جاۋىن جاۋعان ءتۇننىڭ ەرتەڭىندە ونسىز دا توزىعى جەتىپ تۇرعان تروتۋاردىڭ شۇڭقىرىن تولتىرىپ، ۇلكەندى-كىشىلى كولشىكتەر جول بەتىن كورسەتپەي جايىلىپ كەتىپتى. ەتىكشىدەن قايتىپ كەلە جاتقان قىز قولىنان جەتەلەگەن اعاسىنىڭ ءتورت-بەس جاس شاماسىنداعى بالاسىن اياعىنىڭ ءدال استىنداعى جايىلىپ جاتقان ۇلكەن كولشىكتەن قالاي الىپ وتەرىن ويلانىپ، ءبىر ساتكە توقتاپ قالدى. ويىن جيناقتاپ ۇلگەرگەن كەزدە بىرەۋدىڭ قارۋلى قولى بالانى ءىلىپ الىپ، «وپپااا» دەپ كولشىكتىڭ ارعى جاعىنا قويا سالدى دا، بۇلارعا قاراپ ءبىر جىميىپ قويىپ، ءارى قاراي جولمەن كەتە باردى. قىز ونى تانىدى. ءتورتىنشى قاباتتا تۇراتىن كورشىسى بولاتىن. وعان راحمەت ايتپاق تۇگىلى باس يزەۋگە دە ۇلگەرمەي، سوڭىنان ءبىر ءسات قاراپ تۇردى دا، سودان سوڭ كولشىكتەن ءوزى ەپتەپ ءوتىپ، بالانى جەتەلەي جونەلدى. ەكەۋى جاڭاعى ادامعا ريزا بولىپ بارا جاتتى.
سول كۇننەن باستاپ بۇل كىسىگە قۇرمەت پايدا بولىپ، كورگەن جەردە ونىمەن بىلىنەر-بىلىنبەس باس يزەپ وتەتىن بولدى. ونىڭ ەشكىمگە اشىلا بەرمەيتىن مىنەزى، ەلمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ سيرەكتىگى، جالعىز ءومىر ءسۇرۋى كەيدە قىزدى تاڭ قالدىراتىن. بۇل ءۇي تۇرعىندارىنىڭ ول كىسىمەن قارىم-قاتىناسى جوق. بار بولعانى، ارەدىكتە ايەلدەر بۇل كىسى تۋرالى كۇبىر-سىبىر بىردەڭەلەر ايتقان بولادى، بىراق ونىڭ بار-جوعىنا ەشكىم ونشالىقتى ءمان بەرمەيدى.
***
كەشقۇرىم ۇيگە سىيماعان قىز سىرتقا شىقتى، تازا اۋامەن تىنىستاپ، دەم العىسى كەلدى. ستۋدەنت ەكەنىنە، وي توقتاتىپ قالعان اقىل-ەستى قىز ەكەنىنە دە قاراماي، بۇل ۇيدەگى جاقىندارى مۇنى ادەيى بايقاماعانسىپ، باسىنا سويلەيدى. سوعان ساي جاۋاپ قايتارسا بالەگە قالارىن ءبىلىپ، ۇندەمەۋدى ادەت قىلىپ العان. اكە-شەشەسى ءتىرى بولسا بۇلاردىڭ جانىندا ءومىر سۇرمەس ەدى!
كوپ قابات ءۇيدىڭ الدىنداعى ەسكى، توزىعى جەتكەن ورىندىقتا تەرەزەلەردەن تۇسكەن جارىقتى پانالاپ، اندا-ساندا ءوزى تۇراتىن التىنشى قاباتتاعى پاتەردىڭ تەرەزەسىنە قاراپ قويىپ جالعىز وتىرعان.
– جاۋراعان جوقسىڭ با؟ – دەگەن بەيعام داۋىس قىزدىڭ ويىن شاشىراتىپ جىبەردى. باياعى – «قۇتقارۋشى» كورشى ەكەن. ۇندەمەي كەلىپ، قىزدىڭ جانىنا قاتارلاسىپ وتىردى دا، تەمەكىسىن تۇتاتتى. قىز وعان بىلدىرمەي، كوز جاسىن جەڭىمەن سۇرتە قويدى.
– كۇن سۋىق بولىپ تۇر، كوكتەم ءالى تولىق كەلە قويعان جوق، – دەپ قويدى ول تەمەكىسىن ءبىر تارتىپ قويىپ. قىز نەگە ەكەنىن قايدام، قايتادان جىلاعىسى كەلىپ كەتتى، ءوز ويىنان ارىلۋ ءۇشىن كورشىنىڭ سوزىن قوستادى.
