دەموگرافيالىق ساياساتتى قايتا باپتاۋ قاجەت

ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ءوسىمى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا اسەر ەتە مە، نەمەسە دامۋ وسىمگە ىقپال جاساي ما؟ قولعا الىنعان شارالاردىڭ ۇتىمدى-ۇتىمسىز تۇستارى قانداي؟ الدا نە ىستەمەك كەرەك؟

2006-2008 جىلدارى ەل ۇكىمەتىنە تۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارى بويىنشا ۇسىنىستاردى ازىرلەۋگە قاتىسىپ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «ۇرپاق قورى – فوند پوكولەني» اتتى تۋدى ىنتالاندىرۋ ايماقتىق باعدارلاماسىن ازىرلەگەن فارحاد قۋانعانوۆتىڭ ماقالاسىندا وسى تۋرالى ايتىلادى.

قازاق سانى ەكى ەسەدەن استام قىسقاردى

تۋ كورسەتكىشى ماسەلەسى XXI عاسىردىڭ ماڭىزدى ساياسي جانە ستراتەگيالىق تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جاڭا ەلەكتورالدىق كەزەڭ جاعدايىندا ەلدىڭ ادامي الەۋەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى جاڭا ساياسي كۇشتەر مەن قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ باستى كۇن تارتىبىنە شىعۋى مۇمكىن. 

بۇل تەك الەۋمەتتىك ساياساتقا قاتىستى ماسەلە ەمەس. XXI عاسىردا حالىق سانى مەن ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالۋدا. حالقى ءوسىپ، ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر ستراتەگيالىق ارتىقشىلىقتارعا يە بولادى – ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق نەمەسە گەوساياسي بولسا دا. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا دەموگرافيا الەمدىك ءتارتىپتىڭ ارحيتەكتۋراسىن ايقىندايتىن جاڭا شىندىق قالىپتاسىپ كەلەدى. 

يندۋستريالدى دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن حالىقتىڭ قارتايۋى، تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى جانە دەپوپۋلياتسيا تۇراقتى دامۋدىڭ باستى سىن-قاتەرىنە اينالدى. وتباسىن قولداۋدىڭ جانە ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ىزدەۋ مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن جانە ەل باسشىلارىنىڭ تاريحي ءرولىن باعالايتىن ماڭىزدى ولشەمدەردىڭ ءبىرى بولۋدا.

قازاقستان ءۇشىن دەموگرافيالىق ماسەلەنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. 

بىرىنشىدەن، قوعامدا حح عاسىرداعى اشارشىلىق، سوعىستار جانە كوشى-قون سالدارىنان بولعان وراسان ادام شىعىنىن قالپىنا كەلتىرۋگە دەگەن سۇرانىس ساقتالىپ وتىر. ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا، 1932–1933 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزىندە حالىقتىڭ ورنى تولماس شىعىنى 1,75–2,2 ميلليون ادامدى قۇراسا، تاعى ءبىر ميلليوننان استام ادام رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كوشىپ كەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ سانى ەكى ەسەدەن استام قىسقاردى. بۇل قاسىرەت تۋرالى تاريحي جادى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق دامۋ مەن تاريحي ادىلەتتىلىك تۋرالى تۇسىنىگىنە اسەر ەتۋدە. 

ەكىنشىدەن، ادامي كاپيتال XXI عاسىردىڭ باستى ستراتەگيالىق رەسۋرسىنا اينالىپ وتىر. حالقى كوپ ءارى ءبىلىمدى مەملەكەتتەر حالىقارالىق ارەناداعى گەگەمونيالىق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ، ەكونوميكالىق تابىسقا جەتىپ، جاڭا كۇش ورتالىقتارىنا اينالا الادى. كەڭ بايتاق اۋماعى جانە حالىق تىعىزدىعى الەمدەگى ەڭ تومەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان ءۇشىن دەموگرافيالىق ءوسىم الەۋمەتتىك قانا ەمەس، ستراتەگيالىق ماڭىزعا دا يە. 

