يسمايىل كەسيجي – لوندونداعى “Kazakh Centre in the UK” اتتى قازاق ورتالىعىنىڭ توراعاسى. ماماندىعى – ەلەكترونيكا ينجەنەرى. ءوزى – قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى. ۇزاق جىلدان بەرى ەۋروپاداعى، ونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانياداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، ۇيىستىرىپ، بىرلىگىن ارتتىرۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. كوپ كىتاپ وقيدى، كوپ بەلسەندىلىك تانىتادى. تۇركيادا تۋىپ، انگلياعا كوشىپ، قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ، لوندونعا تۇراقتاپ قالعان قازاق ازاماتىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى كوپ ازاماتقا ۇلگى دەسەك بولادى. لوندونداعى شاڭىراعىنا ارنايى بارىپ، “ادىرناعا” ارناپ سۇحبات الىپ قايتتىق.
– يسمايىل اعا، ءبىرىنشى سۇراعىم سىزدەر قۇرعان قازاق قاۋىمداستىمەن بايلانىستى بولماق. ول قاشان قۇرىلدى جانە باستى ماقساتى نە؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىراز جىلعا كەرى شەگىنۋ كەرەك. 2002 جىل، مەن قازاقستاندا ءبىراز جۇمىس ىستەپ، لوندونعا قايتا ورالعان كەزىم بولاتىن.ول جىلدارى ۇلىبريتانيادا قازاقتار قازىرگىدەن از. بىراق از بولساق تا، ءبىر قوعام ەدىك. ءاربىرى ءار جاقتا تارقاپ جۇرگەن سوڭ، باسىمىزدى قوسىپ تۇرايىق دەپ 2002-دە «UK Kazakh Assosiation» دەگەن قور قۇرىپ، رەسمي تۇردە تىركەدىك. سوسىن ءتۇرلى جەردى جالعا الىپ، پەسا جازىپ، قويىلىم قويا باستادىق. اكتەر تابىلماعان سوڭ، جارىم شولپان ەكەۋمىز بىرەسە بالا بولامىز، بىرەسە كەمپىر-شالدىڭ ءرولىن سومدايمىز.
حالىقتى قىزىقتىرا وتىرىپ، ءيىسى قازاقتىڭ باسىن ءبىر جەرگە جيناپ تۇرايىق دەگەن نيەتىمىزگە سولاي جەتىپ جۇردىك. ودان بولەك، ناۋرىز مەيرامىن، ورازا ايت پەن قۇربان ايتتى اتاپ ءوتۋ ارقىلى وسى جەردە ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرەيىك دەدىك. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، تۇركيادا ناۋرىز اسا تويلانبايتىن بولعاندىقتان، ونى سول جاقتان كەلگەن قازاقتاردىڭ بالالارىنىڭ كوڭىلىندە جاڭعىرتۋ وڭاي شارۋا بولمادى. سوسىن ويلانا كەلە، قازاق تىلىنە باۋليتىن مەكتەپ (ۇيىرمە) اشتىق، ول جەردە تىلمەن قوسا سالت-ءداستۇرىمىز دە ۇيرەتىلدى. ويتكەنى بۇل جاقتا دۇنيە ەسىگىن اشقان قازاق بالالارىنىڭ 90%-ى قازاقشا بىلمەي وسەدى. تۇركيادان كەلگەن قازاقتاردىڭ اكە-شەشەلەرى تۇرىكشە تەلەديدار كورسە، بالالارى اعىلشىنشا ءونىم تاماشالايتىنى انىق. سودان جاستار ازداپ تۇرىكشە بىلسە دە، قازاقشا بىلمەي ءوسىپ جاتتى. از دا بولسا قازاقشا ۇيرەتەيىك دەپ ويلادىق. سول جىلدارى “بولاشاقپەن” انگلياعا كەلگەن جاس ستۋدەنت قىزدارىمىزدىڭ ىشىنەن مۇعالىم تاڭداپ، ساباق وتكىزدىك.
قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋ دەگەن ماقساتىمىز كۇشەيە بەردى. 2009 جىلى لوندوندا ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىن ۇيىمداستىردىق. مۇقىم دۇنيەدەن 1500-دەي قازاق جينالىپ، رەسەيدەن باستاپ، موڭعوليا، ەۋروپا، مالايزيادان كەلگەن وكىلدەر باس قوستى. ءتىپتى يوردانيادان ءبىر كوك كوز ازامات كەلىپ، «مەنىڭ ءتۇبىم قازاق ەكەن، اتالارىمنان انىقتاپ كەلدىم»، دەگەنى ەسىمدە. 
– ال ەڭ العاش قۇرعان كەزدە، ۇيىمدا نەشە ادام بولعان ەدى؟
– قوعامداستىقتى رەسمي تۇردە تىركەگەن بەس كىسى بولدىق. ول كەزدە بىزدە 50-60 وتباسىنىڭ باسىن قوستىق. سوسىن جاستارعا دا ءبىر ۇيىم جاسايىق دەپ، «UK Qazaq FC» دەگەن فۋتبول كلۋبىن قۇرىپ، ونى اپارىپ لوندون فۋتبول اسسوتسياتسياسىنىڭ ازيا ليگاسىنا تىركەدىم. ياعني تورەشىسى بار، ىشكى ءتارتىبى بار رەسمي كوماندا ەتتىك.
كەيىنىرەك اياعىمدى سىندىرىپ الدىم دا، ەكى جىلداي جاتىپ قالدىم، سودان كوماندا تارقاپ كەتتى. وعان كەزىندە قازاق بالالارى جەتپەدى، قازاق جەتپەسە قىرعىز، وزبەك، تۇرىك بالالاردى دا تارتايىن دەپ، 40 شاقتى فۋتبوليست جيناي الدىق. ولاي ەتپەيىنشە ليگا تارتىبىنە ساي بولماس ەدىك.
كەيىنىرەك FEKA دەگەن ەۋروپا قازاقتارىنىڭ فەدەراتسياسىن قۇردىق. وعان مۇشە بولعان ەلدە تۇراتىن قازاقتار وزدەرىنىڭ ون جىلدىق جوسپارىن جاساپ اكەلۋگە ءتيىس بولاتىن، ءارى جىل سايىن ءبىر ەلدە قازاقتاردىڭ قۇرىلتايى وتەتىندەي ەتتىك. ەگەر قانداي دا ءبىر ەلدەگى قازاقتار قۇرىلتاي ۇيىمداستىرۋعا جاعدايىمىز جوق دەسە، وعان اقشالاي دا، رۋحاني دا قولداۋ بىلدىردىك. سونىڭ ارقاسىندا 3-4 ءۇي عانا قازاعى بار دەيتىن نورۆەگيانىڭ وزىندە قۇرىلتاي جاساي الدىق. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى “وتانداستار” دەگەن سياقتى ۇيىمدار جۋرناليستەرىمەن شەتەلگە بارادى دا، ول جاقتاعى
– قۇرىلتايدى ء«بىز جاساپ كەلدىك!» دەپ مۇقىم قازاقستانعا وزىنشە جاريا ەتىپ جاتادى. نەگىزى ونى ۇيىمداستىرۋ كەمى ءبىر جىلدان استام جۇگىرىستى تالاپ ەتەدى. دەمەۋشى ىزدەۋ، حالىقتان اقشا جيناۋ، وتەتىن جەر ىزدەۋ دەگەن مىڭ سان شارۋاسى بار. ال سونىڭ ءبارىن اتقارىپ جاتقان ءبىز سەكىلدى ازاماتتار جوق سياقتى بولىپ كورىنەدى...
– ءيا، سونداي كوزبوياۋشىلىق ەشكىمگە كەرەك ەمەس قوي. بىزدىكىلەر كەيدە سونداي ۇيات تىرلىك جاسايتىنى قىنجىلتادى… سىزدەر ونىڭ ءبارىن ۇرپاقتارىڭىز، جاستار ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ جۇرسىزدەر عوي، نەگىزى.
ءيا، سول جاستارعا كوڭىلدى ودان دا جاقسىراق بولەيىك دەپ، “ەۋروپا قازاق جاستارىنىڭ كونفەرەنتسياسى” دەگەن ۇيىم قۇردىق. ويتكەنى ەۋروپادا ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ، مامان بولىپ شىققان جاستاردىڭ دا باسىن قوسۋ كەرەك دەپ شەشتىك. ۇمىتپاسام، 2020 جىلى بولسا كەرەك، “قازاقتىڭ تۋعاننان ولگەنگە دەيىنگى داستۇرلەرى” دەگەن ءىس-شارا وتكىزگەنبىز. ول ءۇشىن ەۋروپادا تۋعان 6 بالا جانە قازاقستاندا وسكەن 6 بالانى قوسىپ، بىرنەشە توپ جاسادىق. سوسىن سول 12 ادامدىق ءار توپقا ءبىر تاقىرىپ بەردىك.
ماسەلەن، ءبىر توپقا «بالا ومىرگە كەلگەندە جاسالاتىن قازاقتىڭ قانداي داستۇرلەرى بار؟» دەگەن سۇراق تۇسسە، ەكىنشىسىنە «قۇدالىق وتكىزۋدىڭ ءجون-جورالعىسى» دەگەن تاقىرىپ، ۇشىنشىسىنە «كىسى قايتقاندا قانداي عۇرىپ جاسالادى؟» دەگەن ساۋالدار قويىلدى. سوسىن بارلىعىنا ورتاق ەكى ساعات بەرىلدى، سول ۋاقىت ارالىعىندا 12 جاس ورەن ءبىرى-بىرىمەن كەڭەسىپ، تاقىرىپتى تالقىلاپ، جاۋاپ بەرۋگە دايىندالدى. ماسەلەن، فرانتسيادان فرانتسۋزشا سويلەپ كەلگەن، قازاقشاسى از قازاق بالامەن قازاقستاندىق بالا ارالاس-قۇرالاس بولىپ، بىرىگىپ پرەزەنتاتسيا جاساسا، ەكىنشى ستولدا گەرمانيادا تۋىپ، نەمىسشە سويلەپ وسكەن قازاق بالالارى قازاقستاندا تۋىپ، ورىسشا سويلەيتىن جاستارمەن ءتىل تابىسىپ، ءوز تاقىرىپتارىن تالقىلادى.
دەگەنمەن، ولاردىڭ ءبارىن قازاق قانى ورتاقتاستىرعاندىقتان، ءبىر-بىرىنە تارتىلىپ، تەز-اق باۋىر باسىپ كەتتى. ول شارامىزدى تاڭعى 9-دا باستاعان ەدىك، كەشكى 6-دا اياقتاپ، «بولدى، ەندى تارقاڭدار!» دەسەك، جاستار كەتكىسى كەلمەي قىزىق بولدى. سوسىن كوڭىلدەرىن قيماي، دەرەۋ جان-جاققا حابارلاسىپ، ءبىر بوۋلينگ ورتالىعىن تاپتىم دا، سول جەرگە جىبەردىم. “بارىڭدار، قالعانىن سول جەردە جالعاستىرىڭدار!» دەدىم. (كۇلەدى). تىلىمەن تابىسپاسا دا، قاننىڭ قالاي تارتاتىنىن سول كەزدە كوردىم. قازاقستاندا تۋىپ-ءوسىپ، بىراق قازاقشانى جەتىك بىلمەگەن بالالار سول جولى: “بۇل جەردە قازاقشا دۇرىس بىلمەگەنىمىز ۇيات ەكەن!..” دەپ، نامىسقا تىرىسىپ، كەشكە دەيىن ولار دا سويلەپ كەتتى.
سوڭعى 3-4 جىل بۇرىن، ەندى باسقالار دا جۇرگىزسىن دەپ، قوعام جۇمىسىن قويعان ەدىم. از ەمەس، 20 جىل ءجۇردىم عوي. سول قازاق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتۋدى وزىنە العان كەلەسى ازاماتتار ونى «UK Kazakh Turk Association» جاسادى. بىراق ونىڭ ءبىر كەلەڭسىز تۇسى، تۇركيادان كەلگەن قازاقتار ءوز-وزدەرىنىڭ ىشىندە قايناپ، ءسال وقشاۋلانا باستادى. ال نەگىزى قازاقستاننان، موڭعوليادان جانە باسقا ەلدەردەن كەلەتىن قازاق كوپ، بۇل جاقتا. ولاردىڭ دا باسىن قوسۋ كەرەك قوي. سول وي 2-3 جىل بويى مازالاپ ءجۇردى دە، “Kazakh Centre in the UK” دەگەن ۇيىمدى قايتا قۇردىق. 2025 جىلى رەسمي تىركەدىك. ونىڭ ماقساتى – جالپى قازاققا، ءيىسى قازاققا ورتاق ۇيىم بولۋ. ۇلىبريتانياداعى قازاق مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى. قاي جەردەن كەلسە كەلسىن، بىزگە ءبارىبىر.
وسى بيىل ۇلكەن ەتىپ ناۋرىزدى وتكىزدىك. بريتاندىققا تۇرمىسقا شىققان 200-300 قازاق قىزى بار، ونىڭ سىرتىندا قازاقستاننان جۇمىس بارىسىمەن كەلىپ، وسى ەلدە تۇرىپ جاتقاندار بار. سونداي-اق ماۋسىم سايىن قۇلپىناي تەرۋگە كەلەتىندەر، ءتىپتى مەرزىمى بىتكەن سوڭ قالىپ قويىپ جاتقان دا قازاقتار كوپ. قۇرىلىستا بولسىن، باسقادا بولسىن، ايتەۋىر تىرشىلىگىن جاساپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي، كەيبىرەۋىندە رۇقسات قۇجات تا جوق، ۆيزاسى تولىپ كەتسە دە، تاۋەكەلمەن جۇرگەندەرى دە بار. سونداي قازاقتارىمىزعا دا كومەك قولىن سوزعىمىز كەلەدى.
– يسمايىل اعا، وسى ءبىر قازاقىلىقتى ساقتاۋ، قازاققا قامقور بولۋ دەگەن وزىندىك ميسسيا جولىڭىزدا بۇرىن بىلمەگەن نەمەسە اسا اڭعارماي كەلگەن نە نارسەگە كوزىڭىز جەتتى دەي الاسىز؟
– ءوزىڭىز بىلەسىز، ءبىز باسقا ەلدە تۋىپ-وسكەن قازاق بولعاندىقتان، كوپ نارسەنى بىلمەدىك. قازاقستاننان كەلگەن قازاقتىڭ كەيبىر سيپاتىن، كەي قىلىعىن كورىپ تۇسىنە الماي، مۇنىسى قالاي دەيتىنبىز. شىنىن ايتۋ كەرەك، اسىرەسە تۇركيا قازاقتارى ءالى دە دۇنيەتانىمدىق قايشىلىقتاردى ۇعا الماي، اتامەكەندەگى قازاقتارعا قاراپ: “ولار باسقاشا” دەيتىنى بار. نەگىزى “ولار” عانا ەمەس، ەكى جاق تا وزگەرگەن.
ماسەلەن، بىزدەر تۇرىك مەنتاليتەتىن ءبىراز سىڭىرگەنبىز. اپالاردىڭ ورامال سالۋ ادىسىنە دەيىن سولاردىكىندەي. ەكىنشى جاق ءبىراز ورىستانىپ كەتكەن دەگەندەي. قاراپايىم عانا مىسال، ءتىلىن دۇرىس بىلمەي جاتادى، داستارحانعا اراق قوياتىندار بار. ارعى جاقتاعىلار مىنا جاققا، مىنا جاقتاعىلار ارعى جاقتاعىلارعا: “سەن قانداي قازاقسىڭ، ءوزى؟” دەگەن سۇراۋلى جۇزبەن قارايدى. ەكى تاراپ اراسىندا ازداعان زاڭدى تۇسىنىسپەۋشىلىك بار. سونىمەن نە كەرەك، سول ەكى تاراپتىڭ اراسىنا التىن كوپىر سالۋ كەرەك بولدى. ونى ءوزىم قالاي باستادىم دەسەڭىز، قازاقستاننان ايەل الدىم (كۇلەدى). سوسىن انا جاقتى تولىق ءتۇسىندىم، ال مىنا جاقتى ونسىز دا بىلەتىنمىن. بۇرىنعى سان ساۋالعا ەكى جاقتىڭ دا كوزقاراسىن باعامداي وتىرىپ، تەز ءارى جاقسى جاۋاپ تاباتىن بولدىم. ەكى جاقتىڭ دا مەنتاليتەتىن ۇعىپ تۇرامىن. ەڭ ماڭىزدى دەپ تۇيگەنىم سول بولدى.
قاراپ وتىرسام، بۇرىندارى كەمشىلىگىمىز كوپ بولىپتى. ءتىل ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرمەپپىز. سول ءۇشىن جاستارىمىزدى قالاي دا قازاقشا بىلۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك دەپ شەشتىم. ءتىل ۇيرەنۋ مەكتەبىن مىندەتتى تۇردە اشۋىمىز قاجەت بولدى. بىراق ۇيدە قازاق تىلىندە سويلەسپەگەن سوڭ، اپتاسىنا بىرنەشە ساعات قانا ۇيرەتۋدەن ناتيجە اسا بولماي، شايىلىپ كەتىپ وتىرادى ەكەن. سوسىن قاتتى وينالا باستادىم، نە ىستەۋگە بولادى دەپ. ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيدى، بىراق ءبىر بىلەتىن نارسەم، ءتۇرلى قۇرالدان اقپارات الاتىن قازاقشا مەديانى كۇشەيتۋ كەرەك. ونسىز بولمايدى. اكە-شەشەسى بالانى قانداي اقپارات الىپ جاتقانىنا ءمان بەرىپ قاراماسا، ءبارى بەكەر ەكەن. بۇكىل دۇنيەدەگى قازاقتاردىڭ ورتاق تاعدىرى سول: اتا-اناسى سويلەسە دە، بالالارى قازاقشا بىلمەي بارادى.