– ءيا، كوكتەم كەلسە دە، سۋىق ەكەن…
– سەن بەسىنشى قاباتتا تۇراسىڭ با؟
– مم...جووق، التىنشى قاباتتا.
– كوكتەمنىڭ سۋىعى وڭاي ەمەس، سىرتتا كوپ وتىرماۋ كەرەك.
– مەن ۇيدەن جاڭا شىققانمىن...
كورشى يىعىن قۋسىرا، ءوزىڭ ءبىل دەگەندەي، تەمەكىسىن تارتىپ ءبىتىپ، ورنىنان تۇردى. كەتۋگە وقتالىپ تۇرىپ، ءارى قيماي تۇرعانداي:
– مەنىڭ ۇيىمە كىرىپ شىقساڭ قالاي؟ سالعان سۋرەتتەرىم بار ەدى، كورەسىڭ بە؟ – دەدى.
ء «يا، كورەيىن» – قىزدان بۇرىن ونىڭ ىشكى داۋىسى جاۋاپ بەردى. «كورىپ شىققىم كەلەدى» دەگەندى ىشىنەن ويلاسا دا، سىرتتاي تارتىنا ءتۇستى.
– قازىر مە... بىلمەيمىن... – دەپ ەدى، ول كىسى ۇندەمەستەن كەتۋگە وقتالدى. نە دەرىن بىلمەگەن قىز ءسوزىن اياقتاماستان، ونىڭ سوڭىنان ۇندەمەي ەرە جونەلدى. وسى كەزدە وعان مۇڭىنان ارىلتار بىرەۋ كەرەك بولىپ تۇرعان. نەگە ەرىپ بارا جاتقانىن ويلاعىسى دا كەلمەدى. بار بولعانى كوڭىلىن دۇربەلەڭگە سالعان اۋىر ويلاردان ارىلسا... ولار بۇل ادامنىڭ پاتەرىنە تەز-اق جەتتى. تابالدىرىقتان اتتاعان قىز ءۇي ىشىنە زور ىنتامەن كوز سالدى. يەسىنەن باسقا ەشكىمدى تانىماعان، كۇتپەگەن كۇڭگىرت بولمەلەر قىزدى نەمقۇرايلى قارسى الدى. جۇپىنى كورىنگەنىمەن ەش جەردەن كەزدەستىرمەگەن جايلىلىقتى سەزدى. بولمەلەردىڭ جارىعىن تولىق جاعىپ شىققان ءۇي يەسى شالا جابىلعان تەرەزە پەردەلەرىن دۇرىستاپ جاۋىپ، ودان سوڭ قىزعا باس يزەدى.
– كەل، كىرە عوي...، – ولار قاپتالداعى بولمەگە باس سۇقتى.
– ماسساعان! – قىزدىڭ جانارى جايناپ كەتتى.
– مۇنىڭ ءبارىن ءسىز سالدىڭىز با؟!
ول ادام قىزعا ورىندىق قويىپ بەردى دە، ۇندەمەي قىلقالامى مەن بوياۋلارىن جيناي باستادى. كىرگەن بولمەنىڭ ءىشى شاشىلىپ جاتىر ەكەن، سۋرەتشىنىڭ كۇندەلىكتى قولدانعان زاتتارى قالاي بولسا سولاي قويىلىپ، بوياۋدىڭ ءيىسى شىعىپ تۇر ەدى. بولمەنىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى ءتۇستى، ارقايسىسى كەرەمەت سالىنعان سۋرەتتەرگە قىزدىڭ كوزى جۇگىرىپ كەتتى. ودان سوڭ وزىنەن-ءوزى ۇيالىپ، ىڭعايسىزدانا قالدى. قيمىلداۋدان قورقىپ، قازىر بىردەڭە دەپ سويلەسە، نە قيمىلداسا كوز الدىنداعى سۇلۋ دۇنيە، كورىنىس ۇشىپ كەتەتىندەي بولىپ، سۋرەتتەردەن كوز الماي قاراي بەردى. اناۋ ادام بولسا بىردەڭەلەرمەن الەك بولىپ جاتىپ سۇراپ قويادى:
– قالاي ەكەن؟ سۋرەتتەر ۇنادى ما؟
– ۇنادى، قىزىقتى ەكەن...
– راحمەت، قازىر ساعان شاي اكەلىپ بەرەم، سەن اسىقپاي كورە بەر... قالاساڭ سۋرەت سالىپ جاتقانىمدى كورسەڭ بولادى، بىراق مەن ۇيرەتە المايمىن – ول وزىنشە ىڭعايسىزدانا جىميىپ قويدى. ونى ءبىرىنشى رەت جاقىننان، جارىقتا كورگەنى وسى بولدى. كوزدەرى كوكشىل، قاستارى قالىڭ، بيداي ءوڭدى، شاماسى قىرىق بەس جاستارداعى ءجۇزى اشىق جان ەكەن.