مىنە، سوندىقتان دا دەموگرافيالىق دامۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ۇزاق مەرزىمدى دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ ماڭىزىن جۇيەلى تۇردە اتاپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا:

«ەلدەگى دەموگرافيالىق ۇردىستەردى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەپ، ۇزاق جىلعا ارنالعان شەشىمدەر قابىلداۋ ايرىقشا ماڭىزدى»، - دەپ اتاپ وتكەن.

پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى جانىنان دەموگرافيالىق پروتسەستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعى قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا 2035 جىلعا دەيىنگى دەموگرافيالىق دامۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. 

الەم دەموگرافيالىق اۋىسۋ داۋىرگە اياق باستى

بۇۇ-نىڭ World Population Prospects 2024 بولجامىنا سايكەس، 2050 جىلعا دەيىن الەم حالقى ءوسىمىنىڭ نەگىزگى بولىگى افريكا قۇرلىعىنا تيەسىلى بولادى. شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن جالعاستىرعانىمەن، بىرتىندەپ دەموگرافيالىق شەگىنە جاقىندايدى. ال ەۋروپا، شىعىس ازيا جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولىگى حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىنا تاپ بولادى.

عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل ءۇردىستى دەموگرافيالىق اۋىسۋ زاڭىمەن تۇسىندىرەدى. ياعني قوعام اگرارلىق جۇيەدەن يندۋستريالىق جۇيەگە وتكەن سايىن تۋ دەڭگەيى تومەندەيدى.

2100 جىلعا قاراي:

• ەۋروپا حالقى 745 ملننان 593 ملن ادامعا دەيىن قىسقارادى;

• رەسەي حالقى 145 ملننان 126 ملن ادامعا دەيىن ازايادى;

• ۋكراينا حالقى 37 ملننان 15 ملن ادامعا دەيىن تومەندەيدى;

• وڭتۇستىك كورەيا حالقى 51 ملننان 22 ملن ادامعا دەيىن قىسقارادى;

• جاپونيا حالقى 124 ملننان 77 ملن ادامعا دەيىن كەميدى;

• اۋعانستان حالقى 42 ملننان 129 ملن ادامعا دەيىن وسەدى (3 ەسە!).

وسى جاعدايلاردا ورتالىق ازيا تۇراقتى دەموگرافيالىق ءوسىم ساقتالعان ساناۋلى ايماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بولجامدارعا سايكەس، ءوڭىر حالقى 2024 جىلعى 82 ملن ادامنان عاسىر سوڭىنا قاراي شامامەن 150 ملن ادامعا دەيىن جەتەدى. اسىرەسە، وزبەكستان حالقىنىڭ سانى قارقىندى ءوسىپ، 36 ملن ادامنان 74 مميليوننان استام ادامعا دەيىن ۇلعايادى.

بۇۇ بولجامى بويىنشا قازاقستان حالقى 2100 جىلعا قاراي 34 ملن ادامعا جەتۋى مۇمكىن. بۇل ۇردىستەر ايماقتاعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىقپال تەڭگەرىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى ىقتيمال.

كەستە: 2100 جىلعا قاراي الەمدىك حالىق سانىنىڭ وزگەرۋى

ەسكەرتۋ : كەستەدەگى مالىمەتتەر بۇۇ «World Population Prospects 2024: Summary of Results» ەسەبىنە سايكەس كورسەتىلدى. 

نەلىكتەن ەۋروپالىق مودەل ناتيجە بەرمەيدى؟ 

ەۋروپا تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ءتىپتى اۋقىمدى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءوزى تۋ داعدارىسىن ەڭسەرە المايدى. بۇگىندە ەۋروپانىڭ بارلىق دەرلىك ەلدەرىندە تۋ كوەففيتسيەنتى حالىقتىڭ قاراپايىم ۇدايى ءوسۋ دەڭگەيىنەن تومەن. بۇل كورسەتكىش ءبىر ايەلگە شاققاندا 2,1 بالادان از. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 1,6 دەڭگەيىندە قالىپ وتىر.

