قوعام قايراتكەرى، عالىم، «جاڭعىرۋ» قازاقتىڭ ۇلتتىق وركەندەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى ۇزاق جىلدار بويى جەتەكشىلىك ەتكەن داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى بۇگىندە قوعام نازارىنان تىس قالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تۋرالى ءسوز بولعاندا رەسمي قىزمەت اتقارماي-اق، ەل تاعدىرىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى ءجيى نازاردان تىس قالىپ جاتادى. الايدا مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى قوعامدىق باستامالاردىڭ، ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ، انا ءتىلى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ باعىتىنداعى كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن تۇلعالار از بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى – قوعام قايراتكەرى، عالىم، «جاڭعىرۋ» قازاقتىڭ ۇلتتىق وركەندەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى ۇزاق جىلدار بويى جەتەكشىلىك ەتكەن داۋرەن ساتىبالدىۇلى ءجۇمادىل-ەسىر.
ونىڭ ءومىر جولى عىلىمنان باستالىپ، قوعامدىق قىزمەتپەن جالعاستى. بىراق قاي سالادا جۇرسە دە كوزدەگەنى – ءبىر ماقسات: قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ، ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنا ۇلەس قوسۋ.
نامىستان تۋعان ۇستانىم
داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ ۇلت تاعدىرىنا بەيجاي قاراماۋىنا بالالىق شاعىندا كورگەن جاعدايلار اسەر ەتكەن. ول بۇل تۋرالى كەيىن بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ەسكە العان.
«ورىس، ۋكراين نەمەسە نەمىس بالالارىمەن ەرەگەسىپ قالساق، ولار ءبىزدى قويعا تەڭەپ، نادان حالىقتىڭ ۇرپاعى دەپ كەمسىتەتىن. سول سوزدەر بالا كۇنىمنەن جۇرەگىمدە شەمەن بولىپ قاتتى. مەن ءوزىم ەستىگەن قورلىق پەن كەمسىتۋدى مەنەن كەيىنگى قازاقتىڭ قارا كوزدەرى ەستىمەسىن دەگەن اسقاق ارمان بولدى»، دەلىنگەن ءداۋىرجان تەلەباەۆتىڭ 2017 جىل «نامىس» جۋرنالىنا جاريالاعان ماقالاسىندا.
بۇل سوزدەر ونىڭ كەيىنگى قوعامدىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنا اينالدى. ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ول ءۇشىن ساياسي ۇران ەمەس، ومىرلىك مۇرات بولدى.
عالىمدىقتان قوعام قايراتكەرلىگىنە دەيىن
داۋرەن ساتىبالدىۇلى جوعارى ءبىلىمىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا الىپ، توپىراقتانۋ عىلىمىمەن اينالىستى. 1975 جىلى يەمەن حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شەتەل توپىراعىن زەرتتەگەن مامان رەتىندە تانىلدى.
ەلگە ورالعان سوڭ ءوز قولىمەن زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتار جاساپ، توپىراقتانۋ عىلىمىنا ارنالعان زەرتحانا قۇردى. عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنە ارنالعان بىرقاتار جاڭاشىل جوبالاردى جۇزەگە اسىردى.
الايدا قوعامداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى كوزقاراسى ونىڭ عىلىممەن عانا شەكتەلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىندەگى قىزمەتى كەزىندە ءتۇرلى زاڭسىزدىقتاردى اشكەرەلەپ، كەيىن ساياسي سەبەپتەرمەن قىزمەتىنەن شەتتەتىلدى. بىراق بۇل جاعداي ونى قوعامدىق كۇرەستەن توقتاتا العان جوق.
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تۋعان ۇيىم
1992 جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا الماتىدا «جاڭعىرۋ» قازاقتىڭ ۇلتتىق وركەندەۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلتايى ءوتتى. سول جىلدىڭ 26 اقپانىندا ۇيىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە رەسمي تىركەلدى.
ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىنداعى «قازاقتىڭ "جاڭعىرۋ" ۇلتتىق وركەندەۋ ورتالىعى» ماقالاسىندا بىلاي كورسەتىلگەن:
«عىلىمي نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا جانە شىنايى تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋعا ىقپال ەتۋ».
ۇيىم باعدارلاماسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ، ۇلتتىق بايلىقتى ساقتاۋ، قوعامدى رۋحاني ساۋىقتىرۋ جانە قازاقستاندى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسۋ سەكىلدى مىندەتتەر بەلگىلەندى.
بۇل جاي عانا قوعامدىق ۇيىم ەمەس، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتىنا قاتىستى بالاما كوزقاراس ۇسىنعان ينتەللەكتۋالدىق ورتا بولدى.
ۇيىم قۇرىلعان كەزدەگى العاشقى جيىندا سويلەگەن سوزىندە داۋرەن ساتىبالدىۇلى ونىڭ ميسسياسىن ەرەكشە ىقىلاسپەن تۇسىندىرگەن.
«جاڭعىرۋ» – ساياسي ۇيىم ەمەس. ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي، ول ۇلتتىق ورلەۋ، وركەندەۋ جولىن قاراستىرىپ، ۇمىت بولا باستاعان يگى داستۇرلەردى قايتا جاڭعىرتۋعا كۇش سالادى»، - دەلىنگەن «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىندا.
