Soŋǧy jyldary äsker taqyryby qoǧamda būrynǧydan da özektı bola tüstı. Äskerdegı ölım-jıtım, älımjettık, zorlyq pen ädıletsızdıkke qatysty jaŋalyqtar jiı şyǧyp, jastar men olardyŋ ata-analary arasynda ürei men senımsızdık qalyptasty.
«Balamdy äskerge jıbersem, aman orala ma?» degen sūraq bügınde köp ata-ananyŋ kökeiınde tūr. Al köşede jastardy küştep ūstau, qoǧamda “oblava” dep atalǧan jaǧdailar būl qorqynyşty odan saiyn küşeittı. Äskerge baru mındet emes, qauıptıŋ közıne ainalǧandai äser qaldyrdy. Osyndai ürdıstıŋ saldarynan qoǧamda jaŋa baǧyt qalyptasty. Jeke kompaniialar äskeri boryşty keiınge qaldyruǧa nemese äskerden zaŋdy jolmen bosatuǧa kömektesetın aqyly qyzmetter ūsyna bastady. Būl jastardyŋ armiiadan qaşqysy kelgenınen emes, jüiege degen senımnıŋ älsıregenın körsetedı.
Qorǧanys ministrlıgınıŋ mälımetınşe, soŋǧy bes jylda el boiynşa şamamen 850 myŋ azamat äskerge şaqyru jasynda bolǧan. Solardyŋ ışınde 178 myŋy ǧana äskeri qyzmetke qabyldanǧan. Al qalǧandary türlı sebeptermen - bır bölıgı keiınge qaldyrylyp, endı bırı densaulyǧyna nemese otbasylyq jaǧdaiyna bailanysty bosatylǧan.
Mūndai aiyrmaşylyq qoǧamdaǧy közqarastyŋ ärkelkı ekenın jäne jastardyŋ äskerge baru turaly şeşımıne köptegen jeke ärı äleumettık faktorlar äser etetının körsetedı.
Tömendegı infografika soŋǧy bes jyldaǧy şaqyrylu ürdısın jäne negızgı körsetkışterdı beineleidı.
Köptegen jastardyŋ äskeri boryşyn öteuge asyqpauynyŋ bır sebebı äskerdıŋ ışkı bedelıne degen közqarastyŋ tömendeuı. Al sol jüielık daǧdarystyŋ tüp törkını - sarbazdar arasyndaǧy zorlyq pen qorlau mädenietı.
Būl mäsele bügın ǧana paida bolǧan joq. Äskerdegı beiresmi qatynastar men qysym mädenietı är kezeŋde ärtürlı sipat alǧanymen, tübegeilı joiylǧan emes. Būryn ol aşyq türde körınse, bügınde jasyryn formada saqtalǧan. Är buyn būl mäselenı özınşe şeşuge tyrysty. Bıreuler tärtıptı küşeittı, bıreuler baqylau ornatty, endı bırı sarbazdyŋ bos uaqytyn paidaly ıske baǧyttauǧa tyrysty.
Sol kezeŋde mūndai jüielık mäselelermen tıkelei betpe-bet kelgen äskeri basşylardyŋ bırı - general-leitenant, ŪQK-nıŋ būrynǧy töraǧasy jäne 2012–2013 jyldary Respublikalyq ūlannyŋ qolbasşysy bolǧan Amangeldı Şabdarbaev. Ol būl turaly bylai deidı:
Amangeldı Şabdarbaev:
«Bızdıŋ uaqytta “dedovşina” bolmas üşın bärı naqty tärtıpke baǧyndyryldy. Taŋǧy altyda tūryp, tüngı onda ūiyqtaityn. Sarbazdardyŋ bos uaqyty qalmasyn dep sporttyq jarystar, jattyǧular, mädeni ıs-şaralar ūiymdastyrdyq. Osyndai tärtıp pen kündelıktı belsendılık ozbyrlyqqa jol bermedı».
Onyŋ aituynşa, sol kezde jüiege degen senımdı arttyru üşın äskerge şaqyrylǧandardy mümkındıgınşe öz öŋırıne jaqyn jerge jıberuge tyrysqan.
«Mysaly, Almatydan kelgen Almaty maŋynda, Astanadan kelgen sol öŋırde qyzmet ettı. Senbı-jeksenbı künderı ata-analar arnaiy rūqsatpen kelıp, balasyn uaqytşa üige alyp kete alatyn. Osyndai qarapaiym, ärı adami qadamdar jastardyŋ közqarasyn tübegeilı özgertetın», - deidı general.
