سوڭعى جىلدارى اسكەر تاقىرىبى قوعامدا بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. اسكەردەگى ءولىم-ءجىتىم، الىمجەتتىك، زورلىق پەن ادىلەتسىزدىككە قاتىستى جاڭالىقتار ءجيى شىعىپ، جاستار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى اراسىندا ۇرەي مەن سەنىمسىزدىك قالىپتاستى.
«بالامدى اسكەرگە جىبەرسەم، امان ورالا ما؟» دەگەن سۇراق بۇگىندە كوپ اتا-انانىڭ كوكەيىندە تۇر. ال كوشەدە جاستاردى كۇشتەپ ۇستاۋ، قوعامدا “وبلاۆا” دەپ اتالعان جاعدايلار بۇل قورقىنىشتى ودان سايىن كۇشەيتتى. اسكەرگە بارۋ مىندەت ەمەس، قاۋىپتىڭ كوزىنە اينالعانداي اسەر قالدىردى. وسىنداي ءۇردىستىڭ سالدارىنان قوعامدا جاڭا باعىت قالىپتاستى. جەكە كومپانيالار اسكەري بورىشتى كەيىنگە قالدىرۋعا نەمەسە اسكەردەن زاڭدى جولمەن بوساتۋعا كومەكتەسەتىن اقىلى قىزمەتتەر ۇسىنا باستادى. بۇل جاستاردىڭ ارميادان قاشقىسى كەلگەنىنەن ەمەس، جۇيەگە دەگەن سەنىمنىڭ السىرەگەنىن كورسەتەدى.
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، سوڭعى بەس جىلدا ەل بويىنشا شامامەن 850 مىڭ ازامات اسكەرگە شاقىرۋ جاسىندا بولعان. سولاردىڭ ىشىندە 178 مىڭى عانا اسكەري قىزمەتكە قابىلدانعان. ال قالعاندارى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن - ءبىر بولىگى كەيىنگە قالدىرىلىپ، ەندى ءبىرى دەنساۋلىعىنا نەمەسە وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى بوساتىلعان.
مۇنداي ايىرماشىلىق قوعامداعى كوزقاراستىڭ اركەلكى ەكەنىن جانە جاستاردىڭ اسكەرگە بارۋ تۋرالى شەشىمىنە كوپتەگەن جەكە ءارى الەۋمەتتىك فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى.
تومەندەگى ينفوگرافيكا سوڭعى بەس جىلداعى شاقىرىلۋ ءۇردىسىن جانە نەگىزگى كورسەتكىشتەردى بەينەلەيدى.
كوپتەگەن جاستاردىڭ اسكەري بورىشىن وتەۋگە اسىقپاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى اسكەردىڭ ىشكى بەدەلىنە دەگەن كوزقاراستىڭ تومەندەۋى. ال سول جۇيەلىك داعدارىستىڭ ءتۇپ توركىنى - ساربازدار اراسىنداعى زورلىق پەن قورلاۋ مادەنيەتى.
بۇل ماسەلە بۇگىن عانا پايدا بولعان جوق. اسكەردەگى بەيرەسمي قاتىناستار مەن قىسىم مادەنيەتى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى سيپات العانىمەن، تۇبەگەيلى جويىلعان ەمەس. بۇرىن ول اشىق تۇردە كورىنسە، بۇگىندە جاسىرىن فورمادا ساقتالعان. ءار بۋىن بۇل ماسەلەنى وزىنشە شەشۋگە تىرىستى. بىرەۋلەر ءتارتىپتى كۇشەيتتى، بىرەۋلەر باقىلاۋ ورناتتى، ەندى ءبىرى ساربازدىڭ بوس ۋاقىتىن پايدالى ىسكە باعىتتاۋعا تىرىستى.
سول كەزەڭدە مۇنداي جۇيەلىك ماسەلەلەرمەن تىكەلەي بەتپە-بەت كەلگەن اسكەري باسشىلاردىڭ ءبىرى - گەنەرال-لەيتەنانت، ۇقك-ءنىڭ بۇرىنعى توراعاسى جانە 2012–2013 جىلدارى رەسپۋبليكالىق ۇلاننىڭ قولباسشىسى بولعان امانگەلدى شابدارباەۆ. ول بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:
امانگەلدى شابدارباەۆ:
ء«بىزدىڭ ۋاقىتتا “دەدوۆششينا” بولماس ءۇشىن ءبارى ناقتى تارتىپكە باعىندىرىلدى. تاڭعى التىدا تۇرىپ، تۇنگى وندا ۇيىقتايتىن. ساربازداردىڭ بوس ۋاقىتى قالماسىن دەپ سپورتتىق جارىستار، جاتتىعۋلار، مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىردىق. وسىنداي ءتارتىپ پەن كۇندەلىكتى بەلسەندىلىك وزبىرلىققا جول بەرمەدى».
ونىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدە جۇيەگە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن اسكەرگە شاقىرىلعانداردى مۇمكىندىگىنشە ءوز وڭىرىنە جاقىن جەرگە جىبەرۋگە تىرىسقان.
