جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قوعامعا – شىنشىل ءسوز» اتتى تاڭداۋلى سوزدەر جيناعىن وقىپ شىقتىم.
بۇل ەڭبەكتى قاراپايىم عانا قاناتتى سوزدەر جيناعى دەپ باعالاۋ جەتكىلىكسىز دەپ ويلايمىن.
كىتاپ – مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى قالىپتاسقان دۇنيەتانىمىن، كاسىبي تاجىريبەسىن، مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمدارىن جانە ەل بولاشاعىنا قاتىستى وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ساباقتاستىعىن تانىتاتىن مازمۇندى ەڭبەك.
جيناقتىڭ ەرەكشەلىگى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءار جىلدارى ايتقان سوزدەرى مەن ويلارىنىڭ ۋاقىت رەتىمەن عانا ەمەس، ماعىنالىق تۇرعىدان دا جۇيەلەنۋىندە.
كىتاپتاعى 21 تاقىرىپ ءوزارا ساباقتاسا وتىرىپ، مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ءبىرتۇتاس دۇنيەتانىمدىق ارناعا توعىستىرادى.
كىتاپتىڭ العىسوزىندە دە وسى ەرەكشەلىك ورىندى اتاپ كورسەتىلگەن. جيناقتا پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى حالىقارالىق جانە ەل ىشىندەگى ءتۇرلى جيىنداردا ايتقان تاڭداۋلى سوزدەرى، ماقالالارى مەن ەڭبەكتەرىندەگى ىرگەلى تۇجىرىمدارى قامتىلعان.
اۆتوردىڭ ءار جىلدارداعى ويلارى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ، جالعاسىپ، تولىقتىرىپ وتىراتىنى ونىڭ كوزقاراستارىنىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەنىن كورسەتەدى.
مەنىڭ نازارىمدى ەرەكشە اۋدارعان بولىمدەردىڭ ءبىرى – «زاڭ مەن ءتارتىپ».
قۇقىق سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان، زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى رەتىندە زاڭ ۇستەمدىگى مەن ءتارتىپ ماسەلەلەرىنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىن. سوندىقتان بۇل بولىمدەگى ويلار ماعان ەرەكشە جاقىن بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ: «قازاق حالقى - قاي زاماندا دا زاڭعا باس يگەن، دالا زاڭىن ساقتاعان حالىق. بۇل – ءبىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت» دەگەن پىكىرى قازاق حالقىنىڭ تاريحي قۇقىقتىق مادەنيەتىنە نازار اۋدارادى.
شىن مانىندە، زاڭعا قۇرمەت حالقىمىزدىڭ تاريحي قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولعان. قازاق قوعامىندا ەلدىڭ ىشكى ءتارتىبىن ساقتاۋ، داۋ-جانجالدى شەشۋ، ءادىل تورەلىك ايتۋ، ەل بىرلىگىن نىعايتۋ سياقتى قۇندىلىقتار ەجەلدەن دالا زاڭدارىمەن جانە ءداستۇرلى قۇقىقتىق مادەنيەتپەن ساباقتاسىپ كەلگەن. وسى تاريحي ساباقتاستىق بۇگىنگى زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك داستۇرىمەن ءوزارا ۇندەستىگىن كورسەتەدى.
جيناقتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇجىرىم: «زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتا الماعان ەل تۇبىندە قۇردىمعا كەتەدى» دەگەن ءسوز.
بۇل – قىسقا بولعانىمەن، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ەڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرىن ءدال كورسەتەتىن تۇجىرىم. مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى، ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى، ەكونوميكالىق دامۋ، قوعامدىق سەنىم جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋى ەڭ الدىمەن زاڭ ۇستەمدىگىنە بايلانىستى.
ال: «زاڭ مەن ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس، ياعني قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت» دەگەن وي زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ قوعامنىڭ تۇراقتى ءارى قالىپتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى قاعيدات ەكەنىن ايقىندايدى.
زاڭنىڭ بولۋى ونىڭ قوعام ومىرىندە تولىققاندى جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى. ول ءۇشىن زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مادەنيەتى قالىپتاسۋى قاجەت. سوندىقتان زاڭ ۇستەمدىگى – ءار ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن باستالاتىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك.
وسى تۇرعىدان العاندا، ادىلەتتىلىك پەن زاڭ ۇستەمدىگى ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ۇعىمدار دەپ ەسەپتەيمىن.
