XXI عاسىر - ۇلكەن دەرەكتەر (Big Data), جاساندى ينتەللەكت (جي) جانە نەيروجەلىلەر ۇستەمدىك قۇرعان زامان. بۇگىندە تەحنولوگيا تەك ءوندىرىس پەن قارجى سەكتورىن عانا ەمەس، ادامزاتتىڭ وتكەنىن زەرتتەيتىن گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ دا ترانسفورماتسيالانۋىنا اسەر ەتتى.
الەمدىك عىلىمدا تسيفرلىق گۋمانيتاريستيكا باعىتى ترەندكە اينالىپ، تاريحشىلار تەك ءماتىن وقۋمەن شەكتەلمەي، نەيروجەلىلەر ارقىلى كونە قولجازبالاردى تانۋ، جي كومەگىمەن ارحيۆتەردى تالداۋ جانە تسيفرلىق مودەلدەر جاساۋ ونەرىن مەڭگەرۋدە.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ تسيفرلىق كەمەلدىگى تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىمەن ەمەس، ونىڭ ءوز مادەنيەتى مەن ۇلتتىق جادىن قالاي تسيفرلاندىراتىنىمەن ولشەنەدى. ءدال وسى ءۇردىستى وسىدان 30 جىل بۇرىن بولجاپ، قازاقستاندا تاريح عىلىمىن كودتار مەن الگوريتمدەر تىلىنە كوشىرگەن بىرەگەي عالىم بار. ول - وتاندىق عىلىمدا ناعىز پانارالىق توڭكەرىس جاساپ، قازاقستاندىق تاريحي ينفورماتيكا جانە كۆانتيتاتيۆتى تاريح مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساۋلە اۋكەنوۆنا جاكيشەۆا.
ساۋلە اۋكەنوۆنا عىلىمداعى بىرەگەيلىگى ونىڭ پانارالىق ىرگەتاسىنان باستاۋ الادى. ول 1978 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىن «ينجەنەر-ەلەكتريك» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ، كەڭەستىك ات سالاسىنداعى مانساپقا قادام باسقان بولاتىن. الايدا ۇلتتىق تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جەڭىپ، 1987 جىلى سول كەزدەگى كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. ءدال وسى تەحنيكالىق جانە گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ سينتەزى وعان ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ۇلكەن ماسسيۆتەرى مەحانيكالىق وقۋدى ەمەس، جۇيەلى كومپيۋتەرلىك تالداۋ مەن ماتەماتيكالىق وڭدەۋدى تالاپ ەتەتىنىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورۋگە مۇمكىندىك بەردى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا مۇنداي جاڭا عىلىمي مەكتەپتى قالىپتاستىرۋ كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراستارعا قارسى ۇلكەن قاجىرلىلىقتى تالاپ ەتتى. 1991 جىلدان باستاپ ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ىرگەلى عىلىمي باعدارلامالاردى جاساۋعا كىرىستى. 1992 جىلى ول «تاريح جانە كومپيۋتەر» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ قازاقستاندىق بولىمشەسىن باسقارىپ، وتاندىق زەرتتەۋلەردى الەمدىك دەڭگەيگە شىعاردى. ال 2010 جىلى قورعالعان «قازاقستانداعى تاريحي ينفورماتيكا: تەورياسى، تاريحناماسى، ادىستەمەلەرى مەن تەحنولوگيالارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى بۇل باعىتتىڭ ەلدەگى دەربەس ءارى زاڭدى عىلىمي باعىت رەتىندەگى مارتەبەسىن ءبىرجولا بەكىتتى.
تاريحي ينفورماتيكا جاي عانا ماتىندەردى وقىپ، ولاردى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ ەمەس، ول تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قۋاتتى قۇرالى بولىپ تابىلادى. كەڭەستىك ناسيحات قازاق دالاسىنداعى قاسىرەتتەردىڭ ناقتى اۋقىمىن جاسىرىپ كەلسە، پروفەسسور جاكىشەۆا تسيفرلار مەن الگوريتمدەردىڭ كەز كەلگەن بۇرمالاۋعا قارسى تۇرا الاتىن ەڭ بەيتاراپ كۋاگەر بولاتىنىن دالەلدەدى.