«مىسالى، الماتىدان كەلگەن الماتى ماڭىندا، استانادان كەلگەن سول وڭىردە قىزمەت ەتتى. سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى اتا-انالار ارنايى رۇقساتپەن كەلىپ، بالاسىن ۋاقىتشا ۇيگە الىپ كەتە الاتىن. وسىنداي قاراپايىم، ءارى ادامي قادامدار جاستاردىڭ كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن»، - دەيدى گەنەرال.
بۇگىنگى كۇنى دە، ونىڭ پىكىرىنشە، وسىنداي تاسىلدەر ماڭىزدى.
«اسكەر تەك ءتارتىپ پەن بۇيرىق ەمەس، ول رۋح پەن جىگەر وياتاتىن ورتا بولۋى ءتيىس. ەگەر ءار جاس “مەن دە ەلگە كەرەكپىن” دەگەن سەزىمدى تۇسىنسە، ەشكىم اسكەردەن قورىقپايدى دا، قاشپايدى دا»، - دەيدى ول.
اسكەر قورقىنىش سيمۆولىنا اينالعان با؟
MediaNet حالىقارالىق جۋرناليستيكا ورتالىعىنا قاراستى DEMOSCOPE قوعامدىق پىكىردى جەدەل باقىلاۋ بيۋروسىنىڭ 2025 جىلعى ساۋالناماسى قوعامداعى كوڭىل كۇيدى ايقىن كورسەتتى.
ساۋالناماعا سايكەس، ازاماتتاردىڭ 40 پايىزدان استامى اسكەردەگى باستى ماسەلە رەتىندە زورلىق-زومبىلىق پەن «دەدوۆششينا» قۇبىلىسىن اتاعان. تاعى 30 پايىزدان استامى – ماتەريالدىق جاعدايدىڭ تومەندىگىن جانە 19 پايىزى پاتريوتيزم مەن مورالدىق رۋحتىڭ السىزدىگىن نەگىزگى سەبەپ رەتىندە كورسەتكەن.
سونىمەن قاتار، ساۋالناما قاتىسۋشىلارىنىڭ تەك 38,3 پايىزى عانا جاقىن ادامىنىڭ اسكەرگە بارۋىن تولىق قولدايتىنىن ايتقان. ال 25,8 پايىزى –قولدايتىنىن، بىراق قاتتى ۋايىمدايتىنىن جەتكىزگەن. رەسپوندەنتتەردىڭ 7 پايىزى اسكەرگە بارماۋدىڭ زاڭدى جولىن ىزدەپ كومەك بەرەتىنىن، ال 3 پايىزى باسقا امال قاراستىراتىنىن ايتقان.
ءبىر ساربازدىڭ تاعدىرى – تۇتاس جۇيەنىڭ كورىنىسى
جاستاردى الاڭداتاتىنى مىلتىق نە ساپ تۇزەگەن كۇن ەمەس، جۇيەنىڭ وزىندەگى ادىلەتسىزدىك پەن جاسىرىن ءتارتىپ. اسكەرگە اتتانعان ساربازدار ەلىن قورعاۋعا ەمەس، قورقىنىش پەن قىسىمعا تولى ورتاعا تاپ بولام با دەپ الاڭدايدى.
سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە شامامەن 270 ساربازدىڭ ءولىمى تىركەلگەن. كوپ جاعدايدا رەسمي تۇسىندىرمەلەر ۇقساس: ء«وز-وزىنە قول جۇمساعان»، «قارۋمەن ابايسىز جۇمىس ىستەگەن»، «كەزدەيسوق جاعداي». بىراق اتا-انالار مەن قوعام بۇل نۇسقالارعا سەنبەيدى. ولار اسكەري بولىمدەردەگى شىنايى جاعدايدى جاسىرۋ ارەكەتى دەپ قابىلدايدى.
مۇنداي وقيعالاردىڭ تاعى ءبىر اۋىر مىسالى –الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى، 18 جاستاعى ارمانجان ارىقباي اسكەرگە ءوز ەركىمەن ەمەس، ءماجبۇرلى تۇردە الىنعانداردىڭ ءبىرى بولدى. ول كوزى ناشار كورەتىن ءىى توپ مۇگەدەگى اناسىمەن بىرگە تۇرىپ، وتباسىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى ەدى. الايدا 2025 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا ونى قالاداعى ساۋدا ورتالىعىنىڭ جانىنان اسكەري كيىمدەگىلەر ۇستاپ، ەشقانداي ەسكەرتۋ مەن تۇسىنىكتەمە بەرمەستەن اسكەرگە الىپ كەتكەن.
الدىمەن ونى قوناەۆ قالاسىنداعى اسكەري كوميسسارياتقا جەتكىزىپ، ەكى تاۋلىك بويى سول جەردە ۇستاعان. كەيىننەن تارازداعى №5513 اسكەري بولىمگە جونەلتكەن. اراعا بىرنەشە كۇن سالىپ، ساپقا تۇرعىزۋ كەزىندە ارمانجان ەسىنەن تانىپ قۇلاعان. تارازدا ءۇش كۇن بولعاننان كەيىن ونى الماتىداعى ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري بولىمىنە اۋىستىرعان.