كىتاپتىڭ «ۇلت ساپاسى» اتتى العاشقى بولىمىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «ادىلەتتىلىك – قوعامدى وركەنيەتكە جەتەلەيتىن، ونىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن باستى قۇندىلىق» دەگەن ءسوزى كەلتىرىلگەن.
بۇل پىكىرگە تولىق قوسىلامىن.
شىنىندا دا، كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمەن قاتار، قوعامداعى ادىلەتتىلىك دەڭگەيى دە ايقىندايدى. ادىلەت ورنىققان جەردە ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى ارتادى. زاڭ بارشاعا بىردەي قولدانىلعان جەردە جاۋاپكەرشىلىك ارتادى. ال سەنىم مەن ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك ورنىققان قوعام تۇراقتى ءارى وركەنيەتتى مەملەكەت قۇرۋعا قابىلەتتى.
قوعامعا ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىراتىن – مەملەكەت، ونىڭ زاڭدارى، وسى باعىتتاعى ءىس-ارەكەتى مەن قابىلدايتىن شەشىمدەرى. سوندىقتان ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – زاڭنىڭ بارشاعا بىردەي ءارى ءادىل قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
ادىلەتتىلىكتىڭ نەگىزىندە بارلىق ازاماتقا تەڭ قۇقىق بەرۋ جانە بارشاعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن ورنىقتىرۋ جاتىر. بۇل تۇرعىدا كىتاپتاعى زاڭ مەن تارتىپكە قاتىستى ويلار بۇگىنگى قوعامدىق سۇرانىسپەن تىكەلەي ۇندەسەدى.
مەنىڭشە، ۇلت ساپاسى، ادىلەتتىلىك، زاڭ ۇستەمدىگى جانە ءتارتىپ – ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس ۇعىمدار. ۇلت ساپاسى ادىلەتتىلىكتەن باستالادى، ادىلەتتىلىك زاڭ ۇستەمدىگىن قاجەت ەتەدى، ال زاڭ ۇستەمدىگى ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى ورنىعادى.
مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە جيناقتا كەڭىنەن كورىنىس تاپقان.
ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. بۇل ىسكە ءار ازامات ءوز ۇلەسىن قوسۋى قاجەت. سەبەبى ادىلەتتى مەملەكەت ادىلەتتى زاڭدارمەن قاتار، سول زاڭداردى قۇرمەتتەيتىن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىندايتىن ازاماتتار ارقىلى قالىپتاسادى.
بۇل جەردە قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى، تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
بۇل ءسوزدىڭ ءمانى بۇگىن دە تەرەڭ.
ءتارتىپ – ورتاق ەركىندىكتى، قاۋىپسىزدىكتى جانە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى نەگىز. زاڭدى ساقتاۋ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى. ءتارتىپ ورنىققان قوعامدا ءار ازامات ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، وزگەنىڭ دە قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قۇرمەتتەيدى.
وسى تۇرعىدان العاندا، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى قوعام ءومىرىنىڭ بەرىك نەگىزىن قۇرايدى. ونىڭ ورنىعۋى ءار ازاماتتىڭ زاڭدى قۇرمەتتەپ، ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋىنان باستالادى.
جيناقتىڭ مازمۇندىق تۇتاستىعى زاڭ مەن ءتارتىپ ماسەلەسىنىڭ ادىلەتتىلىك، ەڭبەك، ءبىلىم، ۇلتتىق تاربيە، پاتريوتيزم، جاۋاپكەرشىلىك جانە ازاماتتىق سانا سياقتى ۇعىمدارمەن تىعىز بايلانىسىنان دا كورىنەدى.
ويتكەنى ساپالى زاڭ مەن ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءوزى ساپالى ازاماتسىز تولىق ناتيجە بەرە المايدى. مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىن – ەڭ الدىمەن ادام. سوندىقتان جيناقتاعى «ۇلت ساپاسى» تاقىرىبىنىڭ كىتاپتىڭ العاشقى بولىمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەرىلۋى دە زاڭدى دەپ ويلايمىن.
مەملەكەتتىڭ قۋاتى ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ساپاسىمەن ولشەنەدى. ءبىلىمدى، ەڭبەكقور، ادال، جاۋاپتى، زاڭعا قۇرمەتپەن قارايتىن ازاماتتار كوبەيگەن سايىن قوعام دا نىعايا تۇسەدى.
