Jaqynda Memleket basşysy Qasym-Jomart Kemelūly Toqaevtyŋ «Ädılettı qoǧamǧa – şynşyl söz» atty taŋdauly sözder jinaǧyn oqyp şyqtym.
Būl eŋbektı qarapaiym ǧana qanatty sözder jinaǧy dep baǧalau jetkılıksız dep oilaimyn.
Kıtap – memleket qairatkerınıŋ otyz jyldan astam uaqyt boiy qalyptasqan dünietanymyn, käsıbi täjıribesın, memleketşıldık ūstanymdaryn jäne el bolaşaǧyna qatysty oi-tūjyrymdarynyŋ sabaqtastyǧyn tanytatyn mazmūndy eŋbek.
Jinaqtyŋ erekşelıgı – Memleket basşysynyŋ är jyldary aitqan sözderı men oilarynyŋ uaqyt retımen ǧana emes, maǧynalyq tūrǧydan da jüielenuınde.
Kıtaptaǧy 21 taqyryp özara sabaqtasa otyryp, memleket pen qoǧam damuynyŋ negızgı baǧyttaryn bırtūtas dünietanymdyq arnaǧa toǧystyrady.
Kıtaptyŋ alǧysözınde de osy erekşelık oryndy atap körsetılgen. Jinaqta Prezidenttıŋ täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynan berı halyqaralyq jäne el ışındegı türlı jiyndarda aitqan taŋdauly sözderı, maqalalary men eŋbekterındegı ırgelı tūjyrymdary qamtylǧan.
Avtordyŋ är jyldardaǧy oilary bır-bırımen ündesıp, jalǧasyp, tolyqtyryp otyratyny onyŋ közqarastarynyŋ uaqyt synynan ötkenın körsetedı.
Menıŋ nazarymdy erekşe audarǧan bölımderdıŋ bırı – «Zaŋ men tärtıp».
Qūqyq salasynda eŋbek etıp kele jatqan, zaŋgerler qauymdastyǧynyŋ töraǧasy retınde zaŋ üstemdıgı men tärtıp mäselelerınıŋ kez kelgen memlekettıŋ tūraqtylyǧy üşın qanşalyqty maŋyzdy ekenın jaqsy tüsınemın. Sondyqtan būl bölımdegı oilar maǧan erekşe jaqyn boldy.
Prezidenttıŋ: «Qazaq halqy - qai zamanda da zaŋǧa bas igen, dala zaŋyn saqtaǧan halyq. Būl – bızdıŋ qanymyzǧa sıŋgen qasiet» degen pıkırı qazaq halqynyŋ tarihi qūqyqtyq mädenietıne nazar audarady.
Şyn mänınde, zaŋǧa qūrmet halqymyzdyŋ tarihi qūqyqtyq mädenietınıŋ maŋyzdy bölıgı bolǧan. Qazaq qoǧamynda eldıŋ ışkı tärtıbın saqtau, dau-janjaldy şeşu, ädıl törelık aitu, el bırlıgın nyǧaitu siiaqty qūndylyqtar ejelden dala zaŋdarymen jäne dästürlı qūqyqtyq mädenietpen sabaqtasyp kelgen. Osy tarihi sabaqtastyq bügıngı zaŋ üstemdıgı qaǧidatynyŋ ūlttyq memlekettılık dästürımen özara ündestıgın körsetedı.
Jinaqtaǧy taǧy bır maŋyzdy tūjyrym: «Zaŋ üstemdıgın ornata almaǧan el tübınde qūrdymǧa ketedı» degen söz.
Būl – qysqa bolǧanymen, memlekettı basqarudyŋ eŋ negızgı zaŋdylyqtarynyŋ bırın däl körsetetın tūjyrym. Memlekettıŋ tūraqtylyǧy, azamattardyŋ qauıpsızdıgı, ekonomikalyq damu, qoǧamdyq senım jäne azamattardyŋ qūqyqtary men bostandyqtarynyŋ qorǧaluy eŋ aldymen zaŋ üstemdıgıne bailanysty.
Al: «Zaŋ men tärtıp qataŋ saqtaluǧa tiıs, iaǧni qoǧamda Zaŋ üstemdıgı boluy qajet» degen oi zaŋ men tärtıptıŋ qoǧamnyŋ tūraqty ärı qalypty ömır süruın qamtamasyz etetın negızgı qaǧidat ekenın aiqyndaidy.
Zaŋnyŋ boluy onyŋ qoǧam ömırınde tolyqqandy jüzege asuyn qamtamasyz etpeidı. Ol üşın zaŋ talaptaryn oryndau mädenietı qalyptasuy qajet. Sondyqtan zaŋ üstemdıgı – är azamattyŋ kündelıktı ömırınen bastalatyn ortaq jauapkerşılık.