– مەنىڭ ۇيرەنۋگە قىزىعۋشىلىعىم جوق، – دەدى قىز العاش رەت ۇياڭدىعىن جەڭىپ تولىق سويلەپ، – ءسىز جالعىز تۇراسىز با؟
– جالعىز تۇرامىن، – ول ابدىراي جاۋاپ بەرىپ، ودان ارى ءسوزىن جالعاستىرعىسى كەلمەي شىعىپ كەتتى. كوپ ۋاقىت وتپەي ەكى ىدىسپەن شاي الىپ كەلدى. قىز توڭىپ قالعانىن ەندى سەزدى، تۇلا بويى قۇرىسىپ قالعان ەكەن. ەكەۋى ۇندەمەي، كارتينالاردى كورىپ وتىرىپ، شاي ءىشتى. كەتۋىم كەرەك دەپ ويلادى ىشىنەن، بىراق قابىرعاعا ىلىنگەن سورەدەگى سۋرەتتەرگە قاراپ، كەتپەي وتىرا بەردى. بارىنەن دە قىزدى كوبىرەك ارباپ تۇرعان سوناۋ ءبىر كۇزدىڭ سۋرەتى بولدى. اينالا تۇگەل قىزعىلت-سارى، سارعىش جاپىراقتار جەردە شاشىلىپ جاتىر. ادەمىلىك. تىپ-تىنىش. سۋرەتتىڭ وزىندە جايماشۋاق تىنىشتىق سەزىلەدى. ونداي جەردە ەشكىم ەشكىمگە اشۋلانا المايدى. وسىنداي جەردە بىرەۋدىڭ بىرەۋگە اشۋى كەلۋشى مە ەدى؟! ەلەستەتشى، – دەپ ويلانىپ وتىرىپ، ءوز ءۇيىن ساعىنىپ، مۇڭايىپ كەتتى. قايتادان سۋرەتتەرگە قارادى. اناۋ بوكالداعى مولدىرەگەن ىشىمدىكتەر زور ىنتامەن سالىنسا كەرەك. ونى سالىپ وتىرىپ سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە شولدەپ، شاراپ ىشكىسى كەلگەندەي مە، قالاي؟!
– ءسىزدى ىزدەپ قالمادى ما ەكەن؟.. – دەگەن داۋىس شوشىتىپ جىبەردى.
– شىنىندا دا! كەتۋىم كەرەك...
***
ۇيىنە كەلە جاتىپ قىز سۋرەتشى جايلى «ونىڭ ءومىرى قانداي جاقسى…» دەپ ويلاندى. ونىڭ ۇيىندەگى، ومىرىندەگى جايلىلىققا شىنىندا دا قىزىقتى! كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سول كىسى سياقتى ءوزىنىڭ ۇيىندە جالعىز، تىنىش جانە قالاعان ىسىمەن اينالىسىپ، ءومىر سۇرە الار ما ەكەن؟ سونداي ءومىردى اڭساپ كەتتى. ءومىرى ءدال وسى كورشىسىنىڭ ومىرىندەي بولۋىن اڭسادى! ءۇيىنىڭ كۇڭگىرتتىگى دە، تەرەزە پەردەلەرى دە، شاي ىشكەن شىنى ىدىسى، سول شىنىنىڭ ىشىندەگى شايدىڭ جاعىمدى ءدامى دە ءدال سول كىسىنىكىندەي بولسا! نە جۇمىس ىستەيدى؟ ەگەر وسىنداي مۇمكىندىك بولسا، ول نەمەن اينالىسادى؟ قىز ەندى ءوزى جونىندە ويلاندى، نەنى جاقسى كورىپ، نەگە قىزىعاتىنى تۋرالى ءالى جاقسى بىلمەيدى ەكەن. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى تاڭ اتپاستان ساباعىنا جۇگىرەدى، ودان سوڭ تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن كىتاپحاناعا جۇگىرەدى. ءومىرى وسى – ساباق، ءۇي، ۇيدەگى بىتپەيتىن شارۋالار. اعاسىنىڭ ۇيىندەگى شارۋالاردىڭ ءبارى مۇنىڭ موينىندا...