بۇل رەتتە ابايدىڭ ء«سوزىن وقى جانە ويلا» دەگەن تاعىلىمدى قاعيداسى كىتاپتىڭ مازمۇنىنا وتە ۇيلەسەدى. جيناقتى وقۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ونداعى ويلاردى زەردەلەپ، ولاردىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىرا ءبىلۋ ماڭىزدى.
اسىرەسە جاستار ءۇشىن بۇل كىتاپتىڭ تاربيەلىك جانە تانىمدىق ءمانى زور دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى كىتاپتا ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى، مەملەكەتشىلدىگى، زاڭ مەن ءتارتىپ، ادىلەتتىلىك، ءبىلىم مەن عىلىم، ەڭبەك، ۇلتتىق قۇندىلىقتار جانە بولاشاق دامۋ ماسەلەلەرى ءبىر ارناعا توعىسادى.
جاستار مەملەكەتتىڭ بولاشاعى عانا ەمەس، بۇگىنگى قوعامدىق ءومىردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى. سوندىقتان ولارعا زاڭدى قۇرمەتتەۋ، ءوز قۇقىقتارىن ءبىلۋ، ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ، ەڭبەك ەتۋ، ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ جانە ەل تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ سياقتى قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋ – بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى.
مەنىڭشە، «ادىلەتتى قوعامعا – شىنشىل ءسوز» جيناعىنىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسىندا.
بۇل كىتاپتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءار جىلدارداعى وي-پىكىرلەرىن، مەملەكەتشىلدىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋ لوگيكاسىن جانە ەلدى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇستانىمدارىنىڭ ساباقتاستىعىن تانۋعا بولادى. ەرتەرەكتە ايتىلعان كەيبىر ويلاردىڭ جىلدار وتە كەلە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى باعىتتارىنا اينالۋى وسى ساباقتاستىقتىڭ ايقىن دالەلى.
كىتاپ اتاۋىنىڭ ءوزى – «ادىلەتتى قوعامعا – شىنشىل ءسوز» – ۇلكەن ماعىناعا يە.
ادىلەتتى قوعامعا جەتۋ ءۇشىن شىندىقتى ايتۋ، ناقتى پروبلەمالاردى مويىنداۋ جانە ولاردى شەشۋگە تاباندى تۇردە كىرىسۋ قاجەت. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىم دە اشىقتىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتەن باستالادى.
مەن بۇل جيناقتى قازىرگى قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي دامۋىن، مەملەكەتتىك باسقارۋ فيلوسوفياسىن جانە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىنىڭ ماڭىزىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇندى ەڭبەك دەپ باعالايمىن.
قورىتا ايتقاندا، ادىلەتتى مەملەكەت – زاڭ ۇستەمدىگى ورنىققان، ءتارتىپ ساقتالعان، ازاماتتاردىڭ قۇقىعى قورعالعان، جاۋاپكەرشىلىك بارشاعا ورتاق، ال ادام مەن ونىڭ ەڭبەگى ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە باعالاناتىن مەملەكەت.
وسىنداي مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ – ۇزدىكسىز ەڭبەكتى، ساياسي ەرىك-جىگەردى، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ءار ازاماتتىڭ سانالى ۇستانىمىن تالاپ ەتەتىن ۇزاق جول.
سوندىقتان «ادىلەتتى قوعامعا – شىنشىل ءسوز» كىتابىنىڭ مازمۇنىن ءبىر سويلەممەن تۇيىندەسەم، ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزى – ساپالى ادام، بەرىك مەملەكەت، زاڭ ۇستەمدىگى جانە ورنىقتى ءتارتىپ دەر ەدىم.
بۇل جيناق – وتكەن جولعا كوز جۇگىرتىپ قانا قويماي، الداعى باعىتتى ايقىنداۋعا دا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭبەك. ونى ءار ازامات، اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر، قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارى، جاستار مەن ەل بولاشاعىنا الاڭدايتىن وقىرماندار وقىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزسە، كىتاپتىڭ نەگىزگى ميسسياسى ورىندالدى دەپ ەسەپتەيمىن.
ابايدىڭ ء«سوزىن وقى جانە ويلا» دەگەن وسيەتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، بۇل كىتاپتى وقىرماندى ويلانۋعا، تالداۋعا جانە تاعىلىم الۋعا جەتەلەيتىن قۇندى ەڭبەك رەتىندە ۇسىنار ەدىم.
سەرىك اقىلباي
«قازاقستان زاڭگەرلەر وداعى» رقب توراعاسى،
رەسپۋبليكالىق زاڭ كونسۋلتانتتارى القاسىنىڭ توراعاسى
