قازاقستان ەسكى مەحانيزمدەردىڭ ەندى جۇمىس ىستەمەيتىن شەگىنە كەلدى. ەلگە «ويلاناتىن جانە حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاجەت. ناعىز جاڭعىرتۋ ويلاۋدىڭ جاڭا ساپاسىنان باستالادى. «اكىمشىلىك ورىنداۋشى» مودەلىن «اناليتيكالىق باسقارۋشى» مودەلىنە قايتا فورماتتاۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ كەڭ اۋقىمى فورمالدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا عانا سەنۋدىڭ قالاعان ەكونوميكالىق وسىمگە اكەلمەيتىنىن مويىندايدى. شىن مانىندە، زاماناۋي ەكونوميكانىڭ دامۋى رەسۋرستار كولەمىمەن, نەمەسە ينۆەستيتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىمەن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋداعى بەيرەسمي قۇرالدارمەن انىقتالادى.
راسىندا دا، ەسكى، جاقسى ينستيتۋتسيوناليزمنەن ايىرماشىلىعى، ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى ءوسىمنىڭ نەگىزگى فاكتورى ءۇش ەلەمەنتتىڭ ۇيلەسىمدى ءوزارا بايلانىسى بولىپ تابىلادى: ادام رەسۋرستارىن جەتىلدىرۋ ەسەبىنەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسى، ەڭبەك نارىعىنىڭ ۇتىمدى قۇرىلىمى جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتيىمدى مودەلى.
قازاقستان بۇگىن ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋلەر ەكونوميكالىق ءوسىمدى جۇيەلى تۇردە بلوكتاي باستاعان سىندارلى نۇكتەگە كەلدى. ماسەلە رەفورمالاردىڭ جوقتىعىندا ەمەس، ولاردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتە الماۋىندا.
ساياسي سيگنال: باسقارۋ جۇيەسىن قايتا ىسكە قوسۋ
2026 جىلى قازاقستاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولعان جاڭا ساياسي-باسقارۋشىلىق تسيكلدىڭ قالىپتاسۋىن بەلگىلەدى. ساياسي الاڭدا ءۇش ماڭىزدى وقيعا بولدى: 5 قاڭتاردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن باعدارلامالىق سۇحبات، 10 اقپاندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى جانە 15 ناۋرىزدا جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا رەفەرەندۋم. بۇل وقيعالاردىڭ بارلىعى ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن ۇيىمداسقان ستراتەگيالىق قۇرىلىمدى كورسەتەدى.
ءبىرىنشى كەزەڭ - يدەولوگيالىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاريا سۇحباتى ارقىلى رەفورمالاردىڭ شەڭبەرى تۇجىرىمدالىپ، مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى مەن باعىتتارى ايقىندالدى.
ەكىنشى - باسقارۋشىلىق. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت بيۋروكراتيالىق اپپاراتقا ساياسي قىسىم قۇرالىن قولدانىپ، باسقارۋ ارەكەتتەرىندەگى جۇيەنءىڭ تاپشىلىعىن كورسەتتى.
ءۇشىنشى - ينستيتۋتسيونالدىق. كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەيىننەن بيلىكتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن بەكىتتى.
وسىلايشا، ساياسي كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى، مەملەكەتتىك اپپاراتقا باسقارۋشىلىق قىسىم جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاۋ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا جۇكتەۋدىڭ كۇردەلى پروتسەسىن باستادى.
پرەزيدەنت ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، جاھاندىق گەوساياسي وزگەرىستەر جاعدايىندا ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. الايدا ينستيتۋتتاردى وزگەرتۋ باسقارۋ ساپاسىن ءالى كەپىلدەندىرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. نەگىزگى سۇراق باسقا – مەملەكەتتىك اپپارات شەشىم قابىلداۋدىڭ ءداستۇرلى قالىپتاسقان جانە ورنىققان قاعيداتتارىن، ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ سيپاتىن جانە ەلدىڭ دامۋىن باسقارۋ لوگيكاسىن وزگەرتە الا ما؟ ءدال وسى جەردە نەگىزگى جۇيەلى سىن تۋىندايدى.
بۇل رەتتە رەفورمالاردىڭ تابىس فاكتورى ساياسي مالىمدەمەلەردىڭ اۋقىمدىلىعىندا ەمەس، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ مەملەكەتتى دە، ەكونوميكانى دا باسقارۋ قاعيداتتارىن ناقتى وزگەرتە الۋ قابىلەتىندە بولادى.