بۇل قاعيدا كەيىن ۇيىم جۇمىسىنىڭ بارلىق باعىتىنا نەگىز بولدى.
باسپاناسىز قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەن قوزعالىس
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الماتىدا مىڭداعان قازاق وتباسى باسپاناسىز ەدى. اۋىلدان كەلگەن جاستار جاتاقحانالاردا نەمەسە جالدامالى پاتەرلەردە كۇنەلتتى.
وسى كەزدە باسپاناسىز ازاماتتار بىرىگىپ، الماتىنىڭ شەتىندەگى بوس جاتقان جەرلەردى تالاپ ەتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى. سول تاريحي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا داۋرەن ساتىبالدىۇلى دا ءجۇردى.
«جينالعان ادام قاراسى كوپ بولدى. كيىز ءۇي تىگىلدى. جاستاردىڭ رۋحى كوتەرىلىپ تۇردى. "تاراڭدار، بۇل زاڭسىز" دەگەن بيلىك وكىلدەرىن ەشكىم تىڭدامادى. كەيىن زامانبەك نۇرقادىلوۆ كەلىپ، ماسەلەنىڭ زاڭ اياسىندا شەشىلەتىنىن ايتتى. وسىلايشا باسپاناسىزداردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ، قۇجاتتارى جينالدى»، – دەپ ەسكە العان داۋرەن ساتىبالدىۇلى «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىندا.
وسى قوزعالىستىڭ ناتيجەسىندە كەيىن «دۋمان»، «شاڭىراق»، «التىن بەسىك»، «حان ءتاڭىرى» سەكىلدى ىقشاماۋدانداردىڭ ىرگەسى قالاندى.
باسپاناسىزدار قوزعالىسىنىڭ ىقپالىمەن جۇزدەگەن وتباسى جەر تەلىمىنە يە بولىپ، كوپتەگەن جاتاقحانا تۇرعىن ءۇي رەتىندە راسىمدەلدى. بۇل الماتىداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتۋىنا جانە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيۋىنە دە اسەر ەتتى.
«ستاندارت-مودەل» – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى
تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن ەل قانداي باعىتپەن دامۋى كەرەك؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن ساناۋلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى – داۋرەن ساتىبالدىۇلى. ول دايىنداعان «ستاندارت-مودەل نەمەسە ەگەمەندى مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى» اتتى قۇجات سول كەزەڭدەگى ەڭ ىرگەلى قوعامدىق تۇجىرىمدامالاردىڭ ءبىرى سانالادى.
بۇل ەڭبەكتە مەملەكەتتىك يدەولوگيا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، دەموگرافيالىق ساياسات، ءتىل، عىلىم، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەكونوميكا، ەكولوگيا جانە ۇلتتىق تاربيە سياقتى ونداعان ماسەلە كەشەندى تۇردە قاراستىرىلدى.
كەيىن «جاڭعىرۋ» ورتالىعى وسى قۇجاتتى باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەدى.
«قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىندا: «ەگەمەن قازاقستاندى مىسالعا الا وتىرىپ "ستاندارت-مودەل نەمەسە ەگەمەندى مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى" اتتى ەڭبەك دايىندادى»,- دەپ كورسەتىلگەن.
بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرازى وسى قۇجاتتا ونداعان جىل بۇرىن قوزعالعانىن بايقاۋعا بولادى.
انا ءتىلىنىڭ جاناشىرى
داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىندەگى ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى.
1997 جىلى ول قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمانمەن بىرگە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ بالاما جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىستى.
بۇل تۋرالى «نامىس» جۋرنالىنىڭ 2017 جىلعى قىركۇيەك سانىندا بىلاي جازىلعان.
«1997 جىلى قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمانمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ء"تىل تۋرالى" زاڭنىڭ بالاما نۇسقاسىن دايىنداعانى – مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن جاناشىرلىقتان تۋعان شىنايى پەرزەنتتىك نيەتىنىڭ، پاتريوتتىق ءارى ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى»، دەلىنگەن جۋرنالدا. («نامىس» جۋرنالى، 2017 جىل، قىركۇيەك).
زاڭ جوباسىنىڭ كىرىسپەسىندە مىناداي ماڭىزدى وي ايتىلادى:
«ەگەر قازاقتىڭ ءتىلىن ءوز دارەجەسىندە، شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىل رەتىندە قابىلداساق، وندا ونى نەگە ەلدىڭ رامىزدەرىنىڭ بىرىنە جاتقىزباسقا؟» («نامىس» جۋرنالى، 2017 جىل، قىركۇيەك).
بۇل پىكىر سول كەزدە قوعامدا ۇلكەن تالقىلاۋ تۋعىزعان.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستار ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك، بۇل كوزقاراستىڭ وزەكتىلىگى جويىلعان جوق.
ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى جاڭعىرتۋداعى ەڭبەگى جانە «اۋىلعا اراشا»
«جاڭعىرۋ» ۇيىمىنىڭ قىزمەتى ساياساتپەن عانا شەكتەلگەن جوق. ۇيىم ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سونىڭ ىشىندە «قىز سىنى»، «جىگىت سىنى»، «كەلىن سىنى» سياقتى ەتنوگرافيالىق بايقاۋلار العاش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. كەيىن وسى بايقاۋلار رەسپۋبليكا كولەمىندە ءداستۇرلى جوبالارعا اينالدى.
داۋرەن ساتىبالدىۇلى تاۋەلسىز قازاقستانداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىل تاعدىرى ەكەنىن ەرتە ءتۇسىندى. سوندىقتان «جاڭعىرۋ» ۇيىمى «اۋىلعا اراشا» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق شتابىن قۇردى. ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ، ول سول كەزدەگى «ەگەمەن قازاقستان»، «جاس الاش»، «الماتى اقشامى» گازەتتەرىندە جاريالاندى.
اۋىل ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرۋدىڭ العاشقى قوعامدىق باستامالارىنىڭ ءبىرى وسى بولاتىن.
جارنامادان قاشقان قايراتكەر
قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ اراسىندا ءوزىن كوپشىلىككە كورسەتۋدى ەمەس، ناقتى ىسپەن اينالىسۋدى ءجون كورەتىن ادامدار سيرەك كەزدەسەدى. داۋرەن ساتىبالدىۇلى سونداي ازاماتتاردىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى «نامىس» جۋرنالى بىلاي دەپ جازادى:
«ول ءوزىن ەشقاشان جارنامالاعان ەمەس. ءالى كۇنگە دەيىن قاراپايىم بولمىسىنان اينىماعان كۇيى، "مەن" دەپ كەۋدە سوقپاي، شاماسى كەلگەنشە حالىقتىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ۇلەس قوسۋدى عانا ماقسات تۇتىپ كەلەدى» («نامىس» جۋرنالى، 2017 جىل، قىركۇيەك).
كىتاپ اۆتورى دا وسى پىكىردى قۋاتتايدى: «داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول كوپتەگەن جىلدار بويى قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسقانمەن، ءوزىن ەش ۋاقىتتا جارنامالاعان ەمەس».
بۇل ونىڭ ادامدىق بولمىسىن اشاتىن ەڭ ماڭىزدى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى.
مەملەكەتتىك ماراپاتتان بۇرىن حالىق العىسىن جوعارى قويعان تۇلعا
داۋرەن ساتىبالدىۇلىنا ءارتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ۇسىنىلعانى جونىندە دە بىرنەشە ماقالادا ايتىلادى. الايدا ول قوعامدىق جۇمىستان باس تارتپاعان.
«نامىس» جۋرنالىندا: «جاڭعىرۋدىڭ» جۇمىسىن توقتاتساڭ، مىناداي قىزمەتكە وتىرعىزامىز دەگەن ۇسىنىستار بولعانىمەن، ول ۇلتتىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىرا بەردى» دەپ جازىلعان. كەيىن ۇزاق جىلدار بويى قاراپايىم قاراۋىل بولىپ ەڭبەك ەتىپ، سول جەردەن زەينەتكە شىققان. سوعان قاراماستان ول ەشقاشان شاعىم ايتپاعان.
بۇل تۋرالى جۋرنال اۆتورى:
«ەل ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى مەن بەينەتى قانشالىق كوپ بولعانىمەن، جاسى كەلگەندە الىپ جاتقان زەينەتىنىڭ ازدىعىنا داۋرەن اعامىز ەش وكىنبەيدى. كەرىسىنشە بارىنە ريزاشىلىقپەن قارايدى»,- دەپ جازادى («نامىس» جۋرنالى، 2017 جىل، قىركۇيەك).
ۇلتقا قىزمەت – ومىرلىك ۇستانىم
داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ ءومىر جولىنا كوز سالعاندا ءبىر نارسە انىق بايقالادى. ول عىلىممەن دە اينالىستى. قوعامدىق قىزمەتتە دە بولدى. ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە دە ارالاستى. بىراق وسىنىڭ ەشقايسىسىن جەكە اتاق نەمەسە مانساپ ءۇشىن جاساعان جوق. ونىڭ باستى ماقساتى – قازاق مەملەكەتىنىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋ بولدى.
سوندىقتان بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن زەرتتەگەن كەزدە «جاڭعىرۋ» ۇلتتىق وركەندەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتى دە، ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان داۋرەن ساتىبالدىۇلىنىڭ ەڭبەگى دە ارنايى عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قوعامدىق باستامالاردىڭ كوپشىلىگى ءدال وسىنداي ازاماتتاردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ولاردىڭ ءومىر جولى – ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ، ۇلتتىق مۇددەنى بارىنەن جوعارى قويۋدىڭ، قاراپايىمدىق پەن تاباندىلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى.
«ادىرنا» پورتالىنىڭ قوعام قايراتكەرى داۋرەن ساتىبالدىۇلىمەن جۇرگىزگەن سۇحباتىن مىنا سىلتەمەدەن كورىپ، پىكىر الماسا الاسىزدار.