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. ءسىز شەتتە وتىرىپ بالالار قازاقشا بىلمەي بارادى دەيسىز، ەلدە وتىرىپ-اق ۇل-قىزىن ورىسشا شۇلدىرلەتىپ وتىرعانىنا ارلانبايتىندار قانشاما؟...
– نەگىزى جەكە ازامات رەتىندە دە، تىركەلگەن ۇيىم رەتىندە ءبىراز شارۋا اتقارىپسىزدار. ماقساتقا تولىق جەتتىڭىزدەر مە؟ بارىنە تۇگەل جەتە الماي كەلەمىز، سول (كۇلەدى). بىزدە يدەيا مول بولدى. گەرمانيادا، شۆەتسيادا، فرانتسيادا، انگليادا دۇنيەگە كەلىپ جاتقان قازاق بالالارى كوپ. ولار سول جەردە تۋىپ، ءوسىپ، ءبىلىم الىپ جاتىر. كەيبىرىنىڭ قىزمەتى ءوسىپ، جەرگىلىكتى اكىمشىلىككە سايلانىپ جاتىر، كەيبىرى ديپلومات بولۋدا. ماسەلەن، شۆەتسيادا، فرانتسيادا، تۇركيادا ديپلومات قىزدارىمىز بار.
جيىرما جىلدان بەرى قازاقستانعا ايتىپ كەلەمىن. سول مىقتى جاستارىمىزدىڭ باسىن قوسۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ قازاق ەكەنىن سەزىندىرىپ، رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋىمىز قاجەت. نەگە دەيسىز عوي؟ قازىر مۇقىم الەمگە قاراپ وتىرساڭىز، دۇنيەنى باسقاراتىن لوببيلەر بار. ەۆرەي لوببيلەرى، ارميان لوببيلەرى. سول سياقتى تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبىر بۇيرەگى قازاق ەلىنە بۇرىپ تۇراتىنداي ەتىپ وسىرسەك، ەۋروپادان دا قازاق مۇددەسىن كوزدەيتىن لوببيلەر شىعار ەدى.
ماسەلەن، الدا-جالدا الەمدىك بيىك مىنبەردەن قازاقستانعا قارسى ء سوز ايتىلىپ قالسا، دۇنيەنىڭ ءبىر جەرىندە سول ۇلتىمىزدى قورعاپ تۇراتىن ۇرپاقتارى بولۋى قاجەت. اۋمالى-توكپەلى كەزدەردە سول ەلدىڭ ساياساتىن قازاقستانعا جايلى، ءتيىمدى ەتىپ بۇراتىن، قازاق يگىلىگىن قورعاپ، مەدياعا شىعىپ ءسوز ايتا الاتىن جاناشىرلار سولار بولماق. جالعىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە عانا ارتىپ قويۋ ازدىق ەتەدى. وسى ويىمدى 20 جىلدان بەرى قازاق قاۋىمداستىقتارىنا دا، دۇنيەجۇزى قازاقتاردىڭ قۇرىلتايىندا دا ايتىپ كەلەمىن.
تاعى ءبىر دۇنيە. بۇرىندارى “بولاشاقپەن” وقۋعا كەلگەن بالالاردىڭ شامامەن 90%-ى قازاقشا بىلمەيتىن. سول كەزدە دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا وسى ماسەلەنى مىنبەرگە الىپ شىقتىم. ولار – قازاقستاننىڭ كەلەشەگى بولاتىن بالالار، ال مەملەكەتىمىزدىڭ ءتىلى قازاق ءتىلى ەكەنى راس بولسا، انا ءتىلىن بىلمەيتىن بالالار ول جەردە نە جۇمىس ىستەپ، قالاي پايداسىن تيگىزە الادى دەپ ساۋال تاستادىم. ويتكەنى سول جاعداي قاتتى نامىسىمىزعا ءتيىپ ءجۇردى. قايتا-قايتا وسى ماسەلەنى كوتەرە بەرگەن سوڭ، كەي زامانداستارىم: “يسمايىل قويشى ەندى، قازاق تىلىنەن ەكزامەن الاتىن بولدىق قوي”، دەپ كۇلگەنى دە بار. ءبىر جولى وكسفوردقا شارۋالارىممەن بارعان ەدىم، تاكسيست پاكىستاندىق ەكەن. مەنىڭ قازاقستاندىق ەكەنىمدى بىلگەن كەزدە، سول قالاداعى قازاق بالالارى تۋرالى “ەەە، ولار ورىسشا سويلەيتىن قىتايلار عوي” دەمەسى بار ما؟ سول تاكسيستىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى باسىما شەگەدەي قاعىلدى. سودان قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن مەكتەبىمىزدىڭ جانىنان قازاقشا سويلەيتىن سويلەۋ كلۋبىن، اعىلشىنشا ايتقاندا، “Qazaq speaking club” دەگەندى ىسكە قوستىق. ءبىر-بىرىمەن تانىسقىسى كەلگەن نەمەسە جاي عانا قازاقشا سويلەسكىسى كەلگەن قازاقتار سوعان جينالىپ، شاي مەن باۋىرساعىمىزدى الدىمىزعا قويىپ، جاي عانا ەركىن اڭگىمەلەسەمىز. ءبىر-بىرىنەن ەستىپ كەلىپ جاتادى. ول كلۋبتىڭ جۇمىسى باستالعالى ءبىر جىلدان استى. ايىنا ءبىر رەت تۇراقتى تۇردە جينالامىز. 
– ناۋرىزدى دا ەرەكشە ەتىپ ۇيىمداستىرىپ ءجۇر ەكەنسىزدەر.
