XXI ǧasyr - ülken derekter (Big Data), jasandy intellekt (Jİ) jäne neirojelıler üstemdık qūrǧan zaman. Bügınde tehnologiia tek öndırıs pen qarjy sektoryn ǧana emes, adamzattyŋ ötkenın zertteitın gumanitarlyq ǧylymdardyŋ da transformasiialanuyna äser ettı.
Älemdık ǧylymda Sifrlyq gumanitaristika baǧyty trendke ainalyp, tarihşylar tek mätın oqumen şektelmei, neirojelıler arqyly köne qoljazbalardy tanu, Jİ kömegımen arhivterdı taldau jäne sifrlyq modelder jasau önerın meŋgerude.
Qazırgı taŋda memlekettıŋ sifrlyq kemeldıgı tek memlekettık qyzmetterdıŋ sapasymen emes, onyŋ öz mädenietı men ūlttyq jadyn qalai sifrlandyratynymen ölşenedı. Däl osy ürdıstı osydan 30 jyl būryn boljap, Qazaqstanda tarih ǧylymyn kodtar men algoritmder tılıne köşırgen bıregei ǧalym bar. Ol - otandyq ǧylymda naǧyz pänaralyq töŋkerıs jasap, qazaqstandyq tarihi informatika jäne kvantitativtı tarih mektebınıŋ negızın qalaǧan tarih ǧylymdarynyŋ doktory, professor Saule Aukenovna Jakişeva.
Saule Aukenovna ǧylymdaǧy bıregeilıgı onyŋ pänaralyq ırgetasynan bastau alady. Ol 1978 jyly Qazaq politehnikalyq institutynyŋ avtomatika jäne esepteu tehnikasy fakultetın «injener-elektrik» mamandyǧy boiynşa bıtırıp, keŋestık AT salasyndaǧy mansapqa qadam basqan bolatyn. Alaida ūlttyq tarihqa degen qyzyǧuşylyǧy jeŋıp, 1987 jyly sol kezdegı Kirov atyndaǧy QazMU-dyŋ tarih fakultetınıŋ tülegı. Däl osy tehnikalyq jäne gumanitarlyq bılımnıŋ sintezı oǧan arhivtık qūjattardyŋ ülken massivterı mehanikalyq oqudy emes, jüielı kompiuterlık taldau men matematikalyq öŋdeudı talap etetının alǧaşqylardyŋ bırı bolyp köruge mümkındık berdı.
Täuelsız Qazaqstanda mūndai jaŋa ǧylymi mekteptı qalyptastyru konservativtı közqarastarǧa qarsy ülken qajyrlylyqty talap ettı. 1991 jyldan bastap Ş.Ş. Uälihanov atyndaǧy Tarih jäne etnologiia institutynda ırgelı ǧylymi baǧdarlamalardy jasauǧa kırıstı. 1992 jyly ol «Tarih jäne kompiuter» halyqaralyq qauymdastyǧynyŋ qazaqstandyq bölımşesın basqaryp, otandyq zertteulerdı älemdık deŋgeige şyǧardy. Al 2010 jyly qorǧalǧan «Qazaqstandaǧy tarihi informatika: teoriiasy, tarihnamasy, ädıstemelerı men tehnologiialary» atty doktorlyq dissertasiiasy būl baǧyttyŋ eldegı derbes ärı zaŋdy ǧylymi baǧyt retındegı märtebesın bırjola bekıttı.
Tarihi informatika jai ǧana mätınderdı oqyp, olardy sifrlyq formatqa köşıru emes, ol tarihi şyndyqty qalpyna keltırudıŋ quatty qūraly bolyp tabylady. Keŋestık nasihat qazaq dalasyndaǧy qasıretterdıŋ naqty auqymyn jasyryp kelse, professor Jäkışeva sifrlar men algoritmderdıŋ kez kelgen būrmalauǧa qarsy tūra alatyn eŋ beitarap kuäger bolatynyn däleldedı.
Sonymen qatar, saiasi repressiia qūrbandaryn tolyq aqtau jönındegiin memlekettık komissiianyŋ respublikalyq jūmys tobynyŋ müşesı retınde ol prosopografiianyŋ ozyq ädısterın qoldana otyryp, Ūlttyq qauıpsızdık komitetınıŋ arhivterındegı jabyq qorlardy jüielı elektrondy bazaǧa ainaldyrdy. Ǧalym özınıŋ «Eliminasiia baiskih hoziaistv v Kazahstane na rubeje 20-30-h gg. HH veka: novye podhody, metody i tehnologii» atty ırgelı monografiiasynda kämpeskelengen bai şaruaşylyqtarynyŋ tızımderın, köşı-qon baǧyttaryn, tartyp alynǧan mülık pen qazaq auylynyŋ ekonomikalyq genosid auqymyn kompiuterlık modelder arqyly qaita jaŋǧyrtty. Sifrlyq algoritmder Alaş-Orda ziialylary men joiylǧan bailardyŋ myŋdaǧan anketalaryn taldap, qazaq ūltynyŋ betkeūstar tūlǧalarynyŋ qalai joiylǧanynyŋ däl matematikalyq modelın qūruǧa mümkındık berdı.
