بيىل 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە 110 جىل تولدى، دەپ حابارلايدى "ادىرنا".
اق پاتشانىڭ ماۋسىم جارلىعىنا قارسى باستالعان قوزعالىس قىسقا ۋاقىت ىشىندە بۇكىل دالاعا تاراپ، وتارلىق ساياساتقا قارسى جالپىحالىقتىق قارسىلىققا ۇلاستى.
بيىل قازاق تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان وسى كوتەرىلىسكە 110 جىل تولدى.
كوتەرىلىستىڭ باستى سەبەبى – پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن تىل جۇمىستارىنا الۋ تۋرالى 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى بولعان.
الايدا بۇل شەشىم حالىق نارازىلىعىنىڭ تەك سىرتقى كورىنىسى ەدى. جەردەن ايىرىلۋ، اۋىر الىم-سالىق، ۇلتتىق تەڭسىزدىك پەن وتارلىق قىسىم جىلدار بويى قوردالانعان اشۋ-ىزانى كۇشەيتكەن بولاتىن.
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كوتەرىلىس قازاقستاننىڭ بارلىق دەرلىك ءوڭىرىن قامتىدى. اسىرەسە تورعاي مەن جەتىسۋداعى قوزعالىس اۋقىمدى سيپات الدى. كوتەرىلىس بارىسىندا مىڭداعان ادام قازا تاۋىپ، جۇزدەگەن مىڭ قازاق تۋعان جەرىن تاستاپ، كورشى ەلدەرگە بوسۋعا ءماجبۇر بولعان.
قازاقستان مەن ورتا ازياداعى ون التىنشى جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى باعىتتالعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس بولدى. 1914 جىلى باستالعان ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس رەسەي يمپەرياسىندا ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقان جالپى داعدارىستى شىرقاۋ شەگىنە جەتكىزدى.
ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ شارۋاشىلىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قازاق ەلىنىڭ مايداندى جانە ەلدى شيكىزات، ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى مەيلىنشە كۇشەيدى. 1914-1916 جىلداردىڭ اراسىندا تەك تۇركىستان ولكەسىنەن 2089 مىڭ توننا ماقتا، 300 مىڭ پۇت ەت، 70 مىڭ جىلقى، 13 مىڭعا جۋىق تۇيە، 14 مىڭعا جۋىق كيىز ءۇي الىنعان. سوعىستىڭ ءبىرىنشى جىلىندا تەك جەتىسۋ وبلىسىنان مايدانعا جىبەرىلگەن مال مەن مالشارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قۇنى 34 ميلليون سومعا جەتتى.
سوعىستىڭ اۋىر زارداپتارىنىڭ ءبىر كورىنىسى شاڭىراق سالىعىنىڭ ارتۋى بولدى. 1914 جىلى قازاقتان جينالاتىن وسى الەۋمەتتىك اۋىرتپالىقتىڭ مولشەرى 600 مىڭ بولسا، 1917 جىلعا قاراي 1 ميلليون 200 سومعا ۇلعايدى.
كوتەرىلىستىڭ باستى سەبەپتەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەرگە تىكەلەي بايلانىستى بولدى. وتارشىلدىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋى، قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ جەرگىلىكتى حالقىنىڭ جەرلەرىن تارتىپ الۋدىڭ جالعاسۋى، سالىقتار مەن باسقا دا الىمدار كولەمىنىڭ شامادان تىس ۇلعايۋى، پاتشا وكىمەتى جۇرگىزگەن ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ كەڭ ءورىس الۋى مەن قالىڭ بۇقارانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ كۇرت تومەندەۋى كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى.
كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا ءىى نيكولاي پاتشانىڭ 1916 جىلى 25 ماۋسىمداعى «رەكۆيزيتسيالاۋ تۋرالى» جارلىعى تىكەلەي سەبەپ بولدى. جارلىق بويىنشا قازاقستان، ورتا ازيا مەن ءىشىنارا ءسىبىردىڭ «بۇراتانا حالىقتارىنىڭ» ەر-ازاماتتارىنان (19 بەن 43 جاستىڭ ارالىعىندا) مايداننىڭ تىل جۇمىستارىنا (قورعانىس قۇرىلىستارى مەن جولدار سالۋ، وكوپ قازۋ، ت.ب.) 400 مىڭ ادام (ونىڭ ىشىندە قازاقتان 240 مىڭعا جۋىق) الۋ بەلگىلەندى.