Bügıngı künı de, onyŋ pıkırınşe, osyndai täsılder maŋyzdy.
«Äsker tek tärtıp pen būiryq emes, ol ruh pen jıger oiatatyn orta boluy tiıs. Eger är jas “men de elge kerekpın” degen sezımdı tüsınse, eşkım äskerden qoryqpaidy da, qaşpaidy da», - deidı ol.
ÄSKER QORQYNYŞ SİMVOLYNA AINALǦAN BA?
MediaNet halyqaralyq jurnalistika ortalyǧyna qarasty DEMOSCOPE qoǧamdyq pıkırdı jedel baqylau biurosynyŋ 2025 jylǧy saualnamasy qoǧamdaǧy köŋıl küidı aiqyn körsettı.
Saualnamaǧa säikes, azamattardyŋ 40 paiyzdan astamy äskerdegı basty mäsele retınde zorlyq-zombylyq pen «dedovşina» qūbylysyn ataǧan. Taǧy 30 paiyzdan astamy – materialdyq jaǧdaidyŋ tömendıgın jäne 19 paiyzy patriotizm men moraldyq ruhtyŋ älsızdıgın negızgı sebep retınde körsetken.
Sonymen qatar, saualnama qatysuşylarynyŋ tek 38,3 paiyzy ǧana jaqyn adamynyŋ äskerge baruyn tolyq qoldaitynyn aitqan. Al 25,8 paiyzy –qoldaitynyn, bıraq qatty uaiymdaitynyn jetkızgen. Respondentterdıŋ 7 paiyzy äskerge barmaudyŋ zaŋdy jolyn ızdep kömek beretının, al 3 paiyzy basqa amal qarastyratynyn aitqan.
BIR SARBAZDYŊ TAǦDYRY – TŪTAS JÜIENIŊ KÖRINISI
Jastardy alaŋdatatyny myltyq ne sap tüzegen kün emes, jüienıŋ özındegı ädıletsızdık pen jasyryn tärtıp. Äskerge attanǧan sarbazdar elın qorǧauǧa emes, qorqynyş pen qysymǧa toly ortaǧa tap bolam ba dep alaŋdaidy.
Soŋǧy üş jyldyŋ ışınde şamamen 270 sarbazdyŋ ölımı tırkelgen. Köp jaǧdaida resmi tüsındırmeler ūqsas: «öz-özıne qol jūmsaǧan», «qarumen abaisyz jūmys ıstegen», «kezdeisoq jaǧdai». Bıraq ata-analar men qoǧam būl nūsqalarǧa senbeidı. Olar äskeri bölımderdegı şynaiy jaǧdaidy jasyru äreketı dep qabyldaidy.
Mūndai oqiǧalardyŋ taǧy bır auyr mysaly –Almaty oblysynyŋ tūrǧyny, 18 jastaǧy Armanjan Aryqbai äskerge öz erkımen emes, mäjbürlı türde alynǧandardyŋ bırı boldy. Ol közı naşar köretın II top mügedegı anasymen bırge tūryp, otbasynyŋ jalǧyz asyrauşysy edı. Alaida 2025 jyldyŋ 12 mausymynda ony qaladaǧy sauda ortalyǧynyŋ janynan äskeri kiımdegıler ūstap, eşqandai eskertu men tüsınıkteme bermesten äskerge alyp ketken.
Aldymen ony Qonaev qalasyndaǧy äskeri komissariatqa jetkızıp, ekı täulık boiy sol jerde ūstaǧan. Keiınnen Tarazdaǧy №5513 äskeri bölımge jöneltken. Araǧa bırneşe kün salyp, sapqa tūrǧyzu kezınde Armanjan esınen tanyp qūlaǧan. Tarazda üş kün bolǧannan keiın ony Almatydaǧy Ūlttyq ūlannyŋ äskeri bölımıne auystyrǧan.
Anasy Farida Qajymūratovanyŋ aituynşa, Armanjan Almatyǧa kelgen soŋ kezdesıp, Qonaevta özın äskeri qyzmetşı ūryp-soqqanyn jetkızgen. Äiel dereu därıgerlerge jügıngenımen, «eşqandai auyr jaraqat joq» degen jauap alǧan. Alaida köp ūzamai oǧan «ūlyŋyzdyŋ basynda ısık bar» degen habar jetken.
