Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev Qyzylordada ötken Ūlttyq qūryltaidyŋ V otyrysynda vise-prezident lauazymyn engızudı ūsyndy.
Prezidenttıŋ sözınşe, bolaşaq vise-prezidenttı parlament kelısımımen Memleket basşysynyŋ özı sailaidy. Vise-prezident Parlamentte, halyqaralyq ıs-şaralarda jäne şeteldık serıktestermen jürgızıletın kelıssözderde memleket basşysynyŋ müddesın qorǧaidy.
Degenmen, vise-prezidenttıŋ qyzmetterı älı naqty bekıtılmegen. Osy tūsta saiasattanuşy Qazybek Beisebaev vise-prezidenttıŋ jüktemelerıne toqtaldy.
— Ūlttyq qūryltaida vise-prezident lauazymyn engızu turaly aitqan. Būl lauazym bızge qajet pe?
— Vise-prezident — atqaruşy bilık tarmaǧyna jatady. Al būl tarmaqqa Prezidenttıŋ özı, Ükımet jäne äkımder kıredı. Endı atqaruşy bilıkke taǧy bır qosymşa lauazymnyŋ qandai paidasy bar? Ol naqty ne ısteidı, qandai ökılettıgı bolady? Eger vise-prezident Ükımettıŋ ornyna taǧaiyndalsa, onda ol Ükımettıŋ jūmysyn atqarady degen söz. Al eger Ükımet te saqtalyp, vise-prezident te taǧaiyndalsa, onda būl lauazymnyŋ qajettılıgı nede? Sūraq öte köp.
30 JYL BŪRYNǦY VİSE-PREZİDENT
— 30 jyl būryn bırınşı prezident ükımımen lauazym alynǧan edı. Oǧan ne sebep boldy?
— Bızde vise-prezident lauazymy būryn boldy. Nazarbaevtyŋ kezınde Erık Maǧzūmūly Asanbaev vise-prezident qyzmetın atqardy. Bıraq, ol lauazymdy alyp tastady. Öitkenı, Nazarbaevqa qarsylas siiaqty körındı.
TÄUELSIZ QAZAQSTANDAǦY ALǦAŞQY VİSE-PREZİDENT
Qazaqstan Respublikasynda vise-prezident lauazymy 1991–1996 jyldar aralyǧynda bolǧan. Būl qyzmettı atqarǧan alǧaşqy jäne jalǧyz tūlǧa — Erık Maǧzūmūly Asanbaev.
Vise-prezident institutynyŋ negızı 1990 jylǧy 20 qaraşada qalandy. Sol künı Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesı memlekettık bilık qūrylymyn jetıldıruge baǧyttalǧan zaŋ qabyldap, vise-prezident lauazymyn engızdı.
1991 jylǧy 1 jeltoqsanda ötken jalpyhalyqtyq prezident sailauynda Erık Asanbaev Qazaq KSR-dıŋ vise-prezidentı bolyp sailandy. Ol būǧan deiın Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesınıŋ Töraǧasy qyzmetın atqarǧan.
Al 1991 jylǧy 10 jeltoqsannan bastap būl lauazym «Qazaqstan Respublikasynyŋ vise-prezidentı» dep atala bastady. Arada alty kün ötken soŋ, 16 jeltoqsanda Qazaqstan täuelsızdıgın jariialady.
1992 jylǧy 2 şıldede Konstitusiiaǧa engızılgen özgerısterge säikes, Prezident pen vise-prezident bes jyl merzımge jalpyhalyqtyq sailau arqyly sailanuy tiıs boldy. Vise-prezidenttıŋ kandidaturasyn Prezidenttıkke ümıtker ūsynatyn edı.
1993 jylǧy 28 qaŋtarda qabyldanǧan Qazaqstan Respublikasynyŋ jaŋa Konstitusiiasynda vise-prezidenttıŋ märtebesı naqty aiqyndaldy.