سونىمەن قاتار، ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگين مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ رەسپۋبليكالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ول پروسوپوگرافيانىڭ وزىق ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆتەرىندەگى جابىق قورلاردى جۇيەلى ەلەكتروندى بازاعا اينالدىردى. عالىم ءوزىنىڭ «ەليميناتسيا بايسكيح حوزيايستۆ ۆ كازاحستانە نا رۋبەجە 20-30-ح گگ. حح ۆەكا: نوۆىە پودحودى، مەتودى ي تەحنولوگي» اتتى ىرگەلى مونوگرافياسىندا كامپەسكەلەنگەن باي شارۋاشىلىقتارىنىڭ تىزىمدەرىن، كوشى-قون باعىتتارىن، تارتىپ الىنعان مۇلىك پەن قازاق اۋىلىنىڭ ەكونوميكالىق گەنوتسيد اۋقىمىن كومپيۋتەرلىك مودەلدەر ارقىلى قايتا جاڭعىرتتى. تسيفرلىق الگوريتمدەر الاش-وردا زيالىلارى مەن جويىلعان بايلاردىڭ مىڭداعان انكەتالارىن تالداپ، قازاق ۇلتىنىڭ بەتكەۇستار تۇلعالارىنىڭ قالاي جويىلعانىنىڭ ءدال ماتەماتيكالىق مودەلىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ساۋلە اۋكەنوۆنانىڭ زەرتتەۋلەرى تەك قاسىرەتتى جىلدارمەن شەكتەلمەيدى. ول ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى كوشپەلى مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي قونىستارى مەن نىساندارىن زاماناۋي گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار (گيس كارتالارى) ارقىلى مودەلدەۋدى قولعا الدى. ونىڭ «قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني اتلاسى» ۇجىمدىق ەڭبەك اياسىندا جاساعان كارتالارى مەن زەرتتەۋلەرى - تاريحىمىزدى كەڭىستىك پەن ۋاقىت ولشەمىندە ۆيزۋالدى تۇردە ءدال بەينەلەيتىن قۇندى دۇنيەلەر. عالىم جالپى سانى وتاندىق، جاقىن جانە الىس شەت ەلدەردەگى 230-دان استام عىلىمي ماقالا مەن زەرتتەلۋلەردىڭ، 6 مونوگرافيا جانە 10-نان استام مۋلتيمەديالىق وقۋ قۇرالدارىن جارىققا شىعارعان.
قازىرگى جي مەن تسيفرلىق ترەندتەر داۋىرىندە ساۋلە جاكيشەۆانىڭ كوپجىلدىق زەرتتەۋلەرى مەن ادىستەمەلەرى مەملەكەتتىك ارحيۆتەردى ساپالى تسيفرلاندىرۋدىڭ، رەپرەسسيالاردىڭ ينتەراكتيۆتى كارتالارىن جاساۋدىڭ جانە سىرتقى بۇرمالاۋلاردان قورعالعان شىنايى تسيفرلىق تاريحتى قالىپتاستىرۋدىڭ دايىن نەگىزى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ول ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ دۇنيەجۇزى تاريحى، تاريحناما جانە دەرەكتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە «6ۆ02205-تاريح» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا «كليومەتريكا» كۋرسىنىڭ اۆتورى رەتىندە، تاريحي تالداۋ مەن ات-قۇرالداردى قاتار مەڭگەرگەن جاڭا بۋىن ماماندارىن قالىپتاستىرۋدا، ونىڭ جەتەكشىلىگەمەن قورعالاتىن ءار ديپلومدىق جۇمىس عىلىمي ناتەجەدەن بولەك، يننوۆاتسيالارعا تولى.
بۇگىنگى تاڭدا تاريح بويىنشا ءبىلىم الۋشىلار ارحيۆ قۇجاتتارىن، ەسكى قولجازبالاردى قولدانۋمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. جاساندى ينتەللەكت پەن Big Data ءداۋىرى تاريح عىلىمىنىڭ الدىنا مۇلدەم جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر. قازىرگى زامان زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن ىرگەلى تۇجىرىمدار مەن داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ - ۋاقىت تالابى. تاريحشى تەك گۋمانيتارلىق ادىستەردى عانا ەمەس، ماتەماتيكالىق مودەلدەۋدى، ستاتيستيكانى جانە مالىمەتتەر قورىمەن جۇمىس ىستەۋدى مەڭگەرۋى ءتيىس. ونسىز ميلليونداعان قۇجاتتاردى جۇيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى زەرتتەۋشىگە گەواقپاراتتىق جۇيەلەرمەن (گيس) جۇمىس ىستەۋ، تاريحي كارتالاردى ۆيزۋالداۋ جانە ارحيۆ دەرەكتەرىن كودقا اينالدىرۋ قابىلەتى قاجەت. ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى اقپاراتتىق قاقتىعىستار مەن تاريحتى بۇرمالاۋ ارەكەتتەرىنە تەك ناقتى ماتەماتيكالىق دالدىك پەن الگوريتمدىك تالداۋ عانا توسقاۋىل قويا الادى.
قازاقستان تاريح عىلىمىندا بۇل قاجەتتىلىكتەر مەن تۇجىرىمداردى وسىدان وتىز جىل بۇرىن كورە بىلگەن پروفەسسور ساۋلە جاكيشەۆانىڭ ەڭبەگى - بۇگىنگى جاڭا بۋىن زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن دايىن باعدارشام. ونىڭ قالىپتاستىرعان مەكتەبى تاريحتى سۋبەكتيۆتى پايىمداۋلاردان قۇتقارىپ، ونى ناقتى ساندار مەن بۇلتارتپاس فاكتىلەر سويلەيتىن ءدال عىلىمدار دەڭگەيىنە كوتەردى.
بۇگىنگى تاريحشىلارعا قاجەتتى جاڭا كونتسەپتۋالدى باعىت ساۋلە اۋكەنوۆنا سالعان سارا جولدى جالعاستىرۋ، ياعني ۇلتتىق جادتى ات-ترەندتەرمەن ۇندەستىرۋ. زاماناۋي ات-قۇرالداردى مەڭگەرۋ - بۇگىنگى تاريحشى ءۇشىن تاڭداۋ ەمەس، تاريحي شىندىقتى قورعاۋدىڭ جالعىز جولى جانە باستى مىندەتى.
