranda qalǧan qazaqtardyŋ sany bügınde şamamen 3–4 myŋ adamdy qūraidy. Qazaqstan täuelsızdık alǧannan keiın olardyŋ bır bölıgı tarihi Otanyna köşıp keldı. Alaida atamekenge beiımdele almai, qaitadan İranǧa oralǧandar da boldy. Būl mäsele de filmde körınıs tapqan.
Bır aita keterlıgı, «Temır qūrsaudy jaryp ötu» – qazaq diasporasy turaly sol eldıŋ rejisserı tüsırgen alǧaşqy derektı film. Osy uaqytqa deiın mūndai tuyndylardy negızınen qazaqstandyq mamandar tüsırıp kelse, endı İrandaǧy rejisserdıŋ de būl taqyrypqa den qoiuy qazaq diasporasynyŋ tarihyna degen qyzyǧuşylyqtyŋ artyp kele jatqanyn körsetedı.
Jüsıp-Mūǧan Kedeiūly