ءوسۋ مودەلدەرىنىڭ بولماۋى ەۋروپالىق ەلدەردى دەموگرافيالىق قۇلدىراۋدى سىرتقى ميگراتسيا ارقىلى وتەۋگە ءماجبۇر ەتەدى، بۇل جاڭا الەۋمەتتىك جانە ساياسي قيىندىقتار تۋعىزادى. 

رەسەي دە ازىرگە دەپوپۋلياتسيا ءۇردىسىن توقتاتا العان جوق. «انا كاپيتالى» باعدارلاماسىنا قوماقتى قاراجات بولىنگەنىنە قاراماستان، بۇۇ بولجامدارى بويىنشا ەل حالقىنىڭ سانى ازايا بەرەدى. بۇل ءداستۇرلى قولداۋ شارالارى جۇيەلى وزگەرىستەرسىز شەكتەۋلى ناتيجە بەرەتىنىن كورسەتەدى.

اقش پەن فرانتسيانىڭ قۇپياسى

بۇل تۇرعىدان العاندا اقش پەن فرانتسيانىڭ تاجىريبەسى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. بۇل ەلدەردە وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋعا باعىتتالعان ساياساتتىڭ ارقاسىندا تۋ دەڭگەيى كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى.

بۇل ساياساتتاردىڭ نەگىزىندە امەريكالىق ەكونوميست، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى گەري بەككەردىڭ تۋ ەكونوميكاسى تەورياسى جاتىر.

تەوريانىڭ ءمانى قاراپايىم: بالا وتباسىعا پايدا اكەلەدى. ول بالالاردىڭ «ۇزاق مەرزىمدى تاۋارلار» ەكەنىن ايتىپ، اتا-انالار بالالى بولۋدى شەشكەندە، ولار ءىس جۇزىندە ودان الاتىن پايداسىن باعالايدى دەپ تۇجىرىمدادى.  مىسالى، بالالارى ولاردى جەتىستىكتەرى قۋانتىپ، قارتايعان شاعىندا اتا-اناسىنا قارايلاسسا، بۇل – پايدالى. اتا-انا سوندايدا بالالى بولۋدىڭ ناتيجەسىندە تۋىندايتىن شىعىنداردى جانە ولاردىڭ «مۇمكىندىك قۇنىن» باعالايدى. سول رەتتە بەككەر بالالاردى تاربيەلەۋ شىعىندارىنان اسىپ تۇسەتىن جەرلەردە تۋ دەڭگەيى وسەدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.

مىنە، سوندىقتان ەڭ ءتيىمدى شارالار دەكلاراتيۆتى شارالار ەمەس، كەرىسىنشە ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ جۇيەلەرى – سالىق جەڭىلدىكتەرى، جاردەماقىلار، تۇرعىن ءۇيدى قولداۋ، جيناقتاۋ باعدارلامالارى جانە بالا تاربيەسىنە كەتەتىن شىعىنداردى ازايتۋ تەتىكتەرى بولىپ تابىلادى. 

تاجىريبە كورسەتكەندەي، بۇل مودەل ارقاشان دا جەر-جەردە جۇمىس ىستەيدى، «دەموگراف-عالىمداردىڭ» قورقىنىشتى بولجامدارىنا كەرىسىنشە – ياعني، تۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسۋىن كەز كەلگەن ەلدە، سونىڭ ىشىندە يندۋستريالدى دامىعان ەلدەردە دە قول جەتكىزۋگە بولادى.

قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق تاجىريبەسى

2000–2020 جىلدارى قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تۋ كورسەتكىشىن ىنتالاندىرۋدىڭ ەڭ تابىستى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرىن كورسەتتى. تەگىن مەكتەپ ءبىلىمى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىمەن قاتار مىنالار ەنگىزىلدى:

• بالا تۋعان كەزدە ءبىر رەتتىك جاردەماقى;

• 1,5 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا جاردەماقى;

• كوپ بالالى وتباسىلارعا ارنايى تولەمدەر;

• جۇكتىلىك پەن بوسانۋعا بايلانىستى انالارعا الەۋمەتتىك تولەمدەر (بيۋدجەت ەسەبىنەن دەكرەتتىك دەمالىس).

ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى تولەمدەردىڭ پروگرەسسيۆتى شكالاسى بولدى: سوما وتباسىنداعى بالالاردىڭ تۋ كەزەگىنە بايلانىستى ءوستى. شىن مانىندە، مەملەكەت گەري بەككەر ۇسىنعان قاعيداتقا جاقىنداي ءتۇستى: بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى وتباسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كۇرت تومەندەتپەۋى ءتيىس.

الەمدىك تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا قازاقستان 1990 جىلدارداعى ميگراتسيالىق شىعىنداردى وتەپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار يندۋستريالدى ەلدەر اراسىندا ەڭ جوعارى تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ بىرىنە قول جەتكىزدى. دەموگرافتار ءتىپتى «قازاقستاندىق جوعارى تۋ قۇبىلىسى» تۋرالى ايتا باستادى.

تۋ كورسەتكىشى نەگە تومەندەدى؟

الايدا 2020 جىلدان كەيىن تۋ دەڭگەيىنىڭ قايتا تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالدى. جۇرگىزىلگەن كەشەندى تالداۋ كورسەتكەندەي، نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جاردەماقىلاردىڭ ناقتى قۇنىنىڭ تومەندەۋى. مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى بالالاردى تاربيەلەۋگە كەتەتىن شىعىنداردى تولىق وتەي المايتىن جاعدايعا جەتتى.

سونىڭ سالدارىنان كوپبالالىلىق بىرتىندەپ نەگىزىنەن تابىسى تومەن توپتاردىڭ قۇبىلىسىنا اينالا باستادى. ال ماسەلە نەگىزىنەن ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيا رەتىندە ەمەس، تاۋەلدىلىك فاكتورى رەتىندەگى الەۋمەتتىك تولەمدەرگە دەگەن تاباندى كوزقاراسپەن بايلانىستى.

سونىمەن قاتار، تاجىريبە كورسەتكەندەي، كوپ بالالى بولۋ تەك بيولوگيالىق عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇبىلىس. پارادوكس بولسا دا، بىراق بۇل فاكت: ماركسيزم كلاسسيكتەرىنىڭ جانە ادامي كاپيتالدىڭ قازىرگى زامانعى تەورياسىنىڭ گ.بەككەر مەن ت.ءشۋلتستىڭ بۇل نەگىزگى يدەياسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىلادى: ەكونوميكالىق موتيۆاتسياسىز تۋ دەڭگەيى ءسوزسىز تومەندەي باستايدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسى

ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن 2010-2012 جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇزەگە اسىرىلعان «ۇرپاق قورى – فوند پوكولەني» اتتى باعدارلاماسى دا راستادى.

ءتورتىنشى نەمەسە ودان كەيىنگى بالالارى بار وتباسىلارعا ءاربىر بالاعا دەپوزيتتىك شوتتار بەرىلدى، بيۋدجەتتىك تولەمدەر 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) كولەمىندە جىلدىق 10% پايىزبەن جۇزەگە اسىرىلدى. جيناقتالعان قاراجاتتى بالالار بولاشاقتا ءبىلىم الۋعا، ءۇي يەلىگىنە نەمەسە وتباسىن قۇرۋعا پايدالانا الادى. ەكى جىل ىشىندە ارتتا قالعان ايماق ۇلتتىق تۋ رەيتينگىندەگى ءوز ورنىن جاقسارتتى، ال باعدارلاماعا شامامەن 4000 بالا قاتىستى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا تۋدى ىنتالاندىرۋدا وزىندىك تابىستى تاجىريبە بار. قازىر ماسەلە جاڭا مەحانيزمدەردى ويلاپ تابۋدا ەمەس، قولدانىستاعى قۇرالداردى ءتيىمدى جەتىلدىرۋدە.