– ءيا، ول دا ءورىسىمىزدىڭ كەڭەيۋىنە جول اشىپ جاتىر. ناۋرىز مەيرامىن ۇيىمداستىرار الدىندا تاعى دا ادامدار جينالىپ، توپتارعا ۇيىستى. سول ارقىلى دا ءبىرتالاي قازاق ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ الدى. مىسالى، بيىلعى ناۋرىزدى ۇيىمداستىرعاندا، ناقتى قانشا كىسى جينايتىنىمىزدى بىلمەدىك. سودان ويلانا كەلە، شامامەن دەپ 100 كىسىلىك زال الدىق. ەندى ساتىلعان بيلەتتەردى قاراساق، 150-180 بولىپ كەتىپتى. سودان اربىردەن سوڭ، بولدى، وسىمەن توقتاڭدار دەۋگە تۋرا كەلدى. (كۇلەدى). ءىس-شارامىز وتە جاقسى ءوتتى، ءبارى ريزا بولىپ تارقاستى. ەندى تۇسىندىك، الداعى ۋاقىتتا 200-500 كىسىلىك جەردى قورىقپاي الا بەرسەك بولادى ەكەن.
– ءسىز ەۋروپانىڭ وزىنەن قازاق قىزىن ىزدەپ الساڭىز دا ۇلكەن ەرلىك بولار ەدى، الايدا ءسىز تۇركيادا تۋىپ، انگليادا ەسەيسەڭىز دە، اتامەكەننىڭ ازاماتىن ومىرلىك جار ەتىپسىز. بۇل ناقتى ماقسات پا، كەزدەيسوقتىق پا، الدە قۇدايدىڭ جازعانى ما؟
– ول بىلاي. بىرىنشىدەن، مەن ون ەكى جاسىمدا، 1974 جىلى ءبىرىنشى رەت كيريلل الفاۆيتىمەن تانىستىم. ۇيرەتەتىن ەشكىم جوق، سول ءالىپبيدى ءوزىم قولىما الدىم دا، وقۋعا تالپىندىم. سولاي جۇرگەندە، الماتىدا ورنالاسقان “وتان” قوعامىنىڭ ادرەسى قولىما ءتۇستى. ولارعا حات جازدىم. سول حاتىما ءۇش ايدان كەيىن جاۋاپ كەلدى. قازاقستان ەگەمەن بولعانعا شەيىن، مەن سول قوعامعا تۇراقتى حات جازىپ تۇردىم. كەيىن انگلياعا كەلگەن سوڭ دا جازا بەردىم. ودان بولەك ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە، بولمەمدى قازاقستان سيمۆولدارىمەن ساندەپ قوياتىنمىن. بىراق تۇركيادا ناقتى “قازاقپىن!” دەپ كوپ ايتا المادىم، ويتكەنى “kazak” دەگەن ءسوز ولاردىڭ تىلىندە “جەمپىر” دەگەندى بىلدىرەدى، سوندىقتان “قازاقپىن” دەي قالساڭ، جەمپىرگە تەڭەپ مازاقتاي جونەلەتىن. مەن وقىپ جۇرگەن، گرەكيامەن شەكارالاس ورنالاسقان تەكيرداگ دەگەن قالادا مەنەن باسقا قازاق تا جوق بولاتىن. سوندىقتان تۇركيادا جۇرگەندە، كوبىنەسە “تۇركىستاندىقپىز” دەپ ايتاتىنبىز. سولاي قازاقستانمەن بايلانىسىم بالا كەزدەن باستالعان ەدى.
تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعاندا، 1991 جىلى ن.نازارباەۆ 3-4 كومپانيا قۇرادى. سول جىلى لوندوننان وفيس اشامىز دەپ وسى جاققا كەلدى. بىرەۋلەر ارقىلى ماعان دا حابارلاستى. قانداي جۇمىس دەپ سۇراسام، بۇكىل قازاقستاننىڭ مۇناي، گاز، التىن، حرومىن ساتۋمەن اينالىسادى ەكەن. ول كەزدە قازاقستاندىق تاراپ ورىسشا تىلدەسە الاتىن يۋگوسلاۆيالىقتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ، جۇمىس باستاپ جاتىر ەكەن. ولار لوندوننىڭ شەتكەرىسىنەن ءبىر ءۇي الىپ، سونى وفيس ەتەيىك دەپ كورسەتىپتى. مەن بارىپ كوردىم دە، “بۇل جەر وفيسكە جارامايدى. ايتقاندارىڭا قاراعاندا، سەندەرگە ءوفيستى حالىقارالىق بيرجا London Metal Exchange-گە جاقىن جەردەن الۋ كەرەك”، دەدىم. (London Metal Exchange ماڭىندا ورنالاسۋ حالىقارالىق شيكىزات كومپانيالارىنا قارجى ينستيتۋتتارى مەن ترەيدينگ ەكوجۇيەسىنە جاقىن بولۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. – اۆتور). اپارىپ كورسەتتىم، سول جەردەن وفيس جالدادى. كومپانيا جۇمىسىمەن 6 اي سايىن ەكى قىز جۇمىستى جۇرگىزۋگە كەلىپ تۇردى، ويتكەنى ۆيزا سونشا ۋاقىتقا عانا بەرىلەتىن. ول كەزدە بارلىق حالىقارالىق بايلانىس Telex جۇيەسىمەن جاسالاتىن. (ينتەرنەتكە دەيىن حالىقارالىق كومپانيالار، بانكتەر، ترەيدەرلەر، تاسىمالداۋشىلار قولدانعان ماتىندىك بايلانىس جۇيەسى. – اۆتور). وسىلايشا قازاقستاننىڭ بيزنەسى شەتەلدە قازاقستان تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ باستالعان بولاتىن. 1992 جىلى سونداي 6 ايلىق ىسساپارمەن شولپان كەلدى. حيتروۋ اۋەجايىنان ءوزىم بارىپ قارسى الدىم، تانىستىق. ۇناتتىم. مەرزىمى بىتكەن سوڭ، شولپان ەلگە قايتتى. مارقۇم اكەم ۇيدە اۋىرىپ جاتقان، ال مەن قازاقستانعا ستامبۋل ارقىلى ىسساپارمەن شاپقىلاپ ءجۇردىم. سوندا اكەم: “ە-ە-ە، بالام! قازاقستانىڭ ەگەمەندىك الدى. ەندى سول جاقتان بارىپ قىز ال، قانىڭدى تازارت”، دەدى. ول دا ءبىر قوسىمشا تاپسىرما سەكىلدى بولدى، ماعان. تۇركيادان اتامەكەنگە كوشىپ بارعان مولدا كىسى بار ەكەن، سونى تاۋىپ الدىم دا، شولپانداردىڭ ۇيىنە ەرتىپ باردىم. اكە-شەشەسىنەن رۇقسات سۇراپ، سول جەردە مولداعا نەكەمىزدى قيدىرتتىق، ارتىنشا رەسمي نەكەگە تۇردىق. كەيىن الماتىداعى شولپاننىڭ دوستارى قوناققا شاقىردى. شاڭىراق يەسىنىڭ اكەسىمەن تانىستىم. زەينەتكەر ەكەن. سويلەسە كەلە ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى: “بۇرىن تۇركيادان، كەيىنىرەك انگليادان ءبىر بالا بىزگە حات جازۋشى ەدى”، دەدى. “اتى كىم ەدى؟.. يسمايىل ەمەس پە؟” دەسەم، ء“يا، يسمايىل!” دەمەسى بار ما؟ “اسسالاۋماعالەيكىم، تاعى دا. سول بالا مەن بولامىن!” دەدىم. “وتان” قورىنداعى حاتىما جاۋاپ بەرگەن ازاماتپەن تاعدىر ءبىزدى سولاي قاۋىشتىردى.