اناسى فاريدا قاجىمۇراتوۆانىڭ ايتۋىنشا، ارمانجان الماتىعا كەلگەن سوڭ كەزدەسىپ، قوناەۆتا ءوزىن اسكەري قىزمەتشى ۇرىپ-سوققانىن جەتكىزگەن. ايەل دەرەۋ دارىگەرلەرگە جۇگىنگەنىمەن، «ەشقانداي اۋىر جاراقات جوق» دەگەن جاۋاپ العان. الايدا كوپ ۇزاماي وعان «ۇلىڭىزدىڭ باسىندا ىسىك بار» دەگەن حابار جەتكەن.
3 شىلدە كۇنى فاريدا قاجىمۇراتوۆا ۇلىن كورمەك بولىپ، اسكەري لازارەتكە بارادى. بىراق وندا وعان:«ۇلىڭىز باسقا مەكەمەدە تەكسەرىستە ءجۇر» - دەگەن جاۋاپ بەرەدى.
ال بىرنەشە ساعاتتان سوڭ دارىگەردىڭ اۋزىنان مۇلدە باسقا ءسوز ەستيدى: «مەن جاڭا عانا ۇلىڭىزدى پسيحياتريالىق ديسپانسەرگە جاتقىزدىم».
اناسى بۇل شەشىمگە كەلىسىم بەرمەگەن. اۋرۋحانا ەسىگىنە كەلگەندە “جۇمىس ۋاقىتى ءبىتتى” دەگەن جاۋاپ ەستىپ، كىرە الماي قالعان. كورۋ قابىلەتى السىرەگەن انا ۇلىن تابۋ ءۇشىن ءوز بەتىمەن ىزدەۋگە كىرىسكەن.
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بۇل جاعدايعا بايلانىستى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
«17 ماۋسىم كۇنى №5513 اسكەري ءبولىمىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ پۋنكتىندە باستاپقى اسكەري قىزمەتىن وتەپ جۇرگەن ساربازدا ءسىڭىر تارتىلۋ ۇستاماسى بايقالدى. ول دەرەۋ مەديتسينالىق مەكەمەگە جەتكىزىلدى. ءوز ايتۋىنشا، اسكەرگە دەيىن باسىنان جاراقات الىپ، كەيىننەن سونداي جاعدايلار قايتالانىپ تۇرعان. قازىر ول الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا تەكسەرىستەن وتۋدە. جاعدايى قاناعاتتانارلىق، ءتيىستى ەم جۇرگىزىلۋدە».
الايدا اناسى بۇل مالىمەتتەرمەن كەلىسپەي، ۇلىنىڭ اسكەرگە دەيىن تولىقتاي ساۋ بولعانىن، پسيحياتريالىق ەسەپتە تۇرماعانىن جانە دەنساۋلىعىنا ەشقاشان شاعىمدانباعانىن ايتادى. بۇدان بولەك، ول بالاسىنىڭ وتباسىن جالعىز ءوزى اسىراعانىن دا جەتكىزدى.
بۇل وقيعا قوعامدا ورىندى سۇراق تۋعىزدى: نەگە اسكەرگە شاقىرۋ كوميسسياسى الەۋمەتتىك وسال توپتاعى، مۇگەدەك اناسىن باعىپ وتىرعان جالعىز بالانى قىزمەتكە جارامدى دەپ تانىدى؟ زاڭ بويىنشا ازامات بوساتىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ الدە كەيدە جۇيە ادامنىڭ ومىرلىك جاعدايىنا كوز جۇما قاراي ما؟
وسىنداي وقيعالاردان كەيىن قوعامدا اسكەري بولىمدەردەگى ءتارتىپ پەن ساربازداردىڭ جاعدايىنا قاتىستى كوپتەگەن سۇراق تۋىندادى. سول سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن ءبىز اسكەر قاتارىندا بورىشىن وتەپ كەلگەن، اتى-ءجونىن جاريالاۋدان باس تارتقان ساربازبەن سۇحباتتاستىق.
«باسىندا ءبارى قالىپتى كورىندى. اسكەري تارتىپكە ۇيرەنىسۋ قيىن بولسا دا، شىدايىن دەدىم. بىراق ۋاقىت وتە كەلە شىنايى جاعدايدى كورەسىڭ. بىردەڭە دۇرىس ىستەمەسەڭ، بىردەن ۇرىس ەستيسىڭ. كەيدە ۇرىس ەمەس، قورلاۋ. ء“تارتىپ ورناتامىز” دەگەن سىلتاۋمەن كۇش قولدانادى. ءبىر جولى ءبىر ساربازعا تابۋرەتكانى قولىنا ۇستاتىپ قويدى، شارشاسا دا تاستاۋعا رۇقسات بەرمەدى. ساعاتتاپ تۇردى. كەيدە ءتىپتى وفيتسەردىڭ ءوزى دە ارالاسىپ، ءبارىن كورە تۇرا ۇندەمەيدى. ونداي ساتتە ەشتەڭە ايتا المايسىڭ، ال ايتساڭ، ەرتەڭ ساعان قارسى شىعادى»، - دەيدى ول.
ساربازدىڭ ايتۋىنشا، اسكەردەگى ەڭ اۋىر نارسە فيزيكالىق ەمەس، پسيحولوگيالىق قىسىم.
ء«بىر ءسوز ارتىق ايتساڭ، سەنى “تارتىپكە باعىنبايدى” دەيدى. سوندىقتان ءبارى ۇندەمەي ءجۇرىپ، ساناۋلى ايدى وتكىزىپ شىعۋدى عانا ويلايدى. اسكەر ەر جىگىتتى شىڭدايدى دەيدى عوي، ال مەنىڭشە، كەي جەردە ول ادامدى سىندىرادى»، - دەپ تۇيىندەدى سارباز.