بۇل ءۇشىن:

• جاردەماقىلار مەن تولەمدەردىڭ پروگرەسسيۆتى جۇيەسىن قايتا قاراۋ;

• تولەمدەردى كۇنكورىس مينيمۋمىنا (جۇمىس ىستەمەيتىن انالار ءۇشىن) نەمەسە ورتاشا جالاقىعا (جۇمىس ىستەيتىن انالار ءۇشىن) بايلانىستىرۋ;

• جيناقتاۋشى تەتىكتەردى – «كەلەشەك» جانە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ;

• ۇزاق مەرزىمدى وتباسىلىق دەپوزيتتەردى ەنگىزۋ; 

• كوپبالالى وتباسىلارعا ارنالعان قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت.

الايدا باستى كەدەرگى ينستيتۋتسيونالدىق ينەرتسيا بولىپ وتىر. جاڭا باسقارۋشى كوماندالار كوبىنەسە بۇرىنعى تابىستى تاجىريبەنى ەلەمەي، رەفورمالاردى نولدەن باستاۋعا بەيىم كەلەدى. ماسەلە پوستكەڭەستىك عىلىمي دەموگرافيا مەكتەبىنىڭ ارتتا قالۋىمەن شيەلەنىسىپ وتىر.

ناتيجەسىندە، قازاقستانداعى 2000-2020 جىلدارى دەموگرافيالىق ورلەۋى ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسى ەمەس، ءتۇسىندىرۋ قيىن «قۇبىلىس» رەتىندە قابىلدانادى. 

دەموگرافيا – ستراتەگيالىق كوشباسشىلىقتىڭ كىلتى

2000 جىلداردىڭ باسىندا ەل باسشىلىعى حح عاسىرداعى تاريحي اپاتتار بولماعاندا قازاق حالقىنىڭ سانى 50–70 ميلليون ادامعا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە بۇل جاي عانا ارمان ەمەس.

XXI عاسىردا مەملەكەتتەر تەك رەسۋرستار مەن تەحنولوگيالار ءۇشىن ەمەس، ادامدار ءۇشىن دە باسەكەگە تۇسەدى. قازاقستان ءۇشىن دەموگرافيالىق ساياسات الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىنان شىعىپ، ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتىڭ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جانە وڭىرلىك كوشباسشىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى قازاقستاندا بىرەگەي مۇمكىندىكتەر تەرەزەسىن اشادى. كوپتەگەن جىلدار ىشىندە العاش رەت دەموگرافيا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ماسەلەلەرى تەك ۇكىمەتتىڭ كۇن تارتىبىندە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ساياسي پارتيالاردىڭ پلاتفورمالارىندا دا ماڭىزدى ورىن الا الادى.

قازاقستان ءوزىنىڭ جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الاتىنىن دالەلدەدى. جيناقتالعان تاجىريبە كورسەتكەندەي، ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ءتيىمدى ىنتالاندىرۋ جۇيەسى بولعان جاعدايدا حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن ەداۋىر ارتتىرۋعا بولادى. ەسەپتەۋلەر بويىنشا، عاسىر سوڭىنا قاراي قازاقستان حالقى 70 ميلليون ادامعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال. 

سوندىقتان بۇگىنگى باستى ماسەلە قازاقستانعا بەلسەندى دەموگرافيالىق ساياسات قاجەت پە دەگەن سۇراقتا ەمەس. نەگىزگى سۇراق – مەملەكەت دەموگرافيانى XXI عاسىرداعى ۇلتتىق دامۋدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا دايىن با؟

ادامي كاپيتالىن ساقتاپ قانا قويماي، ونى كوبەيتە العان مەملەكەتتەر بولاشاقتى ايقىندايدى. ال قازاقستان ءۇشىن تۇراقتى دەموگرافيالىق دامۋ XXI عاسىرداعى تابىستى، قۋاتتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالۋعا ءتيىس.

فارحاد قۋانعانوۆ

قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى،

قازاقستان ەنداۋمەنت-قورلارىنىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى