قازاق تاريحىندا ءوزىنىڭ اۋقىمى مەن مازمۇنى جاعىنان 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سوعان قاراماستان بۇل وقيعاعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا ءالى كۇنگە ءوز ورنى ناقتىلانباي وتىر. بۇل قوزعالىستىڭ بۇكىل ەلدى شارپىعانىنا قاراماستان، ءالى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ قولعا الىنىپ وتىرعان جوق. پاتشالىق جازالاۋشىلار تاراپىنان قىرىلعان قازاقتىڭ سانى دا بەيمالىم كۇيىندە قالىپ وتىر.
تاريحتاعى ۇلكەن اقتاڭداقتىڭ ءبىرى – وسى كوتەرىلىستىڭ باستى قاھارماندارىنىڭ بىرەگەيى بەكبولات اشەكە باتىر تۋراسىندا تولىق مالىمەتتىڭ جوقتىعى وسى قاتارداعى جاعداي.
بەكبولات اشەكە 1943 جىلى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى جايىلمىس بولىسىنداعى ۇشقوڭىر شاتقالىنا تاياۋ ماڭدا تۋعان. ونىڭ سويى قازاق حالقىن قورعاۋدا اتى شىققان تەكتى اۋلەتتەن ەدى. بەكبولاتتىڭ ارعى اتاسى ەسەنقۇل ءوزىنىڭ ون ۇلىمەن جوڭعار شاپقىنىنا قارسى شىققان بەلگىلى باتىرلار اۋلەتى بولاتىن. ەسەنقۇلدىڭ ءۇشىنشى ۇلى دايىربەك باتىردان بەكبولات تۋعان ەدى. ول باتىرلىعىمەن عانا ەمەس، قوناقجايلىعىمەن، ادامگەرشىلىگىمەن تانىمال بولعان تۇلعا. بەكبولاتتىڭ اكەسى اشەكە بولسا، دايىربەكتىڭ التى ۇلىنىڭ ءتورتىنشىسى ەدى.
اشەكە باتىر وجەت تە قايسار تۇلعاسىمەن قوقان مەن قىرعىزدىڭ الىمجەتتىگىنە قارسى اتى شىققان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى ەدى. ونى اشىق شايقاستا جەڭە الماعان دۇشپاندارى ۇزەڭگىگە ۋ جاعىپ ءولتىرىپتى. دايىربەك اشەكەنى ءوزىنىڭ مۇراگەرى ەتىپ ەرتەرەك تانىعان كورىنەدى. بەكبولات ءارى شەشەن، ءارى عۇرىپ پەن سالتتى جاقسى بىلگەن جۇرتقا جاعىمدى تۇلعا بولىپ وسەدى. ول سونىمەن بىرگە زەرگەر، اعاش ۇستاسى دا بولىپتى. قۇراندى دا جاقسى ءبىلىپ، ءدىن ۇستانعان. 1905-1906 جىلدارى بەكبولات مەككە مەن ماديناعا قاجىلىققا دا بارىپ ۇلگەرەدى. ول قاجىلىقتان ورالعان بويدا مەشىت سالۋعا كىرىسەدى.
بەكبولات اراپشا عانا ەمەس، ورىسشا دا ساۋاتتى بولعان: ول ەكى تىلدە دە جاقسى سويلەگەن.
جايىلمىس بولىسىندا ورنى بوساعان مەڭگەرۋشى لاۋازىمىنا دا سايلانىپ، بىرنەشە جىل بويى ءوڭىر باسقارادى. ول حالقىنا ادال بولىپ، ونىڭ ابىرويلى بيلەۋشىسى بولادى.
1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى پاتشا جارلىعى قازاق دالاسىنا جايىلادى. بۇل جارلىق بويىنشا 19-43 جاس اراسىنداعى قازاق جىگىتتەرى اسكەري-تىل جۇمىسىنا جۇمىلدىرىلادى. پاتشانىڭ بۇل پارمەنىنە الدىمەن قارسى شىققانداردىڭ ءبىرى بەكبولات اشەكە بولاتىن. ول سول كەزدە 73 جاستا بولسا دا، ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسقارۋعا اتقا قونادى. 1916 جىلى 7-8 شىلدەدە ۇشقوڭىر اتالاتىن جەردە پاتشانىڭ جارلىعىنا بوي ۇسىنباعانداردىڭ جيىنى وتەدى. ەكى كۇننىڭ ىشىندە ونىڭ قاراۋىنا 5 مىڭداي سارباز جينالادى. تەلەگرافتى قۇرتىپ، سوعىسقا شاقىرىلعانداردىڭ ءتىزىمىن جويۋ قولعا الىنادى. بەكبولاتقا قارسى اتتانعان كازاكتار مەن ورىس جاساقتارى تەز ارادا قۇرتىلادى. بۇل جەڭىس بەكبولاتتىڭ اتىن ايگىلى ەتە ءتۇستى. كوپ ۇزاماي قۇرىلتاي شاقىرىلىپ، ونى حالىق حان كوتەرەدى. بەكبولاتتى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى عانا ەمەس، الاتاۋ قىرعىزدارى مەن شۋ بويىنداعى دۇڭعاندار دا ونى حان رەتىندە مويىندايدى.
الايدا ول بيلىكتىڭ ۇساق جاساعىن قۇرتقاسىن، ءوزىنىڭ حان سايلانۋىنا پاتشا تاراپىنان كەشىرىم بولمايتىنىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان ول ۋاقىت وتكىزبەستەن، تەز ارادا وزىنە قاراعان وڭىردە قارسى شايقاسقا ازىرلىكتى باستاپ كەتەدى: قارۋ-جاراق ۇستاحاناسىن جولعا قويىپ، جاستاردى اسكەري دايىندىققا سالادى جانە باس كوتەرگەن باسقا وڭىرمەن بايلانىس ورناتادى. بەكبولاتتىڭ قولباسشىلىق دارىنى ارقاسىندا 10 مىڭعا جەتكەن اسكەرىنىڭ ارقاسىندا، وعان ۆەرنىي مەن بىشكەك اراسىنا كەلگەن پاتشانىڭ جازالاۋشى جاساعان ىعىستىرۋعا قول جەتكىزەدى.
الايدا بۇل كوتەرىلىستىڭ سالدارىن جاقسى ۇققان پاتشا بيلىگى جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي، بەكبولات قولىنا قارسى ارنايى شتاب قۇرىلىپ، جوسپار جاسالادى، ونىڭ قاراۋىنا ارتيللەريا مەن زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان ءىرى اسكەري قول بەرىلەدى. ونى اسكەري گۋبەرناتور م.فولباۋم باسقارادى. كوپ ۇزاماي ناشار قارۋلانعان بەكبولاتتىڭ جاساقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەڭىلىسكە ۇشىراي باستايدى.
بەكبولات ءوزىنىڭ قايتپاس بولعان ساربازدارىنىڭ تەككە قىرىلعانىنا شىداي الماي، قىتايعا ءوتىپ كەتۋگە شەشىم قابىلدايدى. بىراق پاتشانىڭ اسكەرى ونىڭ بۇل جوسپارىن دا بولعىزبايدى. بەكبولاتتىڭ قىتايعا وتەتىن جوسپارىن ساتقىنداردان ءبىلىپ العان جازالاۋشى جاساقتار ونىڭ جەتىسۋداعى تۋىستارى مەن جۇرتشىلىعىنا ناعىز بۇلىكتى سالادى. جۇزدەگەن اۋىلدار وتقا ورانادى، باتىردىڭ تۋىستارى قاماۋعا ءتۇسىپ، ازاپتالادى. وسىنداي كەزدە ول جاساعىن قىتايعا وتكىزىپ جىبەرىپ، ءوزى ەلگە قايتىپ، وزدىگىنەن بەرىلەدى. ول قاندى قىرعىندى توقتاۋ ماقساتىمەن ءوزىن قۇربان ەتۋگە بارادى. قولعا تۇسكەن بەكبولات اشەكە گەنەرال-گۋبەرناتور فولباۋمنىڭ بۇيرىعىمەن ەكى كۇن ىشىندە اسىعىس تەرگەۋ جۇرگىزىلەدى دە اسكەري سوتقا ءىسىن قاراتادى. پاتشا شەندىسىنىڭ بۇنشالىقتى اسىعىستىققا بارۋى، كوتەرىلىس تاعى دا ۋشىعىپ كەتپەي تۇرىپ، حالىقتىڭ باسكەرى بەكبولات تاعدىرىن تەزىرەك شەشۋ بولاتىن. نەبىر قيتۇرقى ايلا-امالمەن، ازاپقا شىداعان بەكبولات بارلىق ايىپتى ءوز موينىنا الادى. تەرگەۋ بارىسىندا بەكبولات باتىر: «مەنىڭ جاقتاستارىم – بارلىق قازاق حالقى» دەگەنى بار. ول ءتىپتى اباقتىدا جاتىپ، ونداعى قازاقتاردى جاپپاي قۇران وقۋعا جۇمىلدىرىپتى.
اقىرى اسكەري تريبۋنالدىڭ شەشىمىمەن بەكبولات اشەكەۇلى 1916 جىلعى 7 قىركۇيەكتە ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. ونىڭ دارعا اسۋ كەزىندە قازاقتىڭ قايسار ۇلىنىڭ رۋحىن سىندىرماق بولماق پاتشانىڭ جازالاۋشىلارى پاتشادان كەشىرىم سۇراۋدى تالاپ ەتەدى، سوندا ول: «راس مەن سوعىسۋعا شىقپاق بولدىم. باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم. ەڭىرەگەن ەلىم ءۇشىن سوعىس اشىپ، اق پاتشانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم»، - دەيدى تايسالماستان. ول ءوزىنىڭ بىرنەشە قاندىكويلەك قارۋلاستارىمەن بىرگە الماتىعا تاياۋ بۇرۇنداي توبەسىندە 1916 جىلى 8 قىركۇيەكتە دارعا اسىلادى. ونىڭ مۇردەسىن جەرلەۋگە رۇقسات ەتپەگەسىن، ونىڭ ءمايىتى بىرنەشە كۇن بويى داردا تۇرادى. ونىڭ ءبىر توپ جولداستارى ءتۇن ورتاسىندا مۇردەنى الىپ كەتەدى دە، اق جۋىپ، ارۋلاپ جەرلەيدى. بىراق ونىڭ جەرلەنگەن جەرىن ەشكىم بىلمەيدى، پاتشا بيلىگى اقىرى بىلە المايدى. بۇعان ەرەگەسكەن پاتشا شابارماندارى تاعى دا بەكبولاتتىڭ تۋىستارىن ۇستاپ، جاياۋلاتىپ ۆەرنىيعا ايدايدى. ەركەكتەردىڭ وڭ قولىن سىندىرىپ، قىز-كەلىنشەكتىڭ وڭ كوزدەرىن ويىپ تاستايدى...
حالقى ءۇشىن قانى وسىلاي توگىلگەن اياۋلى باتىردىڭ اتى تاريحتا ءوز ورنىن ءالى كۇنگە الماعانى وكىنىشتى.