ءوسىم پارادوكسى: دامۋسىز تۇراقتىلىق
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ بازالىق ەلەمەنتتەرىن قالىپتاستىرىپ، ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن بىرگە سىرتقى تۇراقتىلىقتىڭ ارتىندا وتكىزىلگەن مۇمكىندىكتەرمەن بايلانىستى تەرەڭ جۇيەلى ماسەلەلەر ساقتالىپ وتىر.
مىسالى، دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ 2024-2025 جىلدارداعى دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ ءجىو ءوسىمى 5-6%-دى قۇرايدى، بۇل ەىدۇ (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى) ەلدەرىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 2,8 ەسە جوعارى. بىراق بۇل – دامىعان ەكونوميكانىڭ ءوسىمى ەمەس، قۋىپ جەتۋشى ءوسىم. ەڭبەك ونىمدىلىگى قازاقستاندا دامىعان ەلدەردەن 30-50% تومەن. قازاقستانداعى تومەن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,6% جاسىرىن جۇمىسسىزدىق جانە تومەن ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ سالدارىنان قۇرىلىمدىق تۇرعىدان «الدامشى كورسەتكىش» بولىپ تابىلادى.
سەبەبى الەمدىك نارىقتار كونيۋنكتۋراسىنىڭ وزگەرمەلىلىگىندە ەمەس، مەملەكەت دامۋىنىڭ ءۇش ەلەمەنتى اراسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق ءوزارا بايلانىستا - مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسى، ەڭبەك نارىعىنىڭ ەكونوميكا سۇرانىستارىنا سايكەستىگى، تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ مودەلى. اتاپ وتەيىك، وتپەلى ەكونوميكاسى بار ەلدەردە بۇل ءوزارا بايلانىس ەرەكشە ايقىن كورىنەدى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ ويىننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ەرەجەلەرىن انىقتايدى، ەڭبەك نارىعى ەكونوميكانىڭ ناقتى جاعدايىن كورسەتەدى، ال ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ماسەلەلەرى تىكەلەي جۇمىسپەن قامتۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە فورمالدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشتەرى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناقتى ساپاسىن كورسەتپەيدى جانە حالىقتىڭ تابىسىن تۇراقتى وسىرۋگە ەكونوميكاعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
قازاقستان رەنتا ەكونوميكاسىنىڭ بەلگىلەرىن ساقتاپ وتىر، تابىستىڭ ەداۋىر بولىگى شيكىزات سەكتورىنان قالىپتاسادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2025 جىلعى دەرەكتەرى بويىنشا ەل ەكسپورتىنىڭ قۇرىلىمىندا 67,2%-عا جۋىعى كومىرسۋتەكتەر، مەتالدار جانە حيميالىق ونىمدەر بولدى. ەڭبەك نارىعى ءوسىم درايۆەرى رەتىندە ەمەس، شيكىزاتتىق ەكونوميكا مودەلىنىڭ تۋىندىسى رەتىندە داميدى. ۇلتتىق ەكونوميكا شىن مانىندە رەسۋرستاردى ءبولۋ جۇيەسى، ال ءبىلىم مەن يننوۆاتسيا ەكونوميكاسى ەمەس.
ەكونوميكانىڭ شوعىرلانۋى ۇلكەن ماسەلەلەر تۋعىزادى. ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ اسيممەترياسى بىرنەشە ءىرى قالالاردا شوعىرلانعان. ءجىو-ءنىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى استانا جانە الماتى قالالارىندا قالىپتاسادى. بۇل مەگاپوليستەر ينۆەستيتسيالاردىڭ، بيزنەستىڭ جانە جوعارى اقىلى جۇمىس ورىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن شوعىرلاندىرادى. مۇنداي جاعداي وڭىرلىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيتەدى، وڭىرلەردىڭ دەپولۋلياتسياسىنا جانە ىشكى ميگراتسيانىڭ كۇشەيۋىنە اكەلەدى. مۇنداي «جاعداي» قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتپەيتىنى جانە وڭىرلەردى ەكونوميكالىق دامۋدا تەڭەستىرۋگە اكەلمەيتىنى تۇسىنىكتى.
سونىمەن قاتار ەكونوميكادا مەملەكەتتىڭ ارتىق ءرولى، كۇردەلى رەتتەۋشى ۇدەرىستەر جانە ءالسىز باسەكەلەستىك ساقتالۋدا. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كۇشتى بيۋروكراتيزاتسياسى جانە جەكە سەكتوردىڭ السىزدىگى بايقالادى. بۇل ازىرگە شىعۋ جولى كورىنبەيتىن قۇرىلىمدىق تۇيىققا اكەلەدى.