كەيىن، ارا-اراسىندا ۋاقىت تاۋىپ سۋرەتشىنىڭ شەبەرحاناسىنا باس سۇعىپ تۇراتىندى ادەتكە اينالدىرىپ الدى. قىزدىڭ كۇتپەگەن جەردەن ەسىك قاعىپ كىرىپ كەلگەنىن سۋرەتشى ەلەستەتە الار ەمەس. ۇندەمەي باس يزەسكەن بولادى، اندا-ساندا جىميىپ قويادى... قىز دەمىن ىشىنە الىپ، ونىڭ بەرىلە سالىپ جاتقان كارتيناسىنا قاراپ بىرەر ءسات وتىرادى. سۋرەتشىنىڭ جاساپ جاتقان ءىسى دە، تۇرپاتى دا جاعىمدى. قاراپ وتىرا بەرگىسى كەلەدى. جانىنان كەتكىسى كەلمەيدى. بىراق قىزدىڭ كەلگەنىنەن كەتكەنى تەز، جارق ەتىپ كىرىپ كەلگەنى قانداي اياق استىنان بولسا، سۋرەتشى ونىڭ قاي كەزدە جىلت ەتىپ شىعىپ كەتكەنىن دە سەزبەي قالادى.
– بيىلعى كوكتەمنىڭ بورتەگۇلدەرى كەرەمەت گۇل اشتى. مەن سەنى بورتەگۇلمەن بىرگە كەنەپكە تۇسىرسەم بە دەيمىن، ەگەر سەن قوزعالماي تىنىش وتىرا الساڭ... – دەدى ءبىر كۇنى قىزعا شاي مەن ءتاتتى ۇسىنعان سۋرەتشى. ول قىز ءۇشىن ۇنەمى ءتاتتى ساتىپ اكەلىپ قوياتىن.
– مەنى مە؟ – قىز ىنتىزار كەيىپپەن ونىڭ كوزىنە جادىراي قارادى. سۋرەتشىنىڭ كوزقاراسىنان شىن پەيىلدەن ايتىلعان سۋرەت سالۋ تۋرالى ۇسىنىستان باسقا ەشنارسە تابا المادى. دەمەك شىن ايتىپ تۇر.
– ءيا، سەنى سالامىن، كورەسىڭ عوي، ادەمى ەتىپ سالامىن، سۇلۋ ەمەسپىن دەشى، بىراق مەن سەنى سۇلۋ قىز ەتىپ سالا الامىن! – دەدى ازىلدەپ.
– قاشان؟ – قىزدىڭ جانارى جايناي ءتۇستى.
“قاراشى مۇنى، ءدال كىشكەنە بالاداي... كىشكەنە بالا ەمەي...” سۋرەتشىنىڭ ءىشى ەلجىرەپ، قىزعا قاراپ، ويلى كەيىپپەن جىميىپ وتىردى.
– قالاساڭ ەرتەڭ-اق باستايمىز، سەنىڭ ساباقتارىڭا، ۋاقىتىڭا قارايمىز. باسقا ماسەلە جوق...
قىز ەرتەڭگى كۇننىڭ كەلۋىن، ءبىر شوق بورتەگۇل سالىنعان ۆازانىڭ جانىندا كۇلگىن ءتۇستى، بالكىم اق ءتۇستى كويلەك كيىپ، سۋرەتشىنىڭ الدىندا وتىرعانىن ەلەستەتىپ، ۇيقىسى قاشىپ، ءتۇنى بويى دوڭبەكشىپ شىقتى.
بىراق ەرتەڭىندە، ودان كەيىنگى كۇندەرى دە ساباقتان، ءۇي شارۋالارىنان بوساماي، سۋرەتشىنىڭ سۋرەت سالۋى ءۇشىن وتىرۋعا لايىقتى ۋاقىت تابا الماي جۇرە بەردى. بورتەگۇل گۇلدەگەن مەزگىلدىڭ اياقتالىپ بارا جاتقانىن سەزدى. ولار بۇل سۋرەتتى مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى ارەڭ باستادى. سۋرەت سالۋ ءىسى باستالعان كۇنى قىز اق كويلەكپەن كەلدى. سۋرەتشى ونى ۇنەمى ءوزى كەلگەندە وتىراتىن جۇپىنى، بىراق ىڭعايلى ورىندىققا قيعاشىنان وتىرعىزىپ، جاراسىمدى اياقتارىن قايشىلاستىرا تۇزەپ، قولىنا بورتەگۇلدىڭ ادەمى گۇلدەستەسىن ۇستاتتى. بۇل بورتەگۇلدەر وسى جىلدا كەش گۇلدەگەندەرى ەدى. سۋرەتشى قىزدىڭ بىردە سول جاعىنا، بىردە وڭ جاعىنا ءوتىپ، زەر سالا قاراپ، قايتادان الىستان ءبىر قاراپ، اۋرەلەنىپ ءجۇرىپ ءبىر شەشىمگە توقتادى دا: “وسىلاي وتىر، ارتىق قيمىلداما”، – دەپ جۇمىسىن باستادى.