Osy tūrǧydan alǧanda, ädılettılık pen zaŋ üstemdıgı bır-bırınen ajyraǧysyz ūǧymdar dep esepteimın.
Kıtaptyŋ «Ūlt sapasy» atty alǧaşqy bölımınde Memleket basşysynyŋ: «Ädılettılık – qoǧamdy örkenietke jeteleitın, onyŋ bet-beinesın aiqyndaityn basty qūndylyq» degen sözı keltırılgen.
Būl pıkırge tolyq qosylamyn.
Şynynda da, kez kelgen memlekettıŋ damu deŋgeiın ekonomikalyq körsetkışterımen qatar, qoǧamdaǧy ädılettılık deŋgeiı de aiqyndaidy. Ädılet ornyqqan jerde azamattardyŋ memleketke degen senımı artady. Zaŋ barşaǧa bırdei qoldanylǧan jerde jauapkerşılık artady. Al senım men özara jauapkerşılık ornyqqan qoǧam tūraqty ärı örkeniettı memleket qūruǧa qabılettı.
Qoǧamǧa ädılettılıktı ornyqtyratyn – memleket, onyŋ zaŋdary, osy baǧyttaǧy ıs-äreketı men qabyldaityn şeşımderı. Sondyqtan ädılettı qoǧam qūru jolyndaǧy eŋ basty mındetterdıŋ bırı – zaŋnyŋ barşaǧa bırdei ärı ädıl qoldanyluyn qamtamasyz etu.
Ädılettılıktıŋ negızınde barlyq azamatqa teŋ qūqyq beru jäne barşaǧa ortaq jauapkerşılık qaǧidatyn ornyqtyru jatyr. Būl tūrǧyda kıtaptaǧy zaŋ men tärtıpke qatysty oilar bügıngı qoǧamdyq sūranyspen tıkelei ündesedı.
Menıŋşe, ūlt sapasy, ädılettılık, zaŋ üstemdıgı jäne tärtıp – bır-bırımen sabaqtas ūǧymdar. Ūlt sapasy ädılettılıkten bastalady, ädılettılık zaŋ üstemdıgın qajet etedı, al zaŋ üstemdıgı tärtıp pen jauapkerşılık arqyly ornyǧady.
Memleket pen qoǧam arasyndaǧy özara jauapkerşılık mäselesı de jinaqta keŋınen körınıs tapqan.
Ädılettı memleket qūru memlekettık organdardyŋ, memlekettık basqaru instituttarynyŋ jäne bükıl qoǧamnyŋ ortaq mındetı. Būl ıske är azamat öz ülesın qosuy qajet. Sebebı ädılettı memleket ädılettı zaŋdarmen qatar, sol zaŋdardy qūrmetteitın jäne jauapkerşılıkpen oryndaityn azamattar arqyly qalyptasady.
Būl jerde qazaqtyŋ daŋqty batyry Bauyrjan Momyşūlynyŋ «Tärtıpsız el bolmaidy, tärtıpke baǧynǧan qūl bolmaidy» degen qanatty sözı erıksız eske tüsedı.
Būl sözdıŋ mänı bügın de tereŋ.
Tärtıp – ortaq erkındıktı, qauıpsızdıktı jäne qoǧamdyq tūraqtylyqty qamtamasyz etetın maŋyzdy negız. Zaŋdy saqtau azamattyq jauapkerşılıktıŋ aiqyn körınısı. Tärtıp ornyqqan qoǧamda är azamat öz qūqyqtary men mındetterın tereŋ tüsınıp, özgenıŋ de qūqyqtary men müddelerın qūrmetteidı.
Osy tūrǧydan alǧanda, «Zaŋ men tärtıp» qaǧidaty qoǧam ömırınıŋ berık negızın qūraidy. Onyŋ ornyǧuy är azamattyŋ zaŋdy qūrmettep, öz qūqyqtary men mındetterın jauapkerşılıkpen oryndauynan bastalady.
Jinaqtyŋ mazmūndyq tūtastyǧy zaŋ men tärtıp mäselesınıŋ ädılettılık, eŋbek, bılım, ūlttyq tärbie, patriotizm, jauapkerşılık jäne azamattyq sana siiaqty ūǧymdarmen tyǧyz bailanysynan da körınedı.
Öitkenı sapaly zaŋ men tiımdı memlekettık basqarudyŋ özı sapaly azamatsyz tolyq nätije bere almaidy. Memlekettıŋ bolaşaǧyn qalyptastyratyn – eŋ aldymen adam. Sondyqtan jinaqtaǧy «Ūlt sapasy» taqyrybynyŋ kıtaptyŋ alǧaşqy bölımderınıŋ bırı retınde berıluı de zaŋdy dep oilaimyn.