مۇنداي جاعدايدى ءبىز 15 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن بولجاعانبىز، بىراق ۋاكىلەتتى ورگاندار وندا مۇنى ەستىمەگەن، ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرى بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلداماعان. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ەكونوميكاسى جاقىن بولاشاقتا جوعارى ىقتيمالدىقپەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى جانە توقىراۋ قاتەرلەرىنە تاپ بولادى دەپ ناقتى ايتۋعا بولادى.
سونىمەن بىرگە تابيعي رەسۋرستاردىڭ بولۋى، گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە ادام كاپيتالىنىڭ جوعارى دەڭگەيى جاڭا ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىنە وتۋگە مۇمكىندىكتەر جاسايدى.
بۇگىن ءتيىمسىز باسقارۋ ينستيتۋتتارى شيكىزاتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا جانە قولداۋعا باعىتتالعان. ءوز كەزەگىندە شيكىزاتتىق ەكونوميكا جوعارى ءونىمدى جۇمىس ورىندارىنىڭ دامۋىن شەكتەيدى. ءالسىز ەڭبەك نارىعى ادام كاپيتالىن دامىتۋدى ونىڭ ساپالىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ باعىتىندا تەجەيدى. ەلدىڭ دامۋى ءجىو وسىمىندە عانا ەمەس، باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋدا ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت.
وسىلايشا، ەگەر تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار جۇرگىزىلمەسە، قازاقستان ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى قۇرىلىمدىق توقىراۋىنا تاپ بولۋ قاۋپى بار دەگەن سەنىمدى قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
مەملەكەتتىك اپپارات: ءبىلىم مەن تيىمسىزدىك اراسىندا
قازىرگى ۋاقىتتا رەتروگرادتاردان باسقا ەشكىم مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن كادرلىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ساپاسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. حالىقارالىق تاجىريبە ەكونوميكالىق ءوسىم كاسىبي باسقارۋشىلىق ەليتا بولمايىنشا مۇمكىن ەمەس ەكەنىن سەنىمدى تۇردە كورسەتەدى، ول ستراتەگيالىق ويلاۋعا، جوعارى قۇزىرەتتىلىككە جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىككە يە بولۋى ءتيىس.
وكىنىشكە قاراي، بۇگىن قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قىزمەت تۇراقتى كاسىبي مانساپ ءۇشىن بازالىق نەگىز بولىپ تابىلمايدى. جالپى العاندا، كاسىبي باسقارۋشىلىق ەليتا ەمەس، اكىمشىلىك بيۋروكراتيا قالىپتاسىپ كەلەدى. سوندىقتان باسقارۋشىلىق كادرلاردىڭ ساپاسى، ءبىر جاعىنان، شەشىم قابىلداۋداعى كاسىبيلىك پەن باتىلدىق، ەكىنشى جاعىنان، تاپشىلىقتا بولىپ، رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسپەيدى.
ەگەر ەسكە الساق، قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ جاريا سويلەۋلەرىندە باسقارۋشىلىق كادرلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنىڭ ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنىڭ اۋقىمىنا سايكەس كەلمەۋى، ورىنداۋشىلىق ءتارتىپتىڭ السىزدىگى تۋرالى بىرنەشە رەت ايتىلعان. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءبىر بولىگى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى جانە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ءمانىن تولىق تۇسىنبەيدى» دەپ تىكەلەي ايتىلدى. بۇل ەسكەرتپەلەر پرەزيدەنت پەن اتقارۋشى بيلىك اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيا ماسەلەسىن عانا ەمەس، باسقارۋشىلىق كورپۋسىنداعى تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق داعدارىستى دا كورسەتەدى.
ەكىنشى جاعىنان، بار ماسەلەلەرگە قاراماستان، مەملەكەتتىك اپپارات بىرقاتار وبەكتيۆتى ارتىقشىلىقتارعا يە. بىرىنشىدەن، باسقارۋشىلاردىڭ ەداۋىر بولىگى «بولاشاق» باعدارلاماسى جانە باسقالارى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم العان. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى، كادرلىق رەزەرۆ جانە پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆى، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كادرلاردى دايارلاۋدىڭ كورپوراتيۆتىك باعدارلامالارى تۇرىندە كادرلار دايارلاۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق بازاسى جۇمىس ىستەيدى. ۇشىنشىدەن, الەمدىك قارجى داعدارىسى، پاندەميا جانە سانكتسيالىق تاۋەكەلدەر كەزەڭدەرىندەگى داعدارىستىق باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ بولۋى.
