مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، بولاشاق ۆيتسە-پرەزيدەنتتى پارلامەنت كەلىسىمىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى سايلايدى. ۆيتسە-پرەزيدەنت پارلامەنتتە، حالىقارالىق ءىس-شارالاردا جانە شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن جۇرگىزىلەتىن كەلىسسوزدەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇددەسىن قورعايدى.
دەگەنمەن، ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتتەرى ءالى ناقتى بەكىتىلمەگەن. وسى تۇستا ساياساتتانۋشى قازىبەك بەيسەباەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ جۇكتەمەلەرىنە توقتالدى.
— ۇلتتىق قۇرىلتايدا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ تۋرالى ايتقان. بۇل لاۋازىم بىزگە قاجەت پە؟
— ۆيتسە-پرەزيدەنت — اتقارۋشى بيلىك تارماعىنا جاتادى. ال بۇل تارماققا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى، ۇكىمەت جانە اكىمدەر كىرەدى. ەندى اتقارۋشى بيلىككە تاعى ءبىر قوسىمشا لاۋازىمنىڭ قانداي پايداسى بار؟ ول ناقتى نە ىستەيدى، قانداي وكىلەتتىگى بولادى؟ ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ ورنىنا تاعايىندالسا، وندا ول ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن اتقارادى دەگەن ءسوز. ال ەگەر ۇكىمەت تە ساقتالىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت تە تاعايىندالسا، وندا بۇل لاۋازىمنىڭ قاجەتتىلىگى نەدە؟ سۇراق وتە كوپ.
30 جىل بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنت
— 30 جىل بۇرىن ءبىرىنشى پرەزيدەنت ۇكىمىمەن لاۋازىم الىنعان ەدى. وعان نە سەبەپ بولدى؟
— بىزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى بۇرىن بولدى. نازارباەۆتىڭ كەزىندە ەرىك ماعزۇمۇلى اسانباەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقاردى. بىراق، ول لاۋازىمدى الىپ تاستادى. ويتكەنى، نازارباەۆقا قارسىلاس سياقتى كورىندى.
تاۋەلسىز قازاقستانداعى العاشقى ۆيتسە-پرەزيدەنت
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى 1991–1996 جىلدار ارالىعىندا بولعان. بۇل قىزمەتتى اتقارعان العاشقى جانە جالعىز تۇلعا — ەرىك ماعزۇمۇلى اسانباەۆ.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ نەگىزى 1990 جىلعى 20 قاراشادا قالاندى. سول كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ قابىلداپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزدى.
1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا وتكەن جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋىندا ەرىك اسانباەۆ قازاق كسر-ءدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ول بۇعان دەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان.
ال 1991 جىلعى 10 جەلتوقساننان باستاپ بۇل لاۋازىم «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى» دەپ اتالا باستادى. ارادا التى كۇن وتكەن سوڭ، 16 جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.
1992 جىلعى 2 شىلدەدە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بەس جىل مەرزىمگە جالپىحالىقتىق سايلاۋ ارقىلى سايلانۋى ءتيىس بولدى. ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ كانديداتۋراسىن پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ۇسىناتىن ەدى.
1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ مارتەبەسى ناقتى ايقىندالدى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس، ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتپەن بىرگە سايلانىپ، ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەردى اتقاردى جانە پرەزيدەنت ءوز مىندەتتەرىن ورىنداي الماعان جاعدايدا ونى الماستىرۋى ءتيىس بولدى.
سونىمەن قاتار، ۆيتسە-پرەزيدەنتكە دەپۋتات بولۋعا، باسقا مەملەكەتتىك نەمەسە قوعامدىق قىزمەت اتقارۋعا، كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىندى. ول جەكە باسىنا قولسۇقپاۋشىلىق قۇقىعىنا يە بولدى.
ەگەر پرەزيدەنت قىزمەتىنەن كەتسە نەمەسە قايتىس بولسا، ونىڭ وكىلەتتىگى ۆيتسە-پرەزيدەنتكە وتەتىن. ال ۆيتسە-پرەزيدەنت ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتە الاتىن.
الايدا 1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى نەگىزگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنان الىنىپ تاستالدى. قۇجاتتا بۇل قىزمەت تەك وتپەلى ەرەجەلەردە عانا كورسەتىلدى.
ناتيجەسىندە، 1996 جىلعى 22 اقپاندا ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ەرىك اسانباەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنا قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى. وسىلايشا، قازاقستاندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى تولىقتاي جويىلعان.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى VS ۆيتسە-پرەزيدەنت
— مەملەكەتتىك كەڭەسشى مەن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتتەرىندە قانداي ايىرماشىلىق پەن ۇقساستىقتار بولادى؟
— ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن الساق، مىسال رەتىندە اقش-تى قاراستىرۋعا بولادى. امەريكانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ءبىر جاعىنان سەناتتى باسقارادى. ەكىنشى جاعىنان، امەريكادا ۇكىمەت جوق ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. امەريكا پرەزيدەنتى - ۇكىمەتتىڭ باسشىسى.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى مەن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق جوق. بىرىنشىدەن، ءبىز ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ نەمەن اينالىساتىنىن، نەگە جاۋاپ بەرەتىنىن ازىرگە بىلمەيمىز.
قازىرگى جاعدايدا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ىشكى ساياساتقا جاۋاپ بەرەدى، ال كەيدە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىنە دە ارالاسادى. بۇل ونىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىندە كورسەتىلگەن.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىك كەڭەسشى لاۋازىمىن الىپ تاستايتىنىن ايتتى. ەگەر ونىڭ ورنىنا ۆيتسە-پرەزيدەنتتى قويسا، ەشقانداي وزگەرىس بولمايدى دەپ ويلايمىن.
— ەلىمىزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت كىم بولۋى مۇمكىن؟
— ساياسي ساحنادا جۇرگەن ازاماتتار — مەملەكەتتىك كەڭەسشى، سەنات توراعاسى نەمەسە ۇكىمەت باسشىسى ۆيتسە-پرەزيدەنت بولۋى مۇمكىن. دەمەك، ەگەر بۇل لاۋازىم قايتا ەنگىزىلسە، وعان ۇمىتكەرلەر دە الدىن الا قاراستىرىلعان بولۋى ىقتيمال.
شىندىعىن ايتۋ كەرەك، ۆيتسە-پرەزيدەنت پەن مەملەكەتتىك كەڭەسشىنىڭ اراسىندا تۇبەگەيلى ايىرماشىلىق جوق. ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ ورىنباسارى ما، كومەكشىسى مە، الدە كەڭەسشىسى مە — بۇل جاعى ءالى ناقتى جازىلعان جوق. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا قازاقستانعا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. شىنىمدى ايتسام، بولاشاق ۆيتسە-پرەزيدەنتتەن ەشتەڭە كۇتىپ وتىرعان جوقپىن.
— سۇحباتقا كوپ راقمەت!
سۇحبات بەرۋشىنىڭ كوزقاراسى “ادىرنا” ۇلتتىق پورتالىنىڭ ۇستانىمىمەن سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن.