3 şılde künı Farida Qajymūratova ūlyn körmek bolyp, äskeri lazaretke barady. Bıraq onda oǧan:«Ūlyŋyz basqa mekemede tekserıste jür» - degen jauap beredı.
Al bırneşe saǧattan soŋ därıgerdıŋ auzynan mülde basqa söz estidı: «Men jaŋa ǧana ūlyŋyzdy psihiatriialyq dispanserge jatqyzdym».
Anasy būl şeşımge kelısım bermegen. Auruhana esıgıne kelgende “jūmys uaqyty bıttı” degen jauap estıp, kıre almai qalǧan. Köru qabıletı älsıregen ana ūlyn tabu üşın öz betımen ızdeuge kırısken.
Qorǧanys ministrlıgınıŋ «Oŋtüstık» öŋırlık qolbasşylyǧynyŋ baspasöz qyzmetı būl jaǧdaiǧa bailanysty bylai dep jauap berdı:
«17 mausym künı №5513 äskeri bölımınıŋ oqu-jattyǧu punktınde bastapqy äskeri qyzmetın ötep jürgen sarbazda sıŋır tartylu ūstamasy baiqaldy. Ol dereu medisinalyq mekemege jetkızıldı. Öz aituynşa, äskerge deiın basynan jaraqat alyp, keiınnen sondai jaǧdailar qaitalanyp tūrǧan. Qazır ol Almaty qalasyndaǧy Respublikalyq psihikalyq densaulyq ortalyǧynda tekserısten ötude. Jaǧdaiy qanaǧattanarlyq, tiıstı em jürgızılude».
Alaida anasy būl mälımettermen kelıspei, ūlynyŋ äskerge deiın tolyqtai sau bolǧanyn, psihiatriialyq esepte tūrmaǧanyn jäne densaulyǧyna eşqaşan şaǧymdanbaǧanyn aitady. Būdan bölek, ol balasynyŋ otbasyn jalǧyz özı asyraǧanyn da jetkızdı.
Būl oqiǧa qoǧamda oryndy sūraq tuǧyzdy: Nege äskerge şaqyru komissiiasy äleumettık osal toptaǧy, mügedek anasyn baǧyp otyrǧan jalǧyz balany qyzmetke jaramdy dep tanydy? Zaŋ boiynşa azamat bosatyluy tiıs emes pe? Älde keide jüie adamnyŋ ömırlık jaǧdaiyna köz jūma qarai ma?
Osyndai oqiǧalardan keiın qoǧamda äskeri bölımderdegı tärtıp pen sarbazdardyŋ jaǧdaiyna qatysty köptegen sūraq tuyndady. Sol sūraqtardyŋ jauabyn tabu üşın bız äsker qatarynda boryşyn ötep kelgen, aty-jönın jariialaudan bas tartqan sarbazben sūhbattastyq.
«Basynda bärı qalypty körındı. Äskeri tärtıpke üirenısu qiyn bolsa da, şydaiyn dedım. Bıraq uaqyt öte kele şynaiy jaǧdaidy köresıŋ. Bırdeŋe dūrys ıstemeseŋ, bırden ūrys estisıŋ. Keide ūrys emes, qorlau. “Tärtıp ornatamyz” degen syltaumen küş qoldanady. Bır joly bır sarbazǧa taburetkany qolyna ūstatyp qoidy, şarşasa da tastauǧa rūqsat bermedı. Saǧattap tūrdy. Keide tıptı ofiserdıŋ özı de aralasyp, bärın köre tūra ündemeidı. Ondai sätte eşteŋe aita almaisyŋ, al aitsaŋ, erteŋ saǧan qarsy şyǧady», - deidı ol.
Sarbazdyŋ aituynşa, äskerdegı eŋ auyr närse fizikalyq emes, psihologiialyq qysym.
«Bır söz artyq aitsaŋ, senı “tärtıpke baǧynbaidy” deidı. Sondyqtan bärı ündemei jürıp, sanauly aidy ötkızıp şyǧudy ǧana oilaidy. Äsker er jıgıttı şyŋdaidy deidı ǧoi, al menıŋşe, kei jerde ol adamdy syndyrady», - dep tüiındedı sarbaz.