Saule Aukenovnanyŋ zertteulerı tek qasırettı jyldarmen şektelmeidı. Ol öz eŋbekterınde qazaq halqynyŋ dästürlı köşpelı mädenietınıŋ bıregei qonystary men nysandaryn zamanaui geoaqparattyq tehnologiialar (GİS kartalary) arqyly modeldeudı qolǧa aldy. Onyŋ «Qazaq halqynyŋ tarihi-mädeni atlasy» ūjymdyq eŋbek aiasynda jasaǧan kartalary men zertteulerı - tarihymyzdy keŋıstık pen uaqyt ölşemınde vizualdy türde däl beineleitın qūndy dünieler. Ǧalym jalpy sany otandyq, jaqyn jäne alys şet elderdegı 230-dan astam ǧylymi maqala men zerttelulerdıŋ, 6 monografiia jäne 10-nan astam multimediialyq oqu qūraldaryn jaryqqa şyǧarǧan.
Qazırgı Jİ men sifrlyq trendter däuırınde Saule Jakişevanyŋ köpjyldyq zertteulerı men ädıstemelerı memlekettık arhivterdı sapaly sifrlandyrudyŋ, repressiialardyŋ interaktivtı kartalaryn jasaudyŋ jäne syrtqy būrmalaulardan qorǧalǧan şynaiy sifrlyq tarihty qalyptastyrudyŋ daiyn negızı bolyp tabylady.
Qazırgı uaqytta ol äl-Farabi atyndaǧy QazŪU-dyŋ düniejüzı tarihy, tarihnama jäne derektanu kafedrasynyŋ professory retınde «6V02205-Tarih» bılım beru baǧdarlamasynda «Kliometrika» kursynyŋ avtory retınde, tarihi taldau men AT-qūraldardy qatar meŋgergen jaŋa buyn mamandaryn qalyptastyruda, onyŋ jetekşılıgemen qorǧalatyn är diplomdyq jūmys ǧylymi nätejeden bölek, innovasialarǧa toly.
Bügıngı taŋda tarih boiynşa bılım aluşylar arhiv qūjattaryn, eskı qoljazbalardy qoldanumen şektelmeuı tiıs. Jasandy intellekt pen Big Data däuırı tarih ǧylymynyŋ aldyna müldem jaŋa mındetter qoiyp otyr. Qazırgı zaman zertteuşılerı üşın ırgelı tūjyrymdar men daǧdylardy qalyptastyru - uaqyt talaby. Tarihşy tek gumanitarlyq ädısterdı ǧana emes, matematikalyq modeldeudı, statistikany jäne mälımetter qorymen jūmys ısteudı meŋgeruı tiıs. Onsyz milliondaǧan qūjattardy jüieleu mümkın emes. Qazırgı zertteuşıge geoaqparattyq jüielermen (GİS) jūmys ısteu, tarihi kartalardy vizualdau jäne arhiv derekterın kodqa ainaldyru qabıletı qajet. İnternet keŋıstıgındegı aqparattyq qaqtyǧystar men tarihty būrmalau äreketterıne tek naqty matematikalyq däldık pen algoritmdık taldau ǧana tosqauyl qoia alady.
Qazaqstan tarih ǧylymynda būl qajettılıkter men tūjyrymdardy osydan otyz jyl būryn köre bılgen professor Saule Jakişevanyŋ eŋbegı - bügıngı jaŋa buyn zertteuşılerı üşın daiyn baǧdarşam. Onyŋ qalyptastyrǧan mektebı tarihty subektivtı paiymdaulardan qūtqaryp, ony naqty sandar men būltartpas faktıler söileitın däl ǧylymdar deŋgeiıne köterdı.
Bügıngı tarihşylarǧa qajettı jaŋa konseptualdy baǧyt Saule Aukenovna salǧan sara joldy jalǧastyru, iaǧni ūlttyq jadty AT-trendtermen ündestıru. Zamanaui AT-qūraldardy meŋgeru - bügıngı tarihşy üşın taŋdau emes, tarihi şyndyqty qorǧaudyŋ jalǧyz joly jäne basty mındetı.