شارشاي باستاعاندا ەكەۋىنە شاي، نە كوفە الىپ كەلەدى. كەيدە ولار بولماشى ءبىر نارسە جايلى سويلەسىپ، ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ازىلدەردى ايتىپ، كۇلكىگە قارىق بولادى. ول قىز تۋرالى كوپ بىلگىسى كەلمەگەندەي، ونىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋى، ۇيدەگى تىرشىلىگى تۋرالى سۇرامايدى. ال جۇمىس كەزىندە بار نازارى قىزعا اۋىپ، كەرەك بولسا قىزدىڭ ءار تال شاشى دا وعان ماڭىزدىداي قاراپ، قىلقالامىن قولعا الادى. بىراق قىز سۋرەتتى ءالى كورە العان جوق. قانشا وتىنسە دە، سۋرەتشى وعان ءالى سالىنىپ بىتپەگەن جۇمىستى كورسەتۋدەن باس تارتتى. “تولىق اياقتالعاندا كورەسىڭ، قازىر ەمەس” – دەپ قويدى. جاز كەلىپ قالدى.
***
– سەن اناۋ سۋرەتشىگە بارا بەرگەنىڭدى توقتات، ول ساعان كۇيەۋ بولىپ جەتىستىرمەيدى. الدە ءبىزدى بايقامايدى، بىلمەيدى دەپ ويلاپ ءجۇرسىڭ بە؟! بولماسا، ءبىرجولا سونىڭ ۇيىنە كىرىپ ال. قانشا ۋاقىتتان بەرى كورشىلەر اڭگىمە قىلىپ جاتىر، – دەدى ءبىر كۇنى جەڭگەسى.
قىز ءوزىن دە، ول كىسىنى دە اراشالاپ العىسى كەلىپ، اقتالايىن دەدى:
– سىزدەر ويلاعانداي ەمەس... ول ۇلكەن كىسى ەمەس پە؟! بار بولعانى: ول كوپتەن بەرى مەنىڭ سۋرەتىمدى سالىپ، بىتىرە الماي ءجۇر.
– ااا... ونىڭ ساعان ەشكىم ەمەسىن بىلگەن سوڭ، سەنى جايىڭا قويدىق قوي. بىراق سەن بايقاپ ءجۇر، جاراي ما؟ اڭگىمە وندا ەمەس.
– ەندى نەدە؟
– جاقىندا ۇيگە ادامدار كەلەدى، سەنى كورۋ ءۇشىن… جىگىتپەن تانىسىپ كور. اكە-شەشەڭنىڭ ارۋاعى ارقاشان رازى بولۋى ءۇشىن سەنى جاقسى، جايلى جەرگە تۇرمىسقا ۇزاتۋ – اعاڭ ەكەۋىمىزدىڭ مىندەتىمىز. مەنى تىڭداماساڭ دا، اعاڭنىڭ ءسوزىن ەكى ەتە المايسىڭ. ەندى ءجيى-ءجيى الگى كىسىنىڭ ۇيىنە بارعانىڭدى قوي. ۇيات بولادى.
ادامدار، جىگىتپەن تانىسۋ دەگەن سوزدەردەن سوڭ قىز سۋرەتشى جونىندە، سۋرەتى جايىندا ويلاۋعا، جەڭگەسىنە جاۋاپ قايتارۋعا دا شاماسى كەلمەي، مەلشيىپ، تۇنجىراپ قالدى. نەگىزى جەڭگەسى ەكەۋى كوپ سويلەسپەيدى. ءوزىنىڭ جەڭگەسىنە جاقپايتىنىن ءىشى سەزەدى.
ء بىراز كۇننەن سوڭ شىنىندا دا بەيتانىس ادامدار قوناق بولىپ كەلدى. ءسان-سالتاناتتى. باقىت قۇسىن قولدارىنا قوندىرىپ الىپ وسى ۇيگە، وسى قىزعا الىپ كەلگەندەرىنە ولار سەنىمدى ەدى.