«Dedovşina» men älımjettık mäselesı tek Qazaqstanǧa tän emes. Būl älemdık armiialardaǧy ortaq problema. Mysaly, AQŞ-ta jürgızılgen zertteu nätijesınde äskeri qyzmetşılerdıŋ şamamen 12 paiyzy qyzmet barysynda bullingke nemese älımjettıkke ūşyraǧanyn aitqan. Al Norvegiiada jasalǧan äleumettık zertteu boiynşa, sarbazdardyŋ 22 paiyzy özderın qysym qūrbany sanasa, 19 paiyzy mūndai äreketke özderı de qatysqanyn moiyndaǧan. Būl derekter äskeri ortadaǧy zorlyq pen psihologiialyq qysymnyŋ jahandyq sipatqa ie ekenın, alaida onyŋ auqymy men saldary är elde ärtürlı deŋgeide körınetının aiqyn däleldeidı. Al qorǧanys ministrlıgınıŋ älemde bar äskerdegı älımjettıktı nege joqqa şyǧaryp kele jatqany belgısız.
JASTARDYŊ JAŊA ÜREII
Azamattardyŋ öz erkımen äskerge baruǧa qūlşynysy azaiǧan saiyn, kei öŋırlerde būl mäselenı küşpen şeşu äreketterı baiqala bastady. Sol ürdıstıŋ eŋ dauly mysaly qoǧamda «oblava» degen atpen belgılı zaŋsyz şaqyru täsılderı.
Būl jaǧdai, äsırese, soŋǧy jyldary jiılep, qoǧamda ülken narazylyq tudyrdy. Äleumettık jelılerde äskeri formadaǧy adamdardyŋ köşede jürgen jas jıgıtterdı ūstap, eş tüsınıkteme bermesten kölıkke otyrǧyzyp, äskeri komissariatqa (voenkomatqa) aparyp jatqany turaly beinerolikter qoǧamda talqylau tudyrdy.
2025 jyldyŋ mausymynda eldı dürlıktırgen jaǧdaidyŋ bırı Nazarbaev universitetınıŋ Foundation baǧdarlamasy tülegınıŋ köşede ūstalyp, äskeri bölımge bırden jetkızıluı boldy. Ol kezde student bakalavriatqa qabyldau nätijesın kütıp, oqu aqysynyŋ kepılın tölegen edı. Alaida äskeri bölım ökılderı onyŋ «student» märtebesın moiyndamaǧan.
JSN nömırı eGov bazasyndaǧy joǧary oqu oryndary tızımıne enbegen, öitkenı resmi qabyldau turaly būiryq tek tamyz aiynda şyǧuy tiıs bolǧan. Qorǧanys ministrlıgı būl ärekettı zaŋǧa sai dep tüsındırıp, «Foundation baǧdarlamasy resmi türde joǧary bılım sanatyna kırmeidı» degen uäj keltırdı.
Oqiǧa qoǧamda ülken rezonans tuǧyzdy. Būdan keiın Nazarbaev universitetınıŋ äkımşılıgı studentterdıŋ qūqyǧyn qorǧau maqsatynda arnaiy şeşım qabyldap, Foundation baǧdarlamasyn tämamdaǧan tülekterdı bakalavriattyŋ bırınşı kursyna aldyn ala tırkeu turaly būiryq şyǧardy. Būl olardyŋ äskeri şaqyrudan keiınge qaldyru qūqyǧyn zaŋdy türde bekıttı. Universitet būl qadamdy «bılım aluşylardyŋ qauıpsızdıgı men akademiialyq qūqyǧyn qorǧau üşın qabyldanǧan şara» dep tüsındırdı.
Osy oqiǧadan keiın äleumettık jelıler men BAQ-ta taraǧan jaŋalyqtar jastardy odan saiyn alaŋdatty. Endı köpşılık üşın äskerge şaqyru tek mındet emes, mazasyzdyq pen belgısızdıktıŋ sebebı. Kei jıgıtter keşkı uaqytta köşede jüruden nemese qoǧamdyq oryndarda ūzaq boludan qaşady, sebebı kez kelgen sätte «voenkomat ökılderı kelıp qalar» degen oi maza bermeidı.
Mūndai alaŋ köŋıl tek el ışındegı jastarǧa tän emes. Soŋǧy jyldary şetelde oqyp jürgen studentter de däl osyndai küidı bastan keşırude.
AQŞ-ta bılım alyp jürgen 19 jastaǧy student elge oraludy uaiym men kümänmen qabyldaidy:
«Soŋǧy uaqytta Qazaqstanǧa qaita oraludyŋ özı men üşın üreige ainaldy. Är kelgen saiyn köşede jürgen jıgıtterdı ūstap äketıp jatqan videolardy köremın de, özımnıŋ de sondai jaǧdaiǧa tap boluym mümkın be dep oilaimyn. Būl mülde aqylǧa qonbaityn jaǧdai. Men qaşyp jürgen qylmysker emespın, tek öz oquymdy oqyp, bılım alǧym keledı», - deidı ol.
