Foto: Jİ kömegımen
Qazaqstanda 31 mamyr – Saiasi quǧyn-sürgın jäne Aşarşylyq qūrbandaryn eske alu künı atalyp ötılıp keledı. Būl sonau HH ǧasyrdyŋ basyndaǧy zobalaŋ aştyq näubetı, ūlt qairatkerlerınıŋ erlıkterın eske alu, därıpteuge baǧyttalǧan.
Älı künge deiın qoǧam arasynda qazaq halqynyŋ tarihynda oryn alatyn zūlmatty kezeŋder, aqtaŋtaqtar turaly tübegeilı, egjei-tegjeilı zerdelenıp bıtpegenı ūdaiy aitylyp jür. Osyǧan orai Türkı düniesı ädebi syilyǧynyŋ laureaty, Qazaqstannyŋ halyq jazuşy Smaǧūl Elubaidy sūhbatqa tartqan edık. Ol – Qazaqstanda alǧaşqylardyŋ bırı bolyp Aşarşylyq turaly roman jazǧan jazuşy.
– Bız Saiasi quǧyn-sürgın jäne Aşarşylyq qūrbandary künınıŋ tüpkı män-maǧynasyn ūǧyna aldyq pa?
– Būl kün tarihi tūrǧyda belgılengenı dūrys boldy. Aşarşylyq, repressiia qūrbandaryna arnalǧan atauly kün küntızbemızde tūruy kerek qoi. Bız mūnyŋ tüpkı män-maŋyzyn tolyq ūǧynyp ülgergen joqpyz. Onyŋ bır ǧana tetıgın aitaiyn.
Qazaqstan 1918-1919 jyly, 1921-1922 jyly, 1931-1932 jyldary aştyq näubetın tartty ǧoi. Sol zūlmatty şaqtarda jer jastaǧan 4 milliondai adamnyŋ taǧdyryn ūdaiy aityp, mäsele etıp köterıp kelemız.
Bıraq bır aitylmai kele jatqan dünie bar. Eger aşarşylyq bolmaǧanda älgı 4-4,5 mln qazaq bügınde qanşa bolar edı. Qazır 14,5 mln qazaqpyz. Eger 120 jyldyŋ ışınde Aşarşylyq bolmaǧanda, qanşa adam ömırge keler edı? Sondai-aq olardan bügınge deiın qanşa ūrpaq taraityn edı?! Būl jaǧyn bızder eşuaqytta esepke almai kelemız. Mūny arnaiy sanamalauǧa bolady. Bälkım, eşqandai Aşarşylyq, zobalaŋ, eşbır azamatymyz quǧyndalyp, zäbır körmegende tym qūryǧanda qazırgı taŋda 100 mlnnan asyp jyǧylady ekenbız. Iаǧni, bız ömırge kelmegen, dünie esıgın aşpaǧan, näubet körıp, jer jastaǧanǧan osynşama tūtas halyqty esepke almai tūrmyz. Qasırettı üş aşarşylyq bolmaǧanda sanymyz da, sapamyz da artar edı. Öitkenı bızdıŋ keŋ sahara sondai halyqqa sūranyp tūr ǧoi.
1920-1921 jyldary Ortalyq Aziiaǧa, Türkıstan respublikasyn basqaruǧa ökıl keldı. Ol kelıp baiandama jasady. Onda «Marksistık ekonomikalyq tūrǧydan keletın bolsaq, qazaq tärızdı ekonomikadan artta qalǧan halyq, joiylyp ketuı tiıs» deidı. Mıne, osy jerdı kögertuge jıberılıp tūrǧan basşysynyŋ kökıp tūrǧan, qūityrqy, jymysqy, bolmaǧyr sözı būl. Sol kezdegı oryn alyp jatqan qasırettı oqiǧalardy zaŋdy qūbylysqa balaidy. Būl İosif Stalin basqarǧan Kommunistık partiia basşylyǧynyŋ ūstanymyn jetkızdı. Qyzyl teror qazaq degen halyqtyŋ aman qaluyna müddelı bolmady.
Tyiym salynǧan arhivter, qūpiia qūjattar oqta-tekte aşylyp jatyr. Sol tūsta Qyzyl imperiianyŋ tızgınşılerıne «qazaq qyrylyp jatyr» degen hattar, habarlar barady. Sonda Keŋester odaǧynyŋ kösemı Stalin «Tak i nado jeltym zarazam» degen sözdı aityp, elemei qoidy degenge senbeuşı edık. Bügınde közımız jetıp, derekterı däiektele bastady. Onyŋ söilegen sözderı hattamalarǧa jazylyp qalǧan. Onda da qazaq halqynyŋ aman-esen qaluyna yntaly emestıgı baiqalady. Qylyşynan qan tamǧan qyzyl imperiianyŋ qazaqty tyqsyrtuy, jekköruınıŋ sebebın eşkım aita almaidy. Būl qazaqtyŋ, mūsylman, türkı halyqtarynyŋ bastan keşken ülken tragediiasy dep bılemın. Osyndai alapat qasırettıŋ zardabyn şektık.