Konstitusiiaǧa säikes, vise-prezident Prezidentpen bırge sailanyp, onyŋ tapsyrmasy boiynşa jekelegen ökılettıkterdı atqardy jäne Prezident öz mındetterın oryndai almaǧan jaǧdaida ony almastyruy tiıs boldy.
Sonymen qatar, vise-prezidentke deputat boluǧa, basqa memlekettık nemese qoǧamdyq qyzmet atqaruǧa, käsıpkerlıkpen ainalysuǧa tyiym salyndy. Ol jeke basyna qolsūqpauşylyq qūqyǧyna ie boldy.
Eger Prezident qyzmetınen ketse nemese qaitys bolsa, onyŋ ökılettıgı vise-prezidentke ötetın. Al vise-prezident öz erkımen otstavkaǧa kete alatyn.
Alaida 1995 jylǧy 30 tamyzda ötken referendumda qabyldanǧan jaŋa Konstitusiiada vise-prezident lauazymy negızgı memlekettık qūrylymnan alynyp tastaldy. Qūjatta būl qyzmet tek ötpelı erejelerde ǧana körsetıldı.
Nätijesınde, 1996 jylǧy 22 aqpanda eks-prezident Nūrsūltan Nazarbaevtyŋ jarlyǧymen Erık Asanbaev vise-prezident qyzmetınen bosatylyp, Germaniia Federativtık Respublikasyna Qazaqstannyŋ Tötenşe jäne Ökılettı Elşısı bolyp taǧaiyndaldy. Osylaişa, Qazaqstanda vise-prezident lauazymy tolyqtai joiylǧan.
MEMLEKETTIK KEŊESŞI VS VİSE-PREZİDENT
— Memlekettık keŋesşı men vise-prezidenttıŋ qyzmetterınde qandai aiyrmaşylyq pen ūqsastyqtar bolady?
— Eger vise-prezident institutyn alsaq, mysal retınde AQŞ-ty qarastyruǧa bolady. Amerikanyŋ vise-prezidentı bır jaǧynan Senatty basqarady. Ekınşı jaǧynan, Amerikada Ükımet joq ekenın eskeru kerek. Amerika prezidentı - Ükımettıŋ basşysy.
Memlekettık keŋesşı men vise-prezidenttıŋ arasynda ülken aiyrmaşylyq joq. Bırınşıden, bız vise-prezidenttıŋ nemen ainalysatynyn, nege jauap beretının äzırge bılmeimız.
Qazırgı jaǧdaida memlekettık keŋesşı ışkı saiasatqa jauap beredı, al keide Prezidenttıŋ tapsyrmasymen syrtqy saiasat mäselelerıne de aralasady. Būl onyŋ qyzmettık mındetterınde körsetılgen.
Prezident memlekettık keŋesşı lauazymyn alyp tastaitynyn aitty. Eger onyŋ ornyna vise-prezidenttı qoisa, eşqandai özgerıs bolmaidy dep oilaimyn.
— Elımızde vise-prezident kım boluy mümkın?
— Saiasi sahnada jürgen azamattar — memlekettık keŋesşı, Senat töraǧasy nemese Ükımet basşysy vise-prezident boluy mümkın. Demek, eger būl lauazym qaita engızılse, oǧan ümıtkerler de aldyn ala qarastyrylǧan boluy yqtimal.
Şyndyǧyn aitu kerek, vise-prezident pen memlekettık keŋesşınıŋ arasynda tübegeilı aiyrmaşylyq joq. Vise-prezident Prezidenttıŋ orynbasary ma, kömekşısı me, älde keŋesşısı me — būl jaǧy älı naqty jazylǧan joq. Sondyqtan qazırgı jaǧdaida Qazaqstanǧa vise-prezident lauazymynyŋ qajetı joq dep esepteimın. Şynymdy aitsam, bolaşaq vise-prezidentten eşteŋe kütıp otyrǧan joqpyn.
— Sūhbatqa köp raqmet!
Sūhbat beruşınıŋ közqarasy “Adyrna” ūlttyq portalynyŋ ūstanymymen säikes kelmeuı mümkın.