Būl mazasyzdyqty jūmys ısteitın jastar da sezınedı. 23 jastaǧy jıgıt universitettı bıtırıp, bırneşe jyldan berı mamandyǧy boiynşa jūmys ıstep jür. Densaulyǧyna bailanysty äskeri qyzmetke jaramsyz dep tanylǧanyna qaramastan, şaqyru nauqany bastalsa bolǧany, ıştei tynyştyq joǧalady.
«Keide voenkomat ökılderı jūmys oryndaryna kelıp, jas qyzmetkerlerdıŋ qūjattaryn tekseredı. Ondai kezde bärımız abdyrap qalamyz, keibır ärıptester tıptı sol künı jūmysqa kelmei qoiady. Soŋǧy uaqytta bärın eş aiyrmaşylyqsyz ūstai beredı degen oi maza bermeidı. Densaulyǧym jaramaitynyn däleldeitın anyqtamam bolsa da, tüsınbei, ertıp ketıp qaluy mümkın degen oi maza bermeidı», - deidı ol.
Eske sala keteiık, Qazaqstanda äskerge şaqyru jasyna 18 ben 27 jas aralyǧyndaǧy azamattar jatady.
Būǧan qosa, bız söilesken bırneşe respondent äskerge şaqyru mausymynda voenkomat ökılderı kompiuterlık klubtar men oiyn ortalyqtaryna jiı baratynyn aitty. Sol jerlerde jastar köp jinalatynyn bılgen olar, keide klub ielerımen kelısıp, keluşıler turaly aqparat alyp otyrady eken.
«Kei klubtar voenkomatpen bailanysyp, kım jiı kelıp oinaitynyn aityp beredı. Sodan keiın bır künı ädettegıdei oinap otyrǧan jıgıtterdı ūstap äketedı», - deidı jastardyŋ bırı.
Mūndai äreketter qoǧamda «jospardy oryndau üşın kez kelgen amalǧa barady» degen pıkırdı küşeittı.
Äskerdıŋ bedelın arttyrudyŋ ornyna, mūndai oqiǧalar jastardy odan saiyn alşaqtatyp, boilarynda alaŋdauşylyq pen senımsızdık qaldyrdy.
JÜIENI SİFRLANDYRU ÖZGERISTIŊ BASTAUY MA?
Osyndai oqiǧalar men qoǧamda tuyndaǧan senım daǧdarysynan keiın Qorǧanys ministrlıgı äskerdıŋ imidjın qalpyna keltıru men jüienı jaŋartuǧa kırıstı. Vedomstvo ökılı Farhat Aidarbaevtyŋ aituynşa, endı köşede jürgen jastardy küştep ūstap, qorǧanys ısterı jönındegı departamentke jetkızu täjıribesıne jol berılmeidı.
Jaŋa format aiasynda şaqyryluşylardy ırıkteu tolyqtai sifrlandyrylǧan jüie arqyly jürgızıledı. Endı azamattarǧa äskerge şaqyru turaly habarlama üş türlı jolmen: SMS-habarlama, «Egov» portaly jäne dästürlı qaǧaz şaqyrtu türınde jıberıledı. Şaqyryluşy öz derekterın onlain tekserıp, eger medisinalyq nemese zaŋdy sebepterı bolsa, keiınge qaldyrudy elektrondy türde räsımdei alady. Sondai-aq şaqyrtu kemınde üş kün būryn jıberıluı tiıs.
Qorǧanys ministrlıgınıŋ mälımetınşe, būl jaŋa täsıl «Smart-voenkomat» jobasynyŋ jalǧasy bolyp tabylady jäne ol azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧauǧa, aşyqtyq pen ädıldıktı arttyruǧa baǧyttalǧan. Sonymen qatar, endı jas sarbazdy qai äskeri bölımge nemese äsker türıne jıberu kerektıgın jasandy intellekt jüiesı anyqtaityn bolady.
Jüie är azamattyŋ tuǧan jerı, densaulyǧy, bılımı men käsıbi daǧdylary turaly mälımetterdı taldap, oǧan eŋ säikes keletın baǧytty ūsynady. Vise-ministr Darhan Ahmedievtıŋ aituynşa, būl jaŋaşyldyq «äskerge adamdy jai jospar üşın emes, onyŋ äleuetın eskere otyryp qabyldau» maqsatynda engızılgen.