– كەرەمەت! يسمايىل اعا، ءسىزدىڭ نەگىزگى ماماندىعىڭىز نە ەدى؟ تۇركيادان انگلياعا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟ سونداي-اق قولوونەرمەن دە حوببي رەتىندە اينالىسادى ەكەنسىز، ونى كىم ۇيرەتتى؟
– مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان ماماندىعىم – ەلەكترونيكا ينجەنەرى. وقۋىمدى بىتىرگەن سوڭ، تۇركيادا Soni كومپانياسىندا جاپوندارمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. اۋديو مەن ۆيدەو جاعىندا. سوسىن تۇرىك اسكەرىندە 1,5 جىل بولىپ قايتتىم. ول جاقتان كەلگەن سوڭ، ءبىر گازەتتىڭ ەلەكتروندىق سەرۆيسىن باسقاردىم. سولاي جۇرگەندە انامىز قايتىس بولىپ، وتباسىمىزداعى توعىز بالا جەتىم قالدىق. مەنەن ۇلكەن ەكى اعام بار ەدى، ال مەنەن كەيىنگىلەر ون جەتى، ون بەس، ون ءۇش، توعىز، جەتى جاسار ەدى. سولاردى باعۋ مويىنعا ءتۇستى، سودان امال جوق، تۇركيادا جەتپەگەن سوڭ، شەتەلگە كەتىپ اقشا تابۋعا بەل بۋدىم. ول زاماندا بىزگە ۆيزا قاجەت ەمەس ەدى.سولاي كەلىپ، انگليادا تۇراقتاپ قالدىم.
اۋەلدەن تۇركياداعى بۇكىل قازاق وتباسىنىڭ ۇيىندە ءبىر كىشىگىرىم تسەحى بولاتىن. قازاقتار ەشقايدا بارىپ جۇمىسقا جالدانبايتىن، ءوز ءۇيىنىڭ بىرنەشە بولمەسىن تسەحكە ارناپ، بىلعارى-تەرىنى وڭدەپ، تىگىپ، سونى ساتىپ، بالا-شاعانى اسىرايتىن. باسقاشا ايتقاندا، وتباسىلىق بيزنەس. بالا كەزدەن سونى كورىپ، ىستەپ وستىك. تىگىن ماشيناسىنا وتىرىپ، بىردەڭە تىكپەك بولىپ، تالاي رەت بارماعىمىزدى دا تىگىپ العانبىز. سول قابىلەتىم انگليادا ىسكە جارادى. ول زاماندا بۇل جاقتىڭ تەكستيلى قاتتى دامىپ تۇر ەدى. جۇمىسشىعا سۇرانىس كوپ، ال زاۋىتتاردا ىستەيتىن ادام از. سونداي ءبىر جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىم دە، ءبىرىنشى جۇمادا 100 فۋنت تاپتىم، ەكىنشى جۇمادا 150 فۋنت تاپتىم. ول كەزدىڭ فۋنتى قازىرگىدەن الدەقايدا قۇندى بولاتىن. سول جۇمىسقا سۇرانىس كوپ بولعاندىقتان، باسقا جۇمىس ىزدەمەدىك، ءبىز. دەگەنمەن اتا كاسىبىمنىڭ ۇستىنە ينجەنەرلىك ءبىلىمىم دە بولعاندىقتان، ۇلگىنى قالاي ۇستاۋ كەرەك، ول قالاي سىزىلادى، سونىڭ ءبارىن تاجىريبەدە دامىتىپ الدىم. سودان قاراپايىم تىگىنشىدەن ديزاينەر قىزمەتىنە اۋىستىردى. انگليانىڭ اتاقتى ديزاينەرلەرىمەن جۇمىس ىستەدىم، سونىڭ ارقاسىندا قولونەرىمدى ودان سايىن دامىتتىم دەسەم بولادى. قازىر 64-كە كەلدىم، ۇكىمەت جۇمىسىنا بارمايمىن، بىراق ۇيدە تسەحىم بار، سول جەردە وتىرىپ، ۇلتتىق ەلەمەنت قوسىپ، بىردەڭەلەردى جاسايمىن. بۇل دا ءبىر شابىتقا ۇقساعان نارسە. كەيدە 15-20 كۇن بويى شەبەرحاناما كىرمەي، سوسىن ءبىر كەزدە وي تۇسكەندە، باس الماي جاساۋىم مۇمكىن.
– بارەكەلدى! ەندى ۇل-قىزدارىڭىزعا كەلسەك. بالالارىڭىز نە نارسەگە قىزىعادى، نەشە ءتىل بىلەدى؟ ولاردى تاربيەلەۋدەگى شولپان حانىم ەكەۋىڭىزدىڭ باستى ۇستانىمدارىڭىز قانداي؟
– بىرىنشىدەن، باسقا ءبىر ەلدە جۇرگەن سوڭ، مادەنيەت دالادا باسقا، ۇيدە باسقا. كىشكەنتاي كەزىمىزدە مۇرات ۇلىمىز اناسىنا: “ماما، ءبىز نەگە حريستيان ەمەسپىز؟” دەپ سۇراعانى بار. “نە بولىپ قالدى؟ نەگە حريستيان بولعىڭ كەلدى؟” دەسە، “مەن «حاريبو» جەگىم كەلەدى” دەپ جاۋاپ بەردى. “حاريبو” مارمەلادىندا شوشقادان العان جەلاتين بار دەپ جەگىزبەدىك قوي. مەن دە باسقا ەلدە وسكەندىكتەن، بالالاردىڭ سونداي شەكتەۋلەرمەن وسكەنى قانداي بولاتىنىن جاقسى بىلەمىن. ۇيدە – قازاقشا، دالادا تۇرىكشە بولدىق قوي. ال ءبىزدىڭ بالالارىمىز ۇيدە – قازاق، دالادا – اعىلشىن. ءبىر جاعىنان، مەكتەپتە جاقسى وقىتۋىمىز قاجەت بولدى، ەكىنشى جاعىنان، ۇيدە قازاقشا سويلەسۋگە بارىنشا تىرىستىق. ءبىز ۇيدە قولدانعاندىقتان، قازىر ولار انا تىلىندە ەركىن سويلەي الادى. تۇركياعا بارساق، ولار تۇرىك ءتىلىن دە تەز قاعىپ الىپ، كىشكەنتاي بولسا دا، دالادا تۇرىكشە سايراپ جۇرەتىن. ويتكەنى ول ەلدە تۇرىك ورتاسى وتە مىقتى.
قىزىم سالتانات ورىسشا دا بىلەدى. ويتكەنى ول قازاقستاندا تۇرعان كەزىمىزدە 1995 جىلى تۋعان. كىشكەنتاي كەزى سول جاقتا ءوتتى. سوندىقتان ول قازاقشا، ورىسشا، اعىلشىنشا، تۇرىكشە بىلەدى. ۇلىمىز مۇراتتا ورىسشا از، ول 2001 جىلعى. مەن ول ءسال وسكەندە، قۇراندى دا ءبىلىپ ءجۇرسىن دەپ، سەنبى كۇندەرى تۇرىك مەشىتىندە وقىتتىم. سودان ول قازاقشا، اعىلشىنشا، تۇرىكشە بىلەدى. جالپى ءۇيىمىزدىڭ ىشىندە ءتورت ءتىل جۇرەدى: شولپان مەكتەپتە ورىسشا وقىعان، سودان دوستارىمەن ورىسشا سويلەسىپ جاتادى. ۇلىمىز ەكەۋمىز كەيدە تۇرىكشە سويلەسۋىمىز مۇمكىن. بىراق بارشامىزعا ورتاق ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى. 
– ەندى بۇگىنگى سۇحباتتىڭ سوڭعى سۇراعىن قويسام دەيمىن. ارمانىڭىز نە، يسمايىل اعا؟
– بىلەسىز بە، ادامدار نەگىزى ەرتەڭىنە قاتىستى كوپ ارمانىن ايتىپ جاتادى عوي. ال قارتايعان سايىن ادام “ەرتەڭىنىڭ” دە ازاياتىنىن سەزەدى ەكەن. وتكەن جولى ء بىر جارىم اي بويى قازاقستانعا، تۇركياعا ساپارلاپ، قىدىرىپ كەلدىم. بالالارعا كەيدە ايتامىن، مەنىڭ ەرتەڭىم ءبىتىپ بارا جاتىر، ىسىرۋدى قويىڭدار دەپ (كۇلەدى). بىراق ادام بالاسىندا ارمان بىتپەيدى ەكەن. ادام ءوزىن ولمەيتىندەي ويلايدى. تەك ۋاقىت تىقىلداپ جاتىر، ال اجال دەگەن اياق استىنان دا كەلۋى مۇمكىن. ءبىز ەسكىرگەن ماشينا سەكىلدىمىز: ونىڭ تەمىرلەرى سىنىپ، بۇزىلىپ توقتاۋى نەمەسە سوعىلىپ توقتاۋى مۇمكىن. مەنىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانىم بالا كەزدە بولىپتى. ول ەلىمنىڭ ەگەمەن بولۋى، ازاتتىق الۋى ەدى. جانىما سول باتاتىن. انگلياعا كەلگەن سوڭ دا سوعان قاتىستى نامىسىما تيگەن وقيعالار بولدى. توقسانىنشى جىل. ءبىر كۇنى لوندونداعى تانىستارمەن دۇنيەنىڭ ساياساتى تۋرالى سويلەسىپ وتىردىق. اعىلشىن بار، فرانتسۋز بار، بانگلادەش بار، پاكىستاندىق بار، تۇرىك بار، اناۋ بار، مىناۋ بار. سول جەردە مەن ءسال كوپ سويلەپ قويدىم با، بىلمەدىم، بانگلادەشتىڭ ازاماتى ماعان ءتيىستى: ء“اي! – دەدى، ماعان. – مەن بانگلادەشتىكپىن. دۇنيەنىڭ ەڭ كەدەي مەملەكەتىمىن. جىل سايىن مەنىڭ ەلىمدى سۋ باسادى. مۇقىم دۇنيەدەن قايىر سۇرايمىز. بىراق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا قاراشى، مەنىڭ جالاۋىم تۇر. سەن “قازاقپىن، قازاقپىن!” دەيسىڭ. قازاق دەگەن نە؟ قانە؟ قاي جەردە، جالاۋىڭ؟ كىمسىڭ سەن؟..” سول سوزدەرى وتە اۋىر ءتيدى.