سونىمەن بىرگە باسقارۋشىلىق كورپۋسىنىڭ ءالسىز جاقتارى دا بار. ءبىر جاعىنان – قۇزىرەت تاپشىلىعى. كوپتەگەن شەشىمدەر تاكتيكالىق سيپاتتا، رەاكتيۆتى-وپەراتيۆتى باسقارۋ ەلەمەنتتەرىمەن، ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋدىڭ بولماۋىمەن، قىسقا مەرزىمدى كورسەتكىشتەرگە باعدارلانۋمەن سيپاتتالادى. ەكىنشى جاعىنان – باسقارۋ ۇدەرىستەرىنىڭ فورماليزاتسياسى، مۇندا جۇيە ەداۋىر دارەجەدە ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرگە باعىتتالعان، ال ناتيجەلىلىك ەسەپتىلىكپەن الماستىرىلادى. ءۇشىنشى جاعىنان –قۇرىلىمدىق ماسەلە: كوپتەگەن مينيسترلىكتەردە باسشىلاردا جەتكىلىكتى سالالىق دايىندىق جانە ناقتى ەكونوميكا سەكتورىنداعى جۇمىس تاجىريبەسى جوق. بۇل ەكونوميكا سالالارىنداعى ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى بەتكى تۇسىنۋگە جانە قاتە ستراتەگيالىق شەشىمدەرگە اكەلەدى. جانە اقىرىندا، جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ جانە ونى تاراتۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى، ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ساتسىزدىكتەرى جەكە سالدارعا يە بولمايدى، ۆەدومستۆولار اراسىندا بولىنەدى جانە باسقارۋشىلىق كابينەتتەردىڭ الىس بۇرىشتارىنا ىعىستىرىلادى.
ەگەر ەىدۇ ەلدەرىنە قاراساق، وندا رەفورمالاردىڭ ساتسىزدىگى ءۇشىن ساياسي جاۋاپكەرشىلىك جازالانادى. قازاقستاندىق سپەتسيفيكا جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءساتى مەن ەرەكشە سيپاتىنا يە - كوپ جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىك سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن تۋىندايدى، بىراق ءتيىمسىز باسقارۋ جانە باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋداعى ساتسىزدىكتەر ءۇشىن سيرەك، باسقا ۋچاسكەگە اۋىسۋ پەرسپەكتيۆاسىمەن.
قازاقستاندا نەگە تولىق قۇزىرەتتى ەمەس مەنەدجەرلەر تاعايىندالاتىنى تۋرالى سۇراق قويۋعا بولادى؟ جۇيەلى تالداۋ ماسەلەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتتا ەكەنىن كورسەتەدى. مىسالى، كادرلىق شەشىمدەر مەن تاعايىنداۋلار ءجيى جەكە سەنىمگە، ساياسي ادالدىققا جانە باسقارۋشىلىق جەلىلەرگە تيەسىلىلىككە نەگىزدەلەدى. بۇل رەتتە كاسىبي قۇزىرەت ەكىنشى ءرول اتقارادى، ال سىني ويلاۋ جانە بەرىك قاعيدات، ادەتتە، قولداۋ تاپپايدى.
كونكۋرستار بولعانىمەن، كوپتەگەن كادرلىق شەشىمدەر الدىن الا قابىلدانادى، ال كونكۋرستار وتكىزۋ ءراسىمى تەك زاڭداستىرۋشى فۋنكتسيانى ورىندايدى. مۇنداي جاعداي جاستاردا جۇمىسقا قابىلداۋدا «قوس ستاندارت» تۋرالى پىكىر تۋعىزادى جانە ولاردىڭ ەلدەن كوشۋىنىڭ سەبەبى اينالادى.
رەفورما نەگە ىلگەرىلەمەيدى?
جوعارىدا اتالعان ەكونوميكا كادرلىق قامتاماسىز ەتۋدەگى ماسەلەلەردىڭ سالدارى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋداعى شەكتەۋلى تيىمدىلىكپەن ساتسىزدىكتەر بولىپ تابىلادى. مىسالى، ەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋدى تالداۋ كەلەسىنى كورسەتەدى:
ءبىرىنشى. ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ ءارتۇرلى باعالاۋلارى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنىڭ شامامەن 40%-ى جوسپارلى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزبەگەن. سەبەبى جوبالاردىڭ تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىگى تومەن، جابدىق يمپورتىنا جوعارى تاۋەلدىلىك، ءالسىز ەكسپورتتىق الەۋەت جانە لوكاليزاتسيانىڭ تومەن دەڭگەيى بولعان.