Būl sifrlyq şeşımder adami faktordyŋ äserın azaityp, ädıldıktı qamtamasyz etuge baǧyttalǧan reformanyŋ maŋyzdy bölıgı. Ministrlıktıŋ aituynşa, jaŋa jüie äskeri qyzmettı zamanaui deŋgeige köterıp, jas buynnyŋ äskerge degen közqarasyn jaŋaşa qalyptastyruy tiıs.
Sonymen qatar, jastardy yntalandyru maqsatynda memleket 2025 jyly 2700 bılım grantyn jäne äskeri oqu oryndaryna tüsuge arnalǧan 500 sertifikat böldı. Endı äskerden keiın joǧary oqu ornyna tüsu üşın ŪBT tapsyrmai-aq, sūhbat negızınde qabyldanuǧa bolady. Būl reformalar äskeri qyzmettı mındet emes, öz bolaşaǧyŋa mümkındık retınde körsetuge baǧyttalǧan dep habarlandy. Bastapqyda būl bastama qoǧamda basqaşa qabyldandy, jaŋalyqtarda “grant barlyǧy üşın qoljetımdı bolady” dep habarlanǧan edı. Al ıs jüzınde būl mümkındık şekteulı jäne tek belgılı bır kriteriilerge sai keletın, ülgılı qyzmet ötkergen sarbazdarǧa ǧana berıledı. Sondyqtan da būl jüienıŋ naqty tetıkterı men ädıldıgı turaly sūraqtar älı de özektı bolyp otyr.
Bilık äskeri boryşty öteudıŋ balama joldaryn da ūsynuda. Qorǧanys ministrlıgıne qarasty äskeri-tehnikalyq mektepter (VTŞ) arnaiy 40 kündık qysqartylǧan äskeri daiyndyq kursyn ötkızedı. Baǧdarlamanyŋ qūny şamamen 390 myŋ teŋge, ūzaqtyǧy 42 jūmys künı. Osy uaqyt ışınde qatysuşylar atys, saptyq jäne taktikalyq daiyndyqtan ötıp, oqu soŋynda äskeri bilet alady.
Bıraq qoǧamda būl jüiege közqaras ärtürlı. Bırı ony tiımdı reforma dese, endı bırı “aqyly äskeri bilet alu täsılı” dep synaidy. Iаǧni, memleket äskerdı jaŋaşa formatta ūsynuǧa tyrysqanymen, jastardyŋ basym bölıgı būl bastamaǧa beitarap qarap otyr.
JEKE KOMPANİIаLARDYŊ “KÖMEGI”
Äskerge barudan bas tartuǧa eş negız bolmasa, būl äreket zaŋ būzuşylyq bolyp sanalady. Sebebı jaltaru mäselesı zaŋ jüzınde naqty rettelgen. Qorǧanys ministrlıgınıŋ mälımetınşe, mūndai jaǧdailarda aldymen tüsındıru jäne aldyn alu şaralary jürgızıledı. Alaida eskertu alǧannan keiın de äskeri boryşyn ötemei jürgen azamattarǧa zaŋmen belgılengen jauapkerşılık qoldanylady.
Eger şaqyrtu qaǧazyna kelmegen jaǧdaida, azamat 10 ailyq eseptık körsetkışke deiıngı (şamamen 37 myŋ teŋge) aiyppūl töleidı. Al ädeiı jaltaru faktısı däleldense, Qylmystyq kodekstıŋ 387-babyna säikes, 3000 ailyq eseptık körsetkışke deiın (şamamen 11 million teŋge) aiyppūl salynady nemese 800 saǧatqa deiıngı qoǧamdyq jūmystarǧa ne üş jylǧa deiın bas bostandyǧynan aiyru jazasy qarastyrylǧan.
Degenmen, zaŋdaǧy naqty jauapkerşılık pen aiyppūldarǧa qaramastan, jastar arasynda äskeri qyzmetten bas tartu nemese keiınge qaldyruǧa ūmtylu azaiǧan joq. Kerısınşe, soŋǧy jyldary būl qūbylys jaŋa baǧytqa, “qyzmet naryǧyna” ainaldy.