***
ء بىر جۇمادان بەرى جاۋىن ءجيى-ءجيى جاۋدا. جاقىندا كۇز باستالادى. سۋرەتشى ءالى سالىنىپ بىتپەگەن قىزدىڭ سۋرەتىنە قاراپ ويلانىپ وتىر. سوڭعى كەزدە قىزدىڭ كوڭىل-كۇيى جوق، اۋەلگى كەزدەگىدەي ءجيى كەلمەيدى. كەي كەزدە سۋرەتتى جالعاستىرايىق دەپ كەلەدى، بىراق ەندى-ەندى جۇمىس باستالعاندا وزىنەن-ءوزى بۋلىعىپ، كوزىنە جاس كەلە باستايدى… كۇزدىڭ سوڭىنداعى سۇر بۇلتتاي تۇنەرەدى دە تۇرادى. كوزىنەن مۇڭ بايقالادى. مۇنداي كوڭىل كۇيمەن قايتىپ جۇمىس ىستەيسىڭ؟ سۋرەتشى ىشتەي ابىگەرلەنىپ كەتەدى.
– ساعان نە بولدى، تەنتەك؟ – ول قىزدى وسىلاي ەركەلەتىپ قوياتىن.
– بىرەۋ رەنجىتتى مە؟
– جوق…
سۋرەتشى قىزدىڭ كوڭىل-كۇيىن ءتۇرلى ادىسپەن سۇراپ كوردى. قىز ەشتەڭە ايتپادى.
كەيىنگى كەزدە بۇل ادامنىڭ دا جۇرەگى كوپ اۋىراتىن بولدى. انىعى، سوڭعى كۇندەردە قىزدىڭ كەلمەي-اق قويۋىن ويلاپ، سۋرەتتى دە ارى قاراي سالماي-اق قويسام با دەدى. كەلمەسە ەكەن… كەلىپ تاعى سەبەبىن ايتپاي، جۇرەكتى اۋىرتىپ جىلاماسا ەكەن دەپ تىلەيدى. بىراق بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا تۇرعان قىزدىڭ شالا سالىنعان سۋرەتى وعان ۇنەمى مازا بەرمەيدى. قولى بوساي قالعاندا سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ: «بايعۇس، ءالى ءوزى دە كورمەدى. مەن ونىڭ اق كويلەگىن قىزىل كويلەك ەتىپ، شاشتارىن جيناپ قويعانىمدى كورسە قۋانار ەدى. وعان شاشىن جيناپ قويعان جاقسى جاراسادى ەكەن شىنىندا، ءوزى دە جاقسى قىز…»، – دەپ ويعا كەتەدى.
***
كۇيەۋگە ۇزاتار كۇنى ونى ابدەن جاسانتىپ، بوياپ-سىلادى. سول كۇنى قىز ءبىرىنشى رەت ايەلدەردىڭ سۇلۋلىق سالونىنا كىرىپ كوردى. ءبىر زاماتتا-اق شاشىنان كىرپىگىنە دەيىن وزگەرىپ شىعا كەلدى. ءوزىن اينادان قاراپ، باسقا ءبىر جات بىرەۋدى كورگەندەي، ىڭعايسىزدانىپ، كوڭىلى تولماي تۇردى. «بۇل انىق مەن ەمەسپىن…» – دەدى ىشىنەن كۇبىرلەپ.
«بۇل مەن ەمەسپىن عوي، باسقا بىرەۋ سياقتىمىن. بۇعان قاراعاندا،ء وزىمنىڭ ءتۇر-الپەتىم دۇرىس ەدى…» – دەپ كەيىدى. بىراق ونى ەشكىم ەستي قويعان جوق.
– ءبارى ادەمى بولدى!
– بول، تەزىرەك!
– كەشىگەمىز! – دەپ تۇس-تۇستان قىز-كەلىنشەكتەر قويماي ءجۇرىپ، ارەڭ الىپ شىقتى.
كۇيەۋگە ۇزاتىلىپ جاتقان سالتاناتتى ساتتە ءبىرتۇرلى كۇيدە، وزىنە-ءوزى كەلە الماي، وسىنىڭ ءبارى وڭىندە ەمەس، تۇسىندە بولىپ جاتقان وقيعاداي قابىلداپ، بۇعان ءوزىنىڭ قاتىسى جوقتاي، جات بىرەۋدەي شەتتەپ تۇردى. بولاشاق كۇيەۋ جىگىتتىڭ ەلمەن ارالاسىپ، جۇرتپەن قوسىلا دۋمانداتىپ، ەل كۇلسە قوسا كۇلىپ، ەش تارتىنباي سوزگە ارالاسىپ جۇرگەنىنە قىزىقتى. تانىسىپ، بۇعان دەيىن ەكى-ءۇش رەت كەزدەسكەن. «جاقسى جىگىت. بىراق…»
... وسى «بىراقتىڭ» نە ەكەنىن قىز قازىرشە ءوزى دە تۇسىنە قويعان جوق.