«دەدوۆششينا» مەن الىمجەتتىك ماسەلەسى تەك قازاقستانعا ءتان ەمەس. بۇل الەمدىك ارميالارداعى ورتاق پروبلەما. مىسالى، اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ شامامەن 12 پايىزى قىزمەت بارىسىندا بۋللينگكە نەمەسە الىمجەتتىككە ۇشىراعانىن ايتقان. ال نورۆەگيادا جاسالعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋ بويىنشا، ساربازداردىڭ 22 پايىزى وزدەرىن قىسىم قۇربانى ساناسا، 19 پايىزى مۇنداي ارەكەتكە وزدەرى دە قاتىسقانىن مويىنداعان. بۇل دەرەكتەر اسكەري ورتاداعى زورلىق پەن پسيحولوگيالىق قىسىمنىڭ جاھاندىق سيپاتقا يە ەكەنىن، الايدا ونىڭ اۋقىمى مەن سالدارى ءار ەلدە ءارتۇرلى دەڭگەيدە كورىنەتىنىن ايقىن دالەلدەيدى. ال قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ الەمدە بار اسكەردەگى الىمجەتتىكتى نەگە جوققا شىعارىپ كەلە جاتقانى بەلگىسىز.
جاستاردىڭ جاڭا ۇرەيى
ازاماتتاردىڭ ءوز ەركىمەن اسكەرگە بارۋعا قۇلشىنىسى ازايعان سايىن، كەي وڭىرلەردە بۇل ماسەلەنى كۇشپەن شەشۋ ارەكەتتەرى بايقالا باستادى. سول ءۇردىستىڭ ەڭ داۋلى مىسالى قوعامدا «وبلاۆا» دەگەن اتپەن بەلگىلى زاڭسىز شاقىرۋ تاسىلدەرى.
بۇل جاعداي, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى جيىلەپ، قوعامدا ۇلكەن نارازىلىق تۋدىردى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە اسكەري فورماداعى ادامداردىڭ كوشەدە جۇرگەن جاس جىگىتتەردى ۇستاپ، ەش تۇسىنىكتەمە بەرمەستەن كولىككە وتىرعىزىپ، اسكەري كوميسسارياتقا (ۆوەنكوماتقا) اپارىپ جاتقانى تۋرالى بەينەروليكتەر قوعامدا تالقىلاۋ تۋدىردى.
2025 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەلدى دۇرلىكتىرگەن جاعدايدىڭ ءبىرى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Foundation باعدارلاماسى تۇلەگىنىڭ كوشەدە ۇستالىپ، اسكەري بولىمگە بىردەن جەتكىزىلۋى بولدى. ول كەزدە ستۋدەنت باكالاۆرياتقا قابىلداۋ ناتيجەسىن كۇتىپ، وقۋ اقىسىنىڭ كەپىلىن تولەگەن ەدى. الايدا اسكەري ءبولىم وكىلدەرى ونىڭ «ستۋدەنت» مارتەبەسىن مويىنداماعان.
جسن ءنومىرى eGov بازاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى تىزىمىنە ەنبەگەن، ويتكەنى رەسمي قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىق تەك تامىز ايىندا شىعۋى ءتيىس بولعان. قورعانىس مينيسترلىگى بۇل ارەكەتتى زاڭعا ساي دەپ ءتۇسىندىرىپ، «Foundation باعدارلاماسى رەسمي تۇردە جوعارى ءبىلىم ساناتىنا كىرمەيدى» دەگەن ءۋاج كەلتىردى.
وقيعا قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. بۇدان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكىمشىلىگى ستۋدەنتتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ارنايى شەشىم قابىلداپ، Foundation باعدارلاماسىن تامامداعان تۇلەكتەردى باكالاۆرياتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا الدىن الا تىركەۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. بۇل ولاردىڭ اسكەري شاقىرۋدان كەيىنگە قالدىرۋ قۇقىعىن زاڭدى تۇردە بەكىتتى. ۋنيۆەرسيتەت بۇل قادامدى ء«بىلىم الۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن اكادەميالىق قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارا» دەپ ءتۇسىندىردى.
وسى وقيعادان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن باق-تا تاراعان جاڭالىقتار جاستاردى ودان سايىن الاڭداتتى. ەندى كوپشىلىك ءۇشىن اسكەرگە شاقىرۋ تەك مىندەت ەمەس، مازاسىزدىق پەن بەلگىسىزدىكتىڭ سەبەبى. كەي جىگىتتەر كەشكى ۋاقىتتا كوشەدە جۇرۋدەن نەمەسە قوعامدىق ورىنداردا ۇزاق بولۋدان قاشادى، سەبەبى كەز كەلگەن ساتتە «ۆوەنكومات وكىلدەرى كەلىپ قالار» دەگەن وي مازا بەرمەيدى.
مۇنداي الاڭ كوڭىل تەك ەل ىشىندەگى جاستارعا ءتان ەمەس. سوڭعى جىلدارى شەتەلدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر دە ءدال وسىنداي كۇيدى باستان كەشىرۋدە.