Äskerden keiınge qaldyru nemese mülde bosatu qyzmetın ūsynatyn ūiymdar turaly bız öz zertteuımız barysynda anyqtadyq. Solardyŋ bırı Almaty qalasynda jūmys ısteidı jäne özderın «qūqyqtyq jäne medisinalyq kömek körsetu ortalyǧy» retınde tanystyrady.
Äleumettık jelılerde jiı jarnamalanyp jürgen būl qyzmet bızge de qyzyq körındı. Keŋes alu üşın aldyn ala 1000 teŋge tölep, ötınım qaldyrdyq. Köp ūzamai operator habarlasty.
Äŋgıme bırden resmi sūraqtardan bastaldy:
– Qazır jūmys ısteisız be, älde oqudasyz ba? Qanşalyqty şūǧyl qajet? Densaulyǧyŋyz qalai?
Bızdıŋ adam sportpen şūǧyldanatynyn, jarystarǧa qatysyp jürgenın jäne jaqynda universitettı tämamdap jatqanyn aitty. Būǧan deiın bırneşe ret medisinalyq tekseruden sättı ötıp, densaulyǧy myqty ekenın de naqtylap öttı.
– Iаǧni özınızdı tolyqtai sau dep oilaisyz ba?
– İä, därıgerler de solai aitty, bärı qalypty.
Sol sätte operator jeŋıl külıp bylai dedı:
– Tolyq sau adam bolmaidy ǧoi, bärınıŋ öz älsız tūsy bar. Kımnıŋ jüikesı, kımnıŋ qysymy, kımnıŋ közı… bärı de negız bola alady.
Osy qysqa dialogtyŋ özınen-aq äŋgımenıŋ baǧyty tüsınıktı boldy. Mūnda äŋgıme naqty densaulyq jaiynda emes, “qūjat jüzınde” şeşım tabuǧa arnalǧan shema ekenın aŋǧaru qiyn emes edı. Būdan keiın operator bızge bükıl prosestın qalai jüretınıŋ tüsındırdı.
– Aldymen zaŋgerler sızdıŋ keisıŋızdı tolyq taldaidy. Eger negız bolsa, kompaniia men klient arasynda resmi kelısımşart jasalady, onda körsetıletın qyzmet türlerı men mındettemeler naqty jazylady. Sodan keiın tırkeu ornyŋyzdy Almatyǧa auystyramyz. Osy kezde bız sızdı serıktes klinikalarymyzdyŋ bırıne joldaimyz. Ol jerde medisinalyq tekserıs ötkennen keiın, qorytyndy daiyndalady. Voenkomatqa baruǧa bır apta qalǧanda Almatyǧa keluıŋız kerek. Barlyq räsım şamamen üş-tört kün ışınde aiaqtalady.
Osy qyzmettıŋ baǧasy turaly sūraǧanda, operator eş kıdırmesten bylai jauap berdı:
– Klientke ekı paket ūsynylady: tolyq süiemeldeu jäne qūjat daiyndau. Tolyq süiemeldeu 1,2 million teŋge, al tek qūjat räsımdeu nūsqasy 800 myŋ. Bırınşısınde bızdıŋ mamandar klientpen bırge barlyq kezeŋnen ötedı. Tırkeudı auystyru, klinikaǧa joldau, qūjat jinau, bärı qamtylady. Ekınşı nūsqada bız tek qajettı qūjattardy daiyndap beremız, qalǧanyn klient özı atqarady.
Mūndai baǧany estıgen sätte taŋdanysymyzdy jasyra almadyq. Degenmen operator būǧan üirengendei, “būl – qalypty täjıribe” dep jauap berdı.
«Nätije kepıldı me?» degen sūraqqa ol senımdı türde:
– 99 paiyz jaǧdaida mäsele şeşıledı. Tek tört klientke ǧana öz bastamamyzben bas tarttyq.
Osy äŋgımeden keiın bır närse anyq boldy. Mūndai qyzmetter tek sūranystan emes, ümıtsızdıkten tuǧan naryqqa ainalǧan. Zaŋnan görı amal ızdeitınder köbeigen.
Osyǧan bailanysty bız zaŋger Aijan Tolysbaiqyzynan mūndai qyzmetterdıŋ qanşalyqty zaŋdy ekenın sūradyq.
Aijan Tolysbaiqyzy:
«Qūqyqtyq tūrǧydan būl qyzmetterdı zaŋsyz deu qiyn, sebebı olar resmi medisinalyq qorytyndy men qūjattardy paidalanady. Degenmen, būl täjıribe äskeri jüiedegı älsızdıktı jäne azamattardyŋ memleketke emes, jeke deldaldarǧa köbırek iek artatynyn aiqyn körsetedı», - deidı ol.