سوسىن قۇدايدان كۇنى-ءتۇنى تىلەيتىن بولدىم: “مەن باي بولماي-اق قويايىن، ەلىم ەگەمەن بولسىنشى!” دەپ. سوعان جەتتىم. ەڭ باستى، ەڭ ۇلكەن ارمانىم ورىندالدى. ەندىگى تىلەك، تاۋەلسىز ەلىمىز امان بولسىن، قازاقتىڭ ۇرپاعى سونىڭ استىندا ءجۇرىپ، قىزىعىن كورسىن دەيمىز. قازىرگى ارمان سول شىعار.
ءارى قاراي سۇقباتتى اعامىزدىڭ جارى شولپان كەسيجي-كۇزەمباەۆامەن جالعاستىردىق.
– شولپان حانىم، ءسىز بۇرىندا انگليادا تۇرامىن ويلاپ پا ەدىڭىز، جالپى؟ سونداي-اق 30 جىلدىق وتباسىلىق ومىرىڭىزدە باستى تۇيگەن ويىڭىز قانداي؟
– ومىرىمدە العاش رەت ۇلىبريتانياعا كەلگەندە، ەشقاشان وسىندا قالىپ قويۋىم مۇمكىن دەپ ويلامادىم. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە مەكتەپكە باردىق، سول زاماندا ۋنيۆەرسيتەت وقىدىق. الايدا مەنىڭ تاعدىرىم سولاي جازىلعان ەكەن: انگلياعا كەلىپ، يسمايىلمەن تانىستىم. وعان دەيىن قازاقستاندى تاستاپ كەتەمىن-اۋ دەگەن وي ەشقاشان باسىما كەلمەپتى.
– وسىنداي تاعدىرعا ريزاسىز عوي؟
– ءبىر جاعىنان كوپ قيىنشىلىقتار بولدى. دەگەنمەن جالپى العاندا، اكەم مەن شەشەم بەرگەن تاربيە، ەلىم سىڭىرگەن دۇنيەتانىمنىڭ ارقاسىندا وسىندا كەلىپ، ءسىڭىپ، قازىرگى دارەجەگە جەتىپ وتىرمىن دەپ ويلايمىن. اكەم ءماجيت كۇزەمباەۆ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازامات ەدى، الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ، ورالدا قاراكول شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، «ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن” العان جان.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن تاراتىپ، حالىق جۇمىسسىز قالعاندا، قاتتى قىنجىلىپ، ءوزىنىڭ باتىل، جاناشىر، كورەگەن ويلارىن ايتىپ وتىراتىن. انام ءابىلوۆا زۋرا سۇندەتقىزى، ۇلگىلى دارىگەر بولاتىن. ءوزىم ورىس مەكتەبىندە وقىسام دا، اكەمنىڭ قازاق رۋحتى تاربيەسىنە قانىپ ءوستىم دەي الامىن. قازىر قۇدايعا شۇكىر، ۇل-قىزىمىز دا ءوسىپ، جەتىلىپ، اياقتارىنان تۇرىپ، جۇمىستارىن ىستەپ جۇرگەن كەزگە كەلدىك.
ولاردىڭ وسى جاقپەن بايلانىستى ءوز ارماندارى بار. ال وزىمىزگە كەلەر بولساق، زەينەتكە شىققان سوڭ، قازاقستانىمىزعا ورالىپ، قالعان ءومىردى سوندا سۇرەمىز دەپ جۇرگەن ەدىك. بىراق قازىرگى جاعداي: سوڭعى جىلدارداعى رەسەيدىڭ سوعىسى، الەمدىك گەوساياساتتىڭ وزگەرۋى سول جوسپارىمىزعا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. شىنى كەرەك، ءتىپتى مەنىڭ وسىنشا جىل ارالاسىپ كەلگەن، ەلدەگى كەي دوستارىم سول سوعىستى جاقتاعانىن كورىپ، ءوزىمدى جوعالتىپ العانداي بولدىم. بۇرىن سەنىپ كەلگەن قۇندىلىقتارىمىز تاپتالىپ، قۇنىن جويىپ كەتكەندەي كورىنەدى، قازىر. قىرىق بەس جىل بويى وتە جاقىن ارالاسقان دوستارىممەن ارامىز سول سوعىستان كەيىن سۋىپ قالدى، كەيبىرى ءتىپتى پۋتين ءۇشىن مەنى ومىرىنەن سىزىپ تاستاۋعا دەيىن باردى. سودان كەيىن قازاقستانداعى جالپى احۋال قانداي دەپ ويلانىپ قالدىم. قۇداي بۇيىرتسا، ء الى دە ءبارى وزگەرەر دەپ ۇمىتتەنەمىن. شىندىق جەڭەدى، ادىلدىك ورنايدى دەپ سەنەمىن.
– ءۇمىتىڭىز اقتالسىن. ءۇمىتىمىز اقتالسىن! يسمايىل اعاعا دا دا وسى سۇراقتى قويعان ەدىم، ارمانىڭىز نە؟
– ءوزىم شەتتە تۇرسام دا، ويىم، جۇرەگىم قازاقستانمەن بايلانىستى. قازاق حالقىن قۇرمەتتەيتىن ادام ەلدى بيلەسە، قازىرگى شەت ەلدەردە قارا جۇمىس ىستەپ قاڭعىرىپ جۇرگەن جاستارعا، وزگە ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ جاتقان ءبىلىمدى، بىلىكتى جاستارعا جانى اشىپ، ءوز ەلىمىزدە جاعداي جاساپ، پايداسىن ءوز قوعامىمىز كورەر ەدى. قازىر قازاق قوعامىندا ماتەريالدىق بايلىق ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ كەتكەندەي كورىنەدى، ال رۋحاني قۇندىلىقتار كەمشىن بولىپ جاتىر.
ارمانىم سول، تۋعان ەلىم – قازاقستان مەملەكەتى دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەر قاتارىنا قوسىلسا دەيمىن. حالىق مۇددەسى الدىڭعى ورىنعا شىقسا، ء وز قالاۋىنان قاراپايىم حالىق قالاۋىن بيىك قوياتىن جاقسى باسشىلار بولسا دەپ ارماندايمىن.
سۇحباتتاسقان الما سايلاۋقىزى
لوندون
ۇلىبريتانيا