اقش-تا ءبىلىم الىپ جۇرگەن 19 جاستاعى ستۋدەنت ەلگە ورالۋدى ۋايىم مەن كۇمانمەن قابىلدايدى:
«سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستانعا قايتا ورالۋدىڭ ءوزى مەن ءۇشىن ۇرەيگە اينالدى. ءار كەلگەن سايىن كوشەدە جۇرگەن جىگىتتەردى ۇستاپ اكەتىپ جاتقان ۆيدەولاردى كورەمىن دە، ءوزىمنىڭ دە سونداي جاعدايعا تاپ بولۋىم مۇمكىن بە دەپ ويلايمىن. بۇل مۇلدە اقىلعا قونبايتىن جاعداي. مەن قاشىپ جۇرگەن قىلمىسكەر ەمەسپىن، تەك ءوز وقۋىمدى وقىپ، ءبىلىم العىم كەلەدى»، - دەيدى ول.
بۇل مازاسىزدىقتى جۇمىس ىستەيتىن جاستار دا سەزىنەدى. 23 جاستاعى جىگىت ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، بىرنەشە جىلدان بەرى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اسكەري قىزمەتكە جارامسىز دەپ تانىلعانىنا قاراماستان، شاقىرۋ ناۋقانى باستالسا بولعانى، ىشتەي تىنىشتىق جوعالادى.
«كەيدە ۆوەنكومات وكىلدەرى جۇمىس ورىندارىنا كەلىپ، جاس قىزمەتكەرلەردىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرەدى. ونداي كەزدە ءبارىمىز ابدىراپ قالامىز، كەيبىر ارىپتەستەر ءتىپتى سول كۇنى جۇمىسقا كەلمەي قويادى. سوڭعى ۋاقىتتا ءبارىن ەش ايىرماشىلىقسىز ۇستاي بەرەدى دەگەن وي مازا بەرمەيدى. دەنساۋلىعىم جارامايتىنىن دالەلدەيتىن انىقتامام بولسا دا، تۇسىنبەي، ەرتىپ كەتىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن وي مازا بەرمەيدى»، - دەيدى ول.
ەسكە سالا كەتەيىك، قازاقستاندا اسكەرگە شاقىرۋ جاسىنا 18 بەن 27 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار جاتادى.
بۇعان قوسا، ءبىز سويلەسكەن بىرنەشە رەسپوندەنت اسكەرگە شاقىرۋ ماۋسىمىندا ۆوەنكومات وكىلدەرى كومپيۋتەرلىك كلۋبتار مەن ويىن ورتالىقتارىنا ءجيى باراتىنىن ايتتى. سول جەرلەردە جاستار كوپ جينالاتىنىن بىلگەن ولار، كەيدە كلۋب يەلەرىمەن كەلىسىپ، كەلۋشىلەر تۋرالى اقپارات الىپ وتىرادى ەكەن.
«كەي كلۋبتار ۆوەنكوماتپەن بايلانىسىپ، كىم ءجيى كەلىپ وينايتىنىن ايتىپ بەرەدى. سودان كەيىن ءبىر كۇنى ادەتتەگىدەي ويناپ وتىرعان جىگىتتەردى ۇستاپ اكەتەدى»، - دەيدى جاستاردىڭ ءبىرى.
مۇنداي ارەكەتتەر قوعامدا «جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن كەز كەلگەن امالعا بارادى» دەگەن پىكىردى كۇشەيتتى.
اسكەردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋدىڭ ورنىنا، مۇنداي وقيعالار جاستاردى ودان سايىن الشاقتاتىپ، بويلارىندا الاڭداۋشىلىق پەن سەنىمسىزدىك قالدىردى.
جۇيەنى تسيفرلاندىرۋ وزگەرىستىڭ باستاۋى ما؟
وسىنداي وقيعالار مەن قوعامدا تۋىنداعان سەنىم داعدارىسىنان كەيىن قورعانىس مينيسترلىگى اسكەردىڭ ءيميدجىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن جۇيەنى جاڭارتۋعا كىرىستى. ۆەدومستۆو وكىلى فارحات ايدارباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەندى كوشەدە جۇرگەن جاستاردى كۇشتەپ ۇستاپ، قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتكە جەتكىزۋ تاجىريبەسىنە جول بەرىلمەيدى.
جاڭا فورمات اياسىندا شاقىرىلۋشىلاردى ىرىكتەۋ تولىقتاي تسيفرلاندىرىلعان جۇيە ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ەندى ازاماتتارعا اسكەرگە شاقىرۋ تۋرالى حابارلاما ءۇش ءتۇرلى جولمەن: SMS-حابارلاما، «Egov» پورتالى جانە ءداستۇرلى قاعاز شاقىرتۋ تۇرىندە جىبەرىلەدى. شاقىرىلۋشى ءوز دەرەكتەرىن ونلاين تەكسەرىپ، ەگەر مەديتسينالىق نەمەسە زاڭدى سەبەپتەرى بولسا، كەيىنگە قالدىرۋدى ەلەكتروندى تۇردە راسىمدەي الادى. سونداي-اق شاقىرتۋ كەمىندە ءۇش كۇن بۇرىن جىبەرىلۋى ءتيىس.