2020-2025 jyldar aralyǧynda 92 myŋǧa juyq azamat äskeri qyzmetten jaltarǧan, olardyŋ 12 myŋy äkımşılık jauapkerşılıkke tartylǧan. Mūndai derekter qoǧam men qorǧanys jüiesı arasyndaǧy özara senımsızdık pen alşaqtyqtyŋ älı de bar ekenın baiqatady.
Äskeri qūrylymdarǧa degen qoǧamdyq küdık pen bedeldıŋ tömendeuı eldıŋ qorǧanys qabıletıne äser etetın maŋyzdy faktorlardyŋ bırı. Sondyqtan bügıngı basty mındet tek zaŋ aiasynda emes, jastardyŋ közqarasy men ışkı qabyldauyn özgertu arqyly äskerdıŋ bedelın qalpyna keltıru.
Sonymen bırge halyqaralyq baǧalaular Qazaqstan äskerınıŋ äleuetın joǧary baǧalaidy. Global Firepower 2025 reitingı boiynşa elımız 145 memlekettıŋ ışınde 57-orynda, al Ortalyq Aziiada bırınşı orynda tūr. Būl äskeri äleuettıŋ, tehnika men kadrlyq bazanyŋ jetkılıktı ekenın körsetedı. Degenmen syrtqy quattyŋ özı ışkı senımsızdıktı almastyra almaidy.
Däl osy senımsızdık pen ädıldıkke degen ümıttıŋ tausyluy qorǧanys salasyndaǧy bylyqtyŋ şegıne jetkenın körsettı. 2025 jyly 10 qaraşa künı Qorǧanys ministrlıgınıŋ aldynda bırneşe sarbazdyŋ analary jinaldy. Olar balalarynyŋ ölımıne qatysty ısterdıŋ qaita qaraluyn, kınälılerdıŋ jazalanǧanyna köz jetkızudı jäne äskeri jüiege tübegeilı reforma jürgızudı talap ettı. Analar ūldarynyn qazasyn jeke qaiǧy retınde ǧana qarastyrmaidy, ony jüiedegı jauapsyzdyq pen ädıletsızdıktıŋ saldary dep esepteidı.
Endı olar ministrlıktıŋ emes, Prezidenttıŋ özımen kezdesıp, mäselenı aşyq talqylaudy közdep otyr. Būl jinalys qoǧamdaǧy tereŋ senımsızdıktıŋ jäne äskeri saladaǧy daǧdarystyŋ aiqyn körınısıne ainaldy.
Osy oqiǧadan keiın Memleket basşysy būl mäselenı nazarsyz qaldyrmai, Bas prokurorǧa on ekı kün ışınde analardyŋ barlyq şaǧymyn qaraudy, tergeu barysynda zaŋdylyqtyŋ saqtaluyn baǧalaudy mındettedı.
Prezident tapsyrmasyna säikes, Bas prokuratura qaza tapqan jäne zardap şekken jas sarbazdardyŋ analaryn jeke qabyldap, olardyŋ aitqan ärbır mäselesın mūqiiat qarauǧa uäde berdı.
Qaruly küştıŋ quaty tek zamanaui tehnikamen nemese qabyldanǧan reformalarmen ölşenbeidı. Naǧyz myqty äsker ruhy biık, ädıldık pen jauapkerşılıkke negızdelgen orta. Onyŋ mädenietı men qadırı qoǧamnyŋ jalpy közqarasyna täueldı. Eger jastar būl salany qauıpsız ärı ädıl dep qabyldamasa, eşqandai sifrlandyru da, jaŋa format ta senımdı qalyptastyra almaidy.
Bügıngı basty maqsat adam men memlekettıŋ arasyndaǧy özara tüsınıstı küşeitu. Äsker tek tärtıp pen būiryq jüiesı emes, elge qyzmet etudıŋ abyroiy men azamattyq sana qalyptastyratyn orta boluy kerek.
Ūrpaqtyŋ erık-jıgerı men jauapkerşılıgı erteŋgı memlekettıŋ tıregı. Sondyqtan äskeri jüienı ädıldık pen aşyqtyqqa negızdeu Qorǧanys ministrlıgınıŋ ǧana emes, bükıl qoǧamnyŋ ortaq boryşy.
Ämina Ädıljan