كوپتەگەن جوبالار قاجەتتى رەسۋرس قامتاماسىز ەتۋ، ونىڭ ىشىندە كادرلىق بويىنشا ناقتى جەرگىلىكتى شارتتارعا بايلانىستىرىلماعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك، ناتيجەسىندە ەنگىزىلگەن وبەكتىلەر جوسپارلى قۋاتتارىن جيناي الماعان.
ەكىنشى. ساندىق ترانسفورماتسيادا IT-پلاتفورمالاردىڭ قايتالانۋى، ازىرلەمەلەردىڭ جوعارى قۇنى جانە اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ءالسىز ينتەگراتسياسى پروبلەمالارى بار، ولار ادەتتە نەگىزسىز بيۋدجەتتىك قۇيىلىمدارمەن جانە IT-جوبالاردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ قايتا قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتۋىمەن قاتار جۇرەدى.
ءۇشىنشى. اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن دامىتۋ باعدارلامالارى كوپتەگەن سۇراقتار تۋعىزادى. جۇيەلى پروبلەمالار – ءتيىمسىز سۋبسيديالار، سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى. اتاپ ايتقاندا، قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەىدۇ ەلدەرىنەن 6-8 ەسە تومەن.
ءتورتىنشى. تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ ءوز كەمشىلىكتەرى بار: تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى، سپەكۋلياتيۆتىك مەحانيزمدەر جانە ولاردىڭ شەكتەۋلى قولجەتىمدىلىگى. ادەتتە، باعدارلامالار قالالار مەن وڭىرلەردىڭ جالپى ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىمەن ۇيلەستىرىلمەيدى. تيپتىك جوبالاردىڭ از سانى جانە زاماناۋي تەحنولوگيالار قۇرىلىس جىلدامدىعىن شەكتەيدى جانە تۇرعىن ءۇي قۇنىن ارتتىرادى.
جانە تاعى باسقا، بۇل ينستيتۋتسيونالدىق پروبلەمالار ءتىزىمىن جالعاستىرۋعا بولادى، بىراق ولاردىڭ سىني ماسساسىنىڭ جيناقتالۋى، بەينەلەپ ايتقاندا، «حيرۋرگيالىق ارالاسۋدى» تالاپ ەتەتىنىن مويىنداۋ كەرەك. بارلىق باعىتتار ءۇشىن ورتاق نارسە – ساياساتتى انىقتاۋ مەن ونى ىسكە اسىرۋ اراسىنداعى جۇيەلى الشاقتىق، بۇل ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋلەردى كورسەتەدى.
ەڭبەك نارىعى: جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاسىرىن داعدارىسى
ەڭبەك نارىعىنىڭ جاعدايى ءبىز سيپاتتاعان ەكونوميكانىڭ ناقتى قۇرىلىمدىق سيپاتتامالارىن كورسەتەدى. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەرگە جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان، ۇلتتىق ەڭبەك نارىعىنىڭ دامۋىن تالداۋ پروبلەمالىق سىن-قاتەرلەردىڭ جانە قاۋىپتەر الەۋەتىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2025 جىلى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 9,3 ملن ادامدى قۇرادى. بۇل رەتتە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ شامامەن 23%-ى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار ساناتىنا جاتادى، ال جۇمىسكەرلەردىڭ ەداۋىر بولىگى تومەن ونىمدىلىك سەكتورلارىندا جۇمىس ىستەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا، جۇمىسكەرلەردىڭ شامامەن 30%-ى زەينەتاقى جارنالارىن جاسامايدى، بۇل كولەڭكەلى سەكتوردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.
ەڭبەك نارىعىنا سوڭعى جىلدارى كەلەسى ترەندتەر ءتان:
- دەموگرافيالىق قىسىمنىڭ ءوسۋى: 2035 جىلعا دەيىن جىل سايىن 360 مىڭعا دەيىن جاس ادام ەڭبەك نارىعىنا شىعادى، بۇل ەڭبەك نارىعىنا قىسىم جاسايدى جانە جىل سايىن ءجۇز مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ارتتىرادى;
- ەكونوميكانىڭ تسيفرلانۋى جانە جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ جاڭا ماماندىقتار قالىپتاستىرادى، الايدا تومەن بىلىكتى جۇمىستاردىڭ جوعالۋ قاۋپىن جانە تسيفرلىق داعدىلارعا تالاپتاردىڭ ءوسۋىن تۋدىرادى;
- پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءوسۋى - فريلانس، كۋرەرلىك جۇمىس، پلاتفورمالىق ەكونوميكا (ماركەتپلەيستەر، ونلاين-سەرۆيستەر) - ءوزىنىڭ بىلىكتى كادرلارىنىڭ كەتۋى جانە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە تاۋەلدىلىك پروبلەمالارىن تۋدىرادى;
- ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمدىق تەڭگەرىمسىزدىگى:2025 جىلى 1,3 ملن بوس جۇمىس ورنىنا 1,5 ملن ۇمىتكەر بولدى، ياعني جۇمىس كۇشىنىڭ ۇسىنىسى سۇرانىستان اسىپ تۇسەدى، ال بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ 50%-دان استامى جۇمىسشى ماماندىقتارىنا جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىم ماماندارىنا تيەسىلى، ولاردى دايارلاۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرىلمايدى.
ەىدۇ زەرتتەۋلەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان جۇمىسكەرلەرىنىڭ شامامەن 40%-ى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى، ال 35%-ى جۇمىس داعدىلارىنا يە ەمەس. كاسىپورىنداردىڭ 30%-دان استامى جۇمىسكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە ريزا ەمەس، بۇل بيزنەستىڭ دامۋىنا ەلەۋلى كەدەرگى بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا ايتىلعاننان قازاقستاندا پارادوكسالدى جاعداي بار ەكەنىن ايتۋعا بولادى: جوعارى ادام كاپيتالى جوعارى ونىمدىلىككە سايكەس كەلمەيدى (تەڭ ەمەس).
ديۆەرسيفيكاتسيا جانە كادرلىق الشاقتىق
وسىعان بايلانىستى لوگيكالىق سۇراق قويۋعا بولادى –اعىمداعى جاعداي ەكونوميكانىڭ ديۆەرسيفيكاتسياسىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتە الا ما؟ جاۋاپ قىسقا –اعىمداعى جاعدايدا مۇمكىن ەمەس! ەڭبەك نارىعى دەموگرافيالىق الەۋەتكە يە بولعانىمەن، ونىڭ اعىمداعى قۇرىلىمى ديۆەرسيفيكاتسيا مىندەتتەرىنە سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالامايىنشا ديۆەرسيفيكاتسيا شەكتەلەدى.
شىن مانىندە:
- ءبىر جاعىنان، ەكونوميكا مەن ونىڭ سالالارىنىڭ ماماندىقتار مەن مامانداندىرۋلار بويىنشا كادرلارعا قاجەتتىلىگىنىڭ ناقتى بولجامى جوق;
- ەكىنشى جاعىنان، جۇمىسسىزدىق بولعانىمەن، كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردا بوس جۇمىس ورىندارى ساقتالۋدا;
- ءۇشىنشى جاعىنان، جاپپاي جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ جۇمىسكەرلەرىنە، سونداي-اق جوعارى بىلىكتى جۇمىسكەرلەرگە سۇرانىس قاناعاتتاندىرىلمايدى;
- ءتورتىنشى جاعىنان، ديۆەرسيفيكاتسيالاناتىن ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق كادرلار مەن يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى مامانداردىڭ، ونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق مەنەدجمەنت كادرلارىنىڭ ۇسىنىسىمەن جابىلمايدى;
- بەسىنشى جاعىنان، دامىعان ەىدۇ ەلدەرىنەن 3-4 ەسە تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكونوميكانىڭ تومەن تەحنولوگيالىلىعىن راستايدى.
مۇنداي جاعداي ەكونوميكالىق ءوسىم ۇدەرىستەرىن، اسىرەسە وتاندىق ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنىڭ يننوۆاتسيالىق فاكتورىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا ايتارلىقتاي تەجەيتىنى تۇسىنىكتى.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسى كورسەتەدى جانە دالەلدەيدى: تەك قۇرىلاتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن بەلگىلەۋ جەتكىلىكسىز. ماڭىزدىسى - بۇل جۇمىس ورىندارى كۇردەلى وندىرىستەردىڭ جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتە الاتىن باسقارۋشىلىق، تەحنيكالىق جانە جۇمىسشى كادرلارمەن ادەكۆاتتى تەڭگەرىلۋى ءتيىس.
ايتپەسە، ەنگىزىلەتىن جوبالار قانشالىقتى جوعارى يننوۆاتسيالىق بولعانىمەن، ەڭ جاقسى جاعدايدا قۋاتتاردىڭ تولىق جۇكتەلمەۋىنە، ەڭ ناشار جاعدايدا - توقتاۋىنا دۋشار بولادى، بۇل يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى كەزەڭىندە بىرقاتار جوبالار بويىنشا بايقالعان.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا، نەگىزگى سەبەپ - ۆەدومستۆوارالىق بولشەكتەنۋ، بۇل ماسەلەلەردى جۇيەلى نەگىزدە شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.