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇل جاڭا ءتاسىل «Smart-ۆوەنكومات» جوباسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى جانە ول ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا، اشىقتىق پەن ادىلدىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار، ەندى جاس ساربازدى قاي اسكەري بولىمگە نەمەسە اسكەر تۇرىنە جىبەرۋ كەرەكتىگىن جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى انىقتايتىن بولادى.
جۇيە ءار ازاماتتىڭ تۋعان جەرى، دەنساۋلىعى، ءبىلىمى مەن كاسىبي داعدىلارى تۋرالى مالىمەتتەردى تالداپ، وعان ەڭ سايكەس كەلەتىن باعىتتى ۇسىنادى. ۆيتسە-مينيستر دارحان احمەديەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جاڭاشىلدىق «اسكەرگە ادامدى جاي جوسپار ءۇشىن ەمەس، ونىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلداۋ» ماقساتىندا ەنگىزىلگەن.
بۇل تسيفرلىق شەشىمدەر ادامي فاكتوردىڭ اسەرىن ازايتىپ، ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان رەفورمانىڭ ماڭىزدى بولىگى. مينيسترلىكتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا جۇيە اسكەري قىزمەتتى زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرىپ، جاس بۋىننىڭ اسكەرگە دەگەن كوزقاراسىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار، جاستاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت 2025 جىلى 2700 ءبىلىم گرانتىن جانە اسكەري وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە ارنالعان 500 سەرتيفيكات ءبولدى. ەندى اسكەردەن كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ۇبت تاپسىرماي-اق، سۇحبات نەگىزىندە قابىلدانۋعا بولادى. بۇل رەفورمالار اسكەري قىزمەتتى مىندەت ەمەس، ءوز بولاشاعىڭا مۇمكىندىك رەتىندە كورسەتۋگە باعىتتالعان دەپ حابارلاندى. باستاپقىدا بۇل باستاما قوعامدا باسقاشا قابىلداندى، جاڭالىقتاردا “گرانت بارلىعى ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى” دەپ حابارلانعان ەدى. ال ءىس جۇزىندە بۇل مۇمكىندىك شەكتەۋلى جانە تەك بەلگىلى ءبىر كريتەريلەرگە ساي كەلەتىن، ۇلگىلى قىزمەت وتكەرگەن ساربازدارعا عانا بەرىلەدى. سوندىقتان دا بۇل جۇيەنىڭ ناقتى تەتىكتەرى مەن ادىلدىگى تۋرالى سۇراقتار ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر.
بيلىك اسكەري بورىشتى وتەۋدىڭ بالاما جولدارىن دا ۇسىنۋدا. قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەر (ۆتش) ارنايى 40 كۇندىك قىسقارتىلعان اسكەري دايىندىق كۋرسىن وتكىزەدى. باعدارلامانىڭ قۇنى شامامەن 390 مىڭ تەڭگە، ۇزاقتىعى 42 جۇمىس كۇنى. وسى ۋاقىت ىشىندە قاتىسۋشىلار اتىس، ساپتىق جانە تاكتيكالىق دايىندىقتان ءوتىپ، وقۋ سوڭىندا اسكەري بيلەت الادى.
بىراق قوعامدا بۇل جۇيەگە كوزقاراس ءارتۇرلى. ءبىرى ونى ءتيىمدى رەفورما دەسە، ەندى ءبىرى “اقىلى اسكەري بيلەت الۋ ءتاسىلى” دەپ سىنايدى. ياعني، مەملەكەت اسكەردى جاڭاشا فورماتتا ۇسىنۋعا تىرىسقانىمەن، جاستاردىڭ باسىم بولىگى بۇل باستاماعا بەيتاراپ قاراپ وتىر.
جەكە كومپانيالاردىڭ “كومەگى”
اسكەرگە بارۋدان باس تارتۋعا ەش نەگىز بولماسا، بۇل ارەكەت زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى. سەبەبى جالتارۋ ماسەلەسى زاڭ جۇزىندە ناقتى رەتتەلگەن. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، مۇنداي جاعدايلاردا الدىمەن ءتۇسىندىرۋ جانە الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. الايدا ەسكەرتۋ العاننان كەيىن دە اسكەري بورىشىن وتەمەي جۇرگەن ازاماتتارعا زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىك قولدانىلادى.
ەگەر شاقىرتۋ قاعازىنا كەلمەگەن جاعدايدا، ازامات 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى (شامامەن 37 مىڭ تەڭگە) ايىپپۇل تولەيدى. ال ادەيى جالتارۋ فاكتىسى دالەلدەنسە، قىلمىستىق كودەكستىڭ 387-بابىنا سايكەس، 3000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن (شامامەن 11 ميلليون تەڭگە) ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 800 ساعاتقا دەيىنگى قوعامدىق جۇمىستارعا نە ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
دەگەنمەن، زاڭداعى ناقتى جاۋاپكەرشىلىك پەن ايىپپۇلدارعا قاراماستان، جاستار اراسىندا اسكەري قىزمەتتەن باس تارتۋ نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋعا ۇمتىلۋ ازايعان جوق. كەرىسىنشە، سوڭعى جىلدارى بۇل قۇبىلىس جاڭا باعىتقا، “قىزمەت نارىعىنا” اينالدى.