سىرتتا دا ءان-بي، دۋمان جالعاسىپ، ىدىستارعا ىشىمدىكتەر قۇيىلا باستادى. قازىر ءبىرجولا ۇزاتىلادى… ءبىر ىڭعايلى ءساتتى پايدالانعان قىز ادەيى جانىنداعىلارعا ەستىرتە:
– مەن قازىر كەلەم. ءبىر نارسەنى ۇمىتىپ كەتىپپىن، – دەپ ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىنە اسىعىس كىرىپ كەتتى. تۋرا ءتورتىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ، سۋرەتشىنىڭ ەسىگىن بار كۇشىمەن قاعىپ-قاعىپ جىبەردى. ول دا مۇنىڭ كەلەرىن بىلگەندەي ەسىگىن تەز اشا قويدى.
– سەن رەنجىپ قالماسىن دەپ قوشتاسىپ كەتەيىن دەدىم… – قىز كىنالى جانداي جەرگە قارادى.
ول قىزدى ۇندەمەي قۇشاقتاپ، باۋىرىنا باستى. قىزدىڭ مۇرنى ونىڭ يىعىنا ءتيدى. بويجەتكەلى العاش رەت ەر ادامنىڭ قۇشاعىندا تۇرعان قىز سۋرەتشىدەن مەيىرىم سەزدى. اششى تەر، بوياۋ جانە ءيىسسۋ ارالاسقان ونىڭ ءيىسى قىزدىڭ باسىن اينالدىرىپ جىبەردى. بۇل ءيىس قۇددى اكەسىنىڭ يىسىندەي سەزىلىپ، وسى كەزدە سۋرەتشى ەمەس، ءوز اكەسىنىڭ قۇشاعىندا تۇرعانداي، ءوز اكەسىمەن قوشتاسىپ تۇرعانداي ەڭىرەپ جىلاپ جىبەردى. تاڭەرتەڭنەن بەرى نە قۋانارىن، نە جابىرقارىن بىلمەي، اركىمنىڭ اۋزىنا ءبىر قاراپ، اركىمنىڭ ىعىنا جىعىلىپ، ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەن قىز وسى ساتتە ىزا مەن وكىنىشتەن بىردەن ءوزىن تاستاپ جىبەرىپ، قانشا ايدان، قانشا كۇننەن بەرى توگىلمەگەن كوز جاسىن توگىپ جىبەردى. سۋرەتشى ۇندەمەي عانا قىزدى قۇشاقتاپ تۇرا بەردى. ول دا جىلاپ تۇرعانداي، دەنەسى بىلىنەر-بىلىنبەس دىرىلدەپ تۇردى. قىزعا سالسا، قازىر سۋرەتشىنىڭ جانىنان ەشقايدا كەتپەس ەدى! بىراق اقىل توقتاتىپ قالعان ادام قىزدان ءوزىن ءبىراز الىستاتىپ، جۇزىنە قارادى دا، بىلىنەر-بىلىنبەس جىميىپ:
– ەندى بارۋىڭ كەرەك. بەت-اۋىزىڭدى جۋىپ ال، – دەدى.
قىز ءوزىن اينادان كورىپ كۇلىپ جىبەردى. بەتبوياۋلارىنىڭ ءبارى كوز جاسىمەن جۋىلىپ، ارالاسىپ، بەتى ايعىز-ايعىز بولىپتى. ونى قاراپ، ءبارىن بايقاپ تۇرعان سۋرەتشى مەيىرىمدى، ءبىرتۇرلى مۇڭلى جىميدى. بەت-اۋىزىن تاپ-تازا ەتىپ جۋىپ، كادىمگىدەي جەڭىلدەپ قالدى. شىعارىندا ول قىزدى ءبىر قۇشاقتاپ، بەتىنەن سۇيمەكشى بولدى، بىراق قىز ۇيالىپ جەرگە قاراي قالدى. بەتىنەن ەمەس، ساماي شاشىنان ءسۇيىپ قالدى. قىز ەشتەڭە ايتۋعا شاماسى كەلمەي شىعا جونەلدى.