سونىمەن قاتار سالالىق مينيسترلىكتەر قاراماعىنداعى سالالاردىڭ كادرلارعا ناقتى قاجەتتىلىگىن ماقساتتى زەرتتەۋمەن جەتكىلىكتى ءتيىمدى اينالىسپايدى، كوبىنە ونى انىقتاۋدىڭ قانداي دا ءبىر قولايلى مەحانيزمدەرى مەن قۇرالدارىنىڭ بولماۋىنان.
ارينە، ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بالانستارى تۇرىندەگى ەڭبەك نارىعىنىڭ ورتا مەرزىمدى دامۋ بولجامدارىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە قاجەتتى باعىتتا «باياۋ، جاي قوزعالىس» سەزىمى قالادى، بۇل ماقساتقا الىس پەرسپەكتيۆادا قول جەتكىزۋ پرەتسەدەنتىن تۋدىرادى، ال ءتيىمدى جانە ناتيجەلى قۇرالدار قازىردىڭ وزىندە، ءتىپتى كەشە قاجەت ەدى دەسەك تە بولادى.
شىن مانىندە، مۇددەلى ۆەدومستۆولار دامىتىپ وتىرعان كاسىپورىنداردىڭ ىرىكتەپ ساۋالناما نەگىزىندەگى ءداستۇرلى ءتاسىلدى ەكونوميكا سالالارىنداعى كادرلارعا تولىق جانە ناقتى قاجەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەپ ساناۋعا بولمايدى.
سونىمەن قاتار ناقتى ەكونوميكا سەكتورىنىڭ بارلىق ۆەدومستۆولارى، وبلىستىق اكىمدىكتەر كادرلارعا سۇرانىستى قالىپتاستىرۋ، ەڭبەك نارىعىن مونيتورينگىلەۋ، قاجەتتى كادرلاردى دايارلاۋ بولىگىندە ءتيىستى قاتىسۋ كورسەتپەيدى. ارينە، ىشكى رەفورمالارمەن اينالىسۋ ماڭىزدى، ونى ۇزدىكسىز نەگىزدە جۇرگىزۋگە بولادى، الايدا مۇنىڭ ءبارى ازىرگە ناقتى ەكونوميكادا ءتيىستى جاۋاپ بەرمەي وتىر.
ديۆەرسيفيكاتسيا ەكونوميكاسى ادام كاپيتالى، يننوۆاتسيالىق جۇيە، ينستيتۋتتار ساپاسى، ينۆەستيتسيالار قۇرىلىمى – ءتورت نەگىزگى فاكتورمەن انىقتالاتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ەگەر وسى ەلەمەنتتەردىڭ كەمىندە بىرەۋى دامىماسا جانە ءتيىمسىز جۇمىس ىستەسە، ەكونوميكانىڭ ديۆەرسيفيكاتسيا ۇدەرىسى ەڭ جاقسى جاعدايدا تەجەلەدى، ەڭ ناشار جاعدايدا – قۇلدىرايدى. قازاقستان بۇگىن ءدال وسى جۇيەلى ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
حالىقارالىق ساباقتار: ەلدەر قالاي سەرپىلىس جاسايدى?
الەمدىك تاجىريبە ەكونوميكانىڭ ءساتتى ديۆەرسيفيكاتسياسى جانە شيكىزاتتىق مودەلدەن يننوۆاتسيالىق مودەلگە ءوتۋ تەك ەكونوميكالىق ۇدەرىس ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل ەڭ الدىمەن باسقارۋشىلىق ەليتالاردىڭ ءتيىستى ساپاسى كەزىندە مەملەكەتتىڭ تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسى.
مىسالى، وڭتۇستىك كورەيا 1960 جىلدارى نەگىزىنەن اگرارلىق ەل بولعان. الايدا مەملەكەتتىك باسقارۋدى رەفورمالاۋ جانە بەلسەندى ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ارقاسىندا قۋاتتى جوعارى تەحنولوگيالى ەكونوميكا قۇرا الدى.
سينگاپۋر كاسىبي مەملەكەتتىك قىزمەتكە، شەنەۋنىكتەردىڭ قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسىنە جانە كادرلاردى ىرىكتەۋدىڭ مەريتوكراتيالىق جۇيەسىنە ستاۆكا جاسادى. ەلدە الەمدەگى ەڭ كاسىبي بيۋروكراتيالاردىڭ ءبىرى قالىپتاستى، ول ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى.