اسكەردەن كەيىنگە قالدىرۋ نەمەسە مۇلدە بوساتۋ قىزمەتىن ۇسىناتىن ۇيىمدار تۋرالى ءبىز ءوز زەرتتەۋىمىز بارىسىندا انىقتادىق. سولاردىڭ ءبىرى الماتى قالاسىندا جۇمىس ىستەيدى جانە وزدەرىن «قۇقىقتىق جانە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعى» رەتىندە تانىستىرادى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى جارنامالانىپ جۇرگەن بۇل قىزمەت بىزگە دە قىزىق كورىندى. كەڭەس الۋ ءۇشىن الدىن الا 1000 تەڭگە تولەپ، ءوتىنىم قالدىردىق. كوپ ۇزاماي وپەراتور حابارلاستى.
اڭگىمە بىردەن رەسمي سۇراقتاردان باستالدى:
– قازىر جۇمىس ىستەيسىز بە، الدە وقۋداسىز با؟ قانشالىقتى شۇعىل قاجەت؟ دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟
ءبىزدىڭ ادام سپورتپەن شۇعىلداناتىنىن، جارىستارعا قاتىسىپ جۇرگەنىن جانە جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ جاتقانىن ايتتى. بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءساتتى ءوتىپ، دەنساۋلىعى مىقتى ەكەنىن دە ناقتىلاپ ءوتتى.
– ياعني ءوزىنىزدى تولىقتاي ساۋ دەپ ويلايسىز با؟
– ءيا، دارىگەرلەر دە سولاي ايتتى، ءبارى قالىپتى.
سول ساتتە وپەراتور جەڭىل كۇلىپ بىلاي دەدى:
– تولىق ساۋ ادام بولمايدى عوي، ءبارىنىڭ ءوز ءالسىز تۇسى بار. كىمنىڭ جۇيكەسى، كىمنىڭ قىسىمى، كىمنىڭ كوزى… ءبارى دە نەگىز بولا الادى.
وسى قىسقا ديالوگتىڭ وزىنەن-اق اڭگىمەنىڭ باعىتى تۇسىنىكتى بولدى. مۇندا اڭگىمە ناقتى دەنساۋلىق جايىندا ەمەس، “قۇجات جۇزىندە” شەشىم تابۋعا ارنالعان سحەما ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. بۇدان كەيىن وپەراتور بىزگە بۇكىل پروتسەستىن قالاي جۇرەتىنىڭ ءتۇسىندىردى.
– الدىمەن زاڭگەرلەر ءسىزدىڭ كەيسىڭىزدى تولىق تالدايدى. ەگەر نەگىز بولسا، كومپانيا مەن كليەنت اراسىندا رەسمي كەلىسىمشارت جاسالادى، وندا كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرى مەن مىندەتتەمەلەر ناقتى جازىلادى. سودان كەيءىن تىركەۋ ورنىڭىزدى الماتىعا اۋىستىرامىز. وسى كەزدە ءبىز ءسىزدى سەرىكتەس كلينيكالارىمىزدىڭ بىرىنە جولدايمىز. ول جەردە مەديتسينالىق تەكسەرىس وتكەننەن كەيىن، قورىتىندى دايىندالادى. ۆوەنكوماتقا بارۋعا ءبىر اپتا قالعاندا الماتىعا كەلۋىڭىز كەرەك. بارلىق ءراسىم شامامەن ءۇش-ءتورت كۇن ىشىندە اياقتالادى.
وسى قىزمەتتىڭ باعاسى تۋرالى سۇراعاندا، وپەراتور ەش كىدىرمەستەن بىلاي جاۋاپ بەردى:
– كليەنتكە ەكى پاكەت ۇسىنىلادى: تولىق سۇيەمەلدەۋ جانە قۇجات دايىنداۋ. تولىق سۇيەمەلدەۋ 1,2 ميلليون تەڭگە، ال تەك قۇجات راسىمدەۋ نۇسقاسى 800 مىڭ. بىرىنشىسىندە ءبىزدىڭ ماماندار كليەنتپەن بىرگە بارلىق كەزەڭنەن وتەدى. تىركەۋدى اۋىستىرۋ، كلينيكاعا جولداۋ، قۇجات جيناۋ، ءبارى قامتىلادى. ەكىنشى نۇسقادا ءبىز تەك قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ بەرەمىز، قالعانىن كليەنت ءوزى اتقارادى.
مۇنداي باعانى ەستىگەن ساتتە تاڭدانىسىمىزدى جاسىرا المادىق. دەگەنمەن وپەراتور بۇعان ۇيرەنگەندەي، “بۇل – قالىپتى تاجىريبە” دەپ جاۋاپ بەردى.
«ناتيجە كەپىلدى مە؟» دەگەن سۇراققا ول سەنىمدى تۇردە:
– 99 پايىز جاعدايدا ماسەلە شەشىلەدى. تەك ءتورت كليەنتكە عانا ءوز باستامامىزبەن باس تارتتىق.
وسى اڭگىمەدەن كەيىن ءبىر نارسە انىق بولدى. مۇنداي قىزمەتتەر تەك سۇرانىستان ەمەس، ۇمىتسىزدىكتەن تۋعان نارىققا اينالعان. زاڭنان گورى امال ىزدەيتىندەر كوبەيگەن.