Memlekettıŋ quaty onyŋ azamattarynyŋ sapasymen ölşenedı. Bılımdı, eŋbekqor, adal, jauapty, zaŋǧa qūrmetpen qaraityn azamattar köbeigen saiyn qoǧam da nyǧaia tüsedı.
Būl rette Abaidyŋ «Sözın oqy jäne oila» degen taǧylymdy qaǧidasy kıtaptyŋ mazmūnyna öte üilesedı. Jinaqty oqudyŋ özı jetkılıksız. Ondaǧy oilardy zerdelep, olardyŋ mänın tüsınıp, ömırlık ūstanymǧa ainaldyra bılu maŋyzdy.
Äsırese jastar üşın būl kıtaptyŋ tärbielık jäne tanymdyq mänı zor dep esepteimın. Sebebı kıtapta eldıŋ täuelsızdıgı, memleketşıldıgı, zaŋ men tärtıp, ädılettılık, bılım men ǧylym, eŋbek, ūlttyq qūndylyqtar jäne bolaşaq damu mäselelerı bır arnaǧa toǧysady.
Jastar memlekettıŋ bolaşaǧy ǧana emes, bügıngı qoǧamdyq ömırdıŋ belsendı qatysuşylary. Sondyqtan olarǧa zaŋdy qūrmetteu, öz qūqyqtaryn bılu, öz mındetterın oryndau, eŋbek etu, bılım aluǧa ūmtylu jäne el taǧdyryna jauapkerşılıkpen qarau siiaqty qūndylyqtardy sıŋıru – bükıl qoǧamnyŋ ortaq mındetı.
Menıŋşe, «Ädılettı qoǧamǧa – şynşyl söz» jinaǧynyŋ basty qūndylyǧy da osynda.
Būl kıtaptan Memleket basşysynyŋ är jyldardaǧy oi-pıkırlerın, memleketşıldık közqarasynyŋ qalyptasu logikasyn jäne eldı damytuǧa baǧyttalǧan ūstanymdarynyŋ sabaqtastyǧyn tanuǧa bolady. Erterekte aitylǧan keibır oilardyŋ jyldar öte kele memlekettık saiasattyŋ naqty baǧyttaryna ainaluy osy sabaqtastyqtyŋ aiqyn dälelı.
Kıtap atauynyŋ özı – «Ädılettı qoǧamǧa – şynşyl söz» – ülken maǧynaǧa ie.
Ädılettı qoǧamǧa jetu üşın şyndyqty aitu, naqty problemalardy moiyndau jäne olardy şeşuge tabandy türde kırısu qajet. Memleket pen qoǧam arasyndaǧy senım de aşyqtyq pen jauapkerşılıkten bastalady.
Men būl jinaqty qazırgı Qazaqstannyŋ qoǧamdyq-saiasi damuyn, memlekettık basqaru filosofiiasyn jäne zaŋ men tärtıp qaǧidatynyŋ maŋyzyn tüsınuge mümkındık beretın qūndy eŋbek dep baǧalaimyn.
Qoryta aitqanda, ädılettı memleket – zaŋ üstemdıgı ornyqqan, tärtıp saqtalǧan, azamattardyŋ qūqyǧy qorǧalǧan, jauapkerşılık barşaǧa ortaq, al adam men onyŋ eŋbegı eŋ joǧary qūndylyq retınde baǧalanatyn memleket.
Osyndai memlekettı qalyptastyru – üzdıksız eŋbektı, saiasi erık-jıgerdı, qoǧamdyq jauapkerşılıktı jäne är azamattyŋ sanaly ūstanymyn talap etetın ūzaq jol.
Sondyqtan «Ädılettı qoǧamǧa – şynşyl söz» kıtabynyŋ mazmūnyn bır söilemmen tüiındesem, ädılettı qoǧamnyŋ negızı – sapaly adam, berık memleket, zaŋ üstemdıgı jäne ornyqty tärtıp der edım.
Būl jinaq – ötken jolǧa köz jügırtıp qana qoimai, aldaǧy baǧytty aiqyndauǧa da mümkındık beretın eŋbek. Ony är azamat, äsırese memlekettık qyzmetşıler, qūqyq salasynyŋ mamandary, jastar men el bolaşaǧyna alaŋdaityn oqyrmandar oqyp, oi elegınen ötkızse, kıtaptyŋ negızgı missiiasy oryndaldy dep esepteimın.
Abaidyŋ «Sözın oqy jäne oila» degen ösietın basşylyqqa ala otyryp, būl kıtapty oqyrmandy oilanuǧa, taldauǧa jäne taǧylym aluǧa jeteleitın qūndy eŋbek retınde ūsynar edım.
Serık Aqylbai
«Qazaqstan zaŋgerler odaǧy» RQB töraǧasy,
Respublikalyq zaŋ konsultanttary alqasynyŋ töraǧasy