سۋرەتشى ونىڭ باسپالداقپەن تومەن ءتۇسىپ بارا جاتقان جەڭىل قادامدارىن تىڭداپ ءبىراز تۇردى. ول جابىرقاۋدى جەك كورۋشى ەدى، جابىرقاۋدان ابدەن جالىقققان. ءدال قازىر وعان جابىرقاۋ مەن مۇڭ قاپتاپ كەلە جاتتى…
***
قىس جاقىنداپ، ءبىر مەزگىلدەن ەكىنشى مەزگىلگە اۋىسىپ جاتقان تابيعاتتىڭ ءسانى كەتىپ، جاپىراعى ءتۇسىپ بىتكەن اعاشتار اربايىپ، شاعىن قالانىڭ ءار بۇرىشىنان توپ-توپ بولعان قارعالاردىڭ قارقىلداعان حورى ەستىلىپ جاتىر. سىرتتا سۋىق. كوشەدە جازداعىداي جايباراقات، ومىرگە ەركەلەگەن جاستار قازىر كورىنبەيدى. ادامدار ايتەۋىر تىنىمسىز، ءار جاققا اسىعۋدا. سۋرەتشى بۇگىنگى كۇنمەن ەمەس، ەرتەڭگى كۇنمەن ەمەس، ءبىرتۇرلى، بەلگىسىز ءومىر ءسۇرىپ قالدى. وي-ساناسى شاشىراپ، ەشبىر ءىستىڭ اياعىنا شىعا الماي، وتىرىپ-اق شارشاپ كەتەتىن بولعان. وسى كۇندەردە قىزدى عانا ويلادى. ويلاماي قويۋعا تىرىسقان سايىن كوپ ويلايدى. بالكىم اعاسىنىڭ ۇيىنە توركىندەپ كەلىپ قالار دەپ كۇتتى. بىراق قىز كورىنبەدى. سوڭىنا قايىرىلماۋعا، كورىنبەۋگە ءسوز بەرىپ كەتكەن بە ەكەن؟..
بىراق… قۇدايدىڭ مەيىرىمى تۇسكەن ءبىر عاجايىپ كۇندە سۋرەتشىنىڭ ەسىگى قاعىلدى. قاققانىنان كىم ەكەنىن تانىدى. «سول، سول…» – دەدى قۋانىپ.
ورنىنان اتىپ تۇرىپ، ەسىككە قالاي جەتىپ بارعانىن بىلمەي قالدى. ەسىكتى اشا سالىپ، ءدال الدىندا تۇرعان قىزدى قاتتى قۇشاقتاي الدى. ونى سونشالىق ساعىنعان ەكەن! قۇددى ءبىر باۋىرىن، جان دوسىن، اكە-شەشەسىن زارىعىپ كۇتكەن ادامداي قۇسالانىپتى.
– كەلدىڭ بە؟..
ولار ءبىر-ءبىرىن كورگەنگە قۋانىپ، كوزدەرىن جاس جۋعان بويى ءبىر ءسات قاراپ تۇرىستى.
– مەن ساعان ءبىرجولا كەلدىم، – دەدى قىز.
باسىن كوتەرمەي، كوتەرسە دايىنداپ كەلگەن ءسوزىن ايتا الماي قالاتىنداي بولىپ، باياۋ ۇنمەن:
– سەنى قاتتى ساعىندىم، ساعان دەگەن ساعىنىش باسقا بىرەۋدىڭ جانىندا ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى… ماعان سەنەن باسقا ەشكىمنىڭ كەرەگى جوق، – دەدى.
...الدا قانداي شۋ، دۇربەلەڭ وقيعالار كۇتىپ تۇرعانىن سەزسە دە بۇل جولى سۋرەتشىنىڭ قىزعا اقىل ايتقىسى كەلمەدى. وزىنە قاراعاندا قىزدىڭ اقىلدىراق ەكەنىنە شىن كوڭىلىمەن سەنگىسى كەلدى. «بارىنە شىدايمىن، تەك سەنى قايتادان ۇزاتۋعا شىداماسپىن… سۋرەتىمىز دە سالىنىپ بىتكەن جوق، ماعان سالسا ول سۋرەتتى ءومىر بويى سالىپ وتىرا بەرۋگە دايىنمىن» دەدى ىشىنەن.
– تەنتەك، تەنتەگىم مەنىڭ! جاۋرادىڭ با؟ كىرىپ، ورنىڭا وتىرشى، توڭىپ كەتىپسىڭ. قازىر مەن ساعان ىستىق شاي مەن ءتاتتى…
بەرەرگە اسىن، ايتارعا ءسوزىن تاپپاي استى-ۇستىنە تۇسكەن سۋرەتشىنىڭ سۇيكىمدى كەلبەتىنە قاراپ تۇرىپ قىز سول ساتتە وزىنە بۇدان ارتىق باقىتتىڭ كەرەك ەمەس ەكەنىن سەزدى…
ماحاببات سايدراحمانوۆا،
قىرعىز جازۋشىسى
قىرعىز تىلىنەن اۋدارعان – سايات قامشىگەر