وسىعان بايلانىستى ءبىز زاڭگەر ايجان تولىسبايقىزىنان مۇنداي قىزمەتتەردىڭ قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن سۇرادىق.
ايجان تولىسبايقىزى:
«قۇقىقتىق تۇرعىدان بۇل قىزمەتتەردى زاڭسىز دەۋ قيىن، سەبەبى ولار رەسمي مەديتسينالىق قورىتىندى مەن قۇجاتتاردى پايدالانادى. دەگەنمەن، بۇل تاجىريبە اسكەري جۇيەدەگى السىزدىكتى جانە ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە ەمەس، جەكە دەلدالدارعا كوبىرەك يەك ارتاتىنىن ايقىن كورسەتەدى»، - دەيدى ول.
2020-2025 جىلدار ارالىعىندا 92 مىڭعا جۋىق ازامات اسكەري قىزمەتتەن جالتارعان، ولاردىڭ 12 مىڭى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. مۇنداي دەرەكتەر قوعام مەن قورعانىس جۇيەسى اراسىنداعى ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن الشاقتىقتىڭ ءالى دە بار ەكەنىن بايقاتادى.
اسكەري قۇرىلىمدارعا دەگەن قوعامدىق كۇدىك پەن بەدەلدىڭ تومەندەۋى ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنە اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بۇگىنگى باستى مىندەت تەك زاڭ اياسىندا ەمەس، جاستاردىڭ كوزقاراسى مەن ىشكى قابىلداۋىن وزگەرتۋ ارقىلى اسكەردىڭ بەدەلىن قالپىنا كەلتىرۋ.
سونىمەن بىرگە حالىقارالىق باعالاۋلار قازاقستان اسكەرىنىڭ الەۋەتىن جوعارى باعالايدى. Global Firepower 2025 رەيتينگى بويىنشا ەلىمىز 145 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 57-ورىندا، ال ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. بۇل اسكەري الەۋەتتىڭ، تەحنيكا مەن كادرلىق بازانىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن سىرتقى قۋاتتىڭ ءوزى ىشكى سەنىمسىزدىكتى الماستىرا المايدى.
ءدال وسى سەنىمسىزدىك پەن ادىلدىككە دەگەن ءۇمىتتىڭ تاۋسىلۋى قورعانىس سالاسىنداعى بىلىقتىڭ شەگىنە جەتكەنىن كورسەتتى. 2025 جىلى 10 قاراشا كۇنى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ الدىندا بىرنەشە ساربازدىڭ انالارى جينالدى. ولار بالالارىنىڭ ولىمىنە قاتىستى ىستەردىڭ قايتا قارالۋىن، كىنالىلەردىڭ جازالانعانىنا كوز جەتكىزۋدى جانە اسكەري جۇيەگە تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى. انالار ۇلدارىنىن قازاسىن جەكە قايعى رەتىندە عانا قاراستىرمايدى، ونى جۇيەدەگى جاۋاپسىزدىق پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ سالدارى دەپ ەسەپتەيدى.
ەندى ولار مينيسترلىكتىڭ ەمەس، پرەزيدەنتتىڭ وزىمەن كەزدەسىپ، ماسەلەنى اشىق تالقىلاۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جينالىس قوعامداعى تەرەڭ سەنىمسىزدىكتىڭ جانە اسكەري سالاداعى داعدارىستىڭ ايقىن كورىنىسىنە اينالدى.
وسى وقيعادان كەيىن مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەنى نازارسىز قالدىرماي، باس پروكۋرورعا ون ەكى كۇن ىشىندە انالاردىڭ بارلىق شاعىمىن قاراۋدى، تەرگەۋ بارىسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن باعالاۋدى مىندەتتەدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس، باس پروكۋراتۋرا قازا تاپقان جانە زارداپ شەككەن جاس ساربازداردىڭ انالارىن جەكە قابىلداپ، ولاردىڭ ايتقان ءاربىر ماسەلەسىن مۇقيات قاراۋعا ۋادە بەردى.
قارۋلى كۇشتىڭ قۋاتى تەك زاماناۋي تەحنيكامەن نەمەسە قابىلدانعان رەفورمالارمەن ولشەنبەيدى. ناعىز مىقتى اسكەر رۋحى بيىك، ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ورتا. ونىڭ مادەنيەتى مەن قادىرى قوعامنىڭ جالپى كوزقاراسىنا تاۋەلدى. ەگەر جاستار بۇل سالانى قاۋىپسىز ءارى ءادىل دەپ قابىلداماسا، ەشقانداي تسيفرلاندىرۋ دا، جاڭا فورمات تا سەنىمدى قالىپتاستىرا المايدى.
بۇگىنگى باستى ماقسات ادام مەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءتۇسىنىستى كۇشەيتۋ. اسكەر تەك ءتارتىپ پەن بۇيرىق جۇيەسى ەمەس، ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ ابىرويى مەن ازاماتتىق سانا قالىپتاستىراتىن ورتا بولۋى كەرەك.
ۇرپاقتىڭ ەرىك-جىگەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ەرتەڭگى مەملەكەتتىڭ تىرەگى. سوندىقتان اسكەري جۇيەنى ادىلدىك پەن اشىقتىققا نەگىزدەۋ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق بورىشى.
ءامينا ءادىلجان