قازاقستانداعى كوتەرىلىستىڭ العاشقى وشاقتارى 1916 جىلى شىلدە ايىنىڭ باس كەزىندە پايدا بولدى. حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىنا جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ تىزىمدەرىن جاساعان بولىس باسقارۋشىلارى، اۋىل ستارشىندارى جانە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەردىڭ باسقا دا قىزمەتكەرلەرى ۇشىرادى، ويتكەنى جاسالعان تىزىمدەر اۋەل باستان جاپپاي پاراقورلىق، كوزبوياۋشىلىق پەن قياناتقا نەگىزدەلدى. اكىمشىلىك جۇيە ول كەزدە قازاقتاردا تۋى تۋرالى كۋالىكتىڭ بولماعانىن پايدالانىپ، تىزىمگە جاس شاماسىنا قاراماستان كەدەيلەردى قالاۋىنشا ەنگىزىپ، ال اۋقاتتى اۋلەتتەردەن پارا الىپ، ولاردى شاقىرتۋدان بوساتتى.
كوتەرىلىسشىلەر بولىستىق كەڭسەلەردى، بولىستار مەن اۋىل ستارشىندارىنىڭ ۇيلەرىن، جاسالعان تىزىمدەردى ورتەدى، جەكەلەگەن بولىس باستىقتارىن ءولتىردى. ستيحيالى قوزعالىس بىرتىندەپ ۇيىمداسقان سيپات الىپ، قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاستى.
كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرى – وتارلىق ەزگىدەن كۇرت كەدەيلەنگەن شارۋالاردىڭ قالىڭ توبى مەن سول كەزدە قالىپتاسا باستاعان جەرگىلىكتى جۇمىسشىلار بولدى. كوتەرىلىسكە سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ باسقا الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ (بايلار، بولىستار مەن بيلەر، ينتەلليگەنتسيا) وكىلدەرى دە قاتىناستى. سوڭعىلارى كەيبىر ايماقتاردا جەتەكشى ءرول اتقاردى.
قازاق زيالىلارىنىڭ كەيبىر وكىلدەرى (ت. بوكين، ج. نيازبەكوۆ، ءا. ءجۇنىسوۆ، ت. رىسقۇلوۆ، س. مەڭدەشەۆ، ب. المانوۆ، ءا. جانگەلدين جانە ت.ب.) پاتشا جارلىعىنا باتىل قارسى شىقتى جانە حالىقتى قارۋلى قارسىلىققا شاقىردى.
ال «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ليبەرال-دەموكراتياشىل زيالىلاردىڭ جەتەكشىلەرى (ا. بايتۇرسىنوۆ، ءا. بوكەيحانوۆ، م. دۋلاتوۆ، ت.ب.) پاتشا اكىمشىلىگىنەن تىل جۇمىسىنا ادام الۋدا اسىقپاۋدى ءوتىنىپ، كەرىسىنشە دايىندىق شارالارىن جۇرگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسادى، كوتەرىلىسكە شىققان حالىق پاتشا وكىمەتى تاراپىنان اياۋسىز جازالاۋعا ۇشىرايتىنىن ەسكەرتىپ، كوپشىلىكتى جارلىقتى ورىنداۋعا قارسىلىق كورسەتپەۋگە شاقىردى.
تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى بىرنەشە جازالاۋ وتريادىن جاساقتاپ، كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى جونەلتتى. كوتەرىلىسشىلەر سامسى توڭىرەگىندە وتريادقا شابۋىل جاساپ، ولاردى ۆەرنىيعا (الماتى) قاراي شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. ت. بوكين باستاعان كوتەرىلىسشىلەر (10 مىڭنان استام) تامىزدا شابۋىلعا شىعىپ، ۆەرنىي مەن پىشپەك اراسىنداعى بايلانىستى ءۇزدى. كوتەرىلىسشىلەر اراسىنان بەكبولات اشەكەۇلى، نۇقا ساتىبەكوۆ سياقتى باسشىلار شىقتى. بۇل كەزدە جاركەنت جانە لەپسى ۋەزىندەگى كوتەرىلىس كۇشەيە تۇسكەن ەدى. جەتىسۋ وبلىسىنداعى ءىرى كوتەرىلىستىڭ ءبىرى قارقارا جايلاۋىندا بولدى.
1916 جىلى شىلدەدە قارقارالى (سەمەي وبلىسى) مەن وسكەمەن ۋەزىنىڭ، كوكپەكتى مەن زايساننىڭ كوتەرىلىسشىلەرى مايدانعا جىبەرىلەتىن ادامداردىڭ ءتىزىمىن تارتىپ الىپ، بولىستارعا كۇش قولداندى.
ابدىعاپار جانبوسىنۇلى پەن امانگەلدى يمانوۆ باسقارعان تورعاي كوتەرىلىس وشاعى ەڭ تاباندى جانە ۇزاققا سوزىلعان ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس ايماعىنا اينالدى. ون التىنشى جىلعى كوتەرىلىس قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا قاتاڭ باسىپ-جانىشتالدى.
بۇل كوتەرىلىس قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الدى. ول رەسەيدەگى اسكەري-اكىمشىل جانە وتارشىل باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ىرگەسىن شايقالتتى جانە شىعىستاعى وتار حالىقتاردا حح عاسىردىڭ باسىندا ءورىس العان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولدى.