فينليانديا 1990 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋىن جۇرگىزدى، وندا رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى ادام كاپيتالىن، عىلىمدى جانە يننوۆاتسيالىق جۇيەنى دامىتۋعا ستاۆكا بولدى. ول ءبىلىم بەرۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەرگە ينۆەستيتسيالاردى ەداۋىر ارتتىردى. مەملەكەتتىك ساياسات جوعارى تەحنولوگيالى سالالاردى قالىپتاستىرۋعا قايتا باعىتتالدى.
پولشا نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ كەزىندە عىلىم، بيزنەس جانە مەملەكەتتىڭ ينتەگراتسياسىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇردى، بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇل ەلدەردىڭ تابىسى – ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار ارقىلى «دامۋ مەملەكەتىن» دايەكتى قۇرۋدىڭ ناتيجەسى، مۇندا بيۋروكراتيا ۇدەرىستەردىڭ اكىمشىسى ەمەس، ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولدى.
الەمدىك تاجىريبە قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى سىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىمەن جانە شەشىمدەر ساپاسىمەن بايلانىستى ەكەنىن تاعى دا كورسەتەدى. ەكونوميكالىق سەرپىلىس جاساي العان ەلدەر ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ تۋرالى دەكلاراتسيالاردان ەمەس، ءتيىمدى دامۋ مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋدان، كرەاتيۆتى ويلاۋعا يە جاڭا فورماتسيانىڭ شەنەۋنىكتەرىن وسىرۋدەن باستاعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى جاي اكىمشىلىك مىندەت ەمەس، باسەكەگە قابىلەتتىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالىپ وتىر.
باسقارۋداعى ستراتەگيالىق ويدىڭ تاپشىلىعى
پرەزيدەنتتىڭ جاريا تەزيستەرىن تالداۋ ونىڭ سىنى ەپيزودتىق سيپاتتا ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ءسوزدەرى – ۋاكىلەتتى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جىبەرىلگەن قاتاڭ ينستيتۋتسيونالدىق سيگنال.
قازىرگى ۋاقىتتا قاۋىپ – بيۋروكراتيالىق جۇيەنىڭ قىزمەت ۇدەرىستەرىن فورماليزاتسيالاۋ رەجيمىندە جۇمىس ىستەۋگە جانە «ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويۋ» شەكسىز جول كارتالارىن قۇراستىرۋ ارقىلى داعدىلانۋى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىنىڭ - مەملەكەتتىك اپپارات فورمالدى اكىمشىلىكتەن ستراتەگيالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق باسقارۋعا ءوتۋى ءتيىستىگىن ەسكەرۋ قاجەت.
سونىمەن بىرگە پرەزيدەنتتىڭ بارلىق سۇحباتتارى جاي مەديا سويلەۋلەر ەمەس، ۇكىمەتكە، بيۋروكراتياعا، ەكونوميكالىق ەليتالارعا، ۇلتتىق كومپانيالارعا ارنالعان ۇسىنىستارى بار باعدارلامالىق قۇجاتتار.
قورىتىندىلاي كەلە، كەلەسىنى اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستان ەسكى مەحانيزمدەردىڭ ەندى جۇمىس ىستەمەيتىن شەگىنە كەلدى. ەلگە «ويلاناتىن جانە حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاجەت، وندا شەشىمدەر ينتەللەكتۋالدىق تالداۋ، جاۋاپكەرشىلىك، ءبىلىم، اقىلعا قونىمدى تاۋەكەل جانە سەنىمدى ستاتيستيكا نەگىزىندە قابىلدانادى. ناعىز جاڭعىرتۋ جاڭا قۇجاتتار مەن ينستيتۋتتاردان ەمەس، ويلاۋدىڭ جاڭا ساپاسىنان باستالادى. «اكىمشىلىك ورىنداۋشى» مودەلىن «اناليتيكالىق باسقارۋشى» مودەلىنە قايتا فورماتتاۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
رەفورمالاردىڭ زاماناۋي لوگيكاسى «كۇشتى پرەزيدەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت - ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتى مەملەكەت» مودەلىنە وتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ايتپەسە، «قاعازداعى» رەفورمالار، ەكونوميكا مەن باسقارۋداعى ناقتى وزگەرىستەر اراسىندا مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق السىزدىگى مەن ينەرتسياسىمەن شارتتالعان الشاقتىق ارقاشان بولادى.
ەدىل مامىتبەكوۆ