– Qazırgı qoǧamda «Qyzyl imperiiamen tırespegende, oǧan qarsylaspai, bırden baǧynǧanda, alym-salyǧyn tölep otyrǧanda opatqa ūşyramas edık» degen pıkırler de bar. Sız qalai oilaisyz?
– Būl – öte qate pıkır. Onyŋ aldyŋǧy kezeŋnın aitpaǧannyŋ özınde, 1918 jyldan bastap qazaqty tonau, bermegenın tartyp alu bastaldy. Öitkenı qazaq jūrtynda mal-mülık köp edı. 1918-1920 jyldary Azamat soǧysy jürıp jatty. Ekı tarap ta qazaqqa qasıret äkeldı. 1922 jyldan bastap, Lenin «Soǧys kommunizm saiasaty» degenı oilap tapty. Ol uaqytta äsker men qala halqy qyryluǧa ainaldy. Sonda Qazaq elınde 40 mln şamasynda tört tülık mal boldy. Sony qalaida alu kerek boldy. Söitıp soǧys kezınde «Senıkı menıkı degen bolmauy kerek. Kommunizm ornatamyz» degen jeleudı alǧa tartty. Halyqtyŋ malyn küştep, zorlap dünie-mülkın qinap aldy. Sodan 1933 jyly 4 millionǧa juyq mal qaldy. Osylaişa ortalyqqa vagondap tiep äkettı. Al kün körısın tıkelei tört-tülıkke baǧyttap qoiǧan jūrtymyz qoldan ädeiı, qasaqana jasalǧan jūtqa ūşyrap, aş-jalaŋaş bosyp kettı, jer jastandy, aştyqtan qyryldy.
1924 jyldan bastan Qazaqstandy basqaruǧa Filipp Goloşekin keldı. Būl naǧyz sol Stalinnıŋ oŋ qoly bolyp, Nikolai patşany öz qolymen atyp öltıruge būiryq bergen adam tūǧyn. Goloşekinnıŋ Stalinge jıbergen telegrammasy da jariialanyp jatyr. Onda «qazaq degen nadan halyq, sondyqtan būl jerde kışı oktiabr revaliusiiasyn jasauymyz kerek» degen qasqoi häm aram piǧylyn jetkızedı. Osylaişa qarumen kırısıp, küştep mal-mülıkterın alyp, jergılıktı halyqtyŋ tu-talaqaiyn şyǧarady. Kollektivizasiia ūiymdastyryp, auqatty qazaqtardy tonap, el-jūrtty bosytyp, aştyqty qoldan jasady. Ata-babamyzdan qalyptasqan jaz jailau, qys qystauǧa baratyn dästürın būzdy. Sodan keiın mal da qyryla bastaidy. Būl 1931-1933 jyldar aralyǧyn qamtyǧan ülken näubetke ainaldy.
– BŪŪ deŋgeiınde halyqaralyq därejede Aşarşylyqty resmi moiyndata almauymyzǧa ne sebep?
– Būl jerde köptegen sebepter bar. Bızdıŋ ziialy qauym Aşarşylyqtyŋ sebep saldaryn, maǧynasyn aşa almady. Geoiasatqa älı de jaltaqtap otyrmyz. Osyndai kıltipandar qoldy bailap, aiaqty tūsap tūr. Qazaqstandaǧy Aşarşylyqty älemge moiyndatu kürestıŋ bır türı der edık. Ol üşın bır qozǧalys tuǧany dūrys. Söitıp derektı filmder tüsırıp, zertteuler jasap, BŪŪ siiaqty bükılälıemdık ūiymdarǧa, halyqaralyq qorlarǧa tanytaiyq. Derekterdı toptap, qūjattardy hattap ūsynu kerek. Sonda ǧana düniejüzıne moiyndata alamyz. Aita keteiık, sol kezdıŋ özınde Aşarşylyqtyŋ zardaby älemdık ūiymdarǧa jetkızılgen. Bıraq, ol kezge qaraǧanda bügıngı mümkındıgımız zor.
– Nege Aşarşylyq turaly jazylǧan «Aq boz üi» romany jalǧyz?
– «Aq boz üi» şyǧarmasy jalǧyz dep aita almas edım. Būl roman bolyp jazylyp, orys tılıne audaryldy. Sondai-aq aǧylşyn tılıne tärjımalanyp, AQŞ-ta jaryq kördı. Memleket basşysy Toqaev osy kıtaptyŋ jelısımen körkem film tüsırıluıne jol aşty.
Aşarşylyq, quǧyn-sürgın taqyrybyn özım ǧana qozǧadym desem, äbestık bolar. Är jerde jazylyp, zerdelenıp keledı. Tıpten Halyq jazuşysy Tölen Äbdık 1980 jyldardyŋ özınde zobalaŋ kezeŋderdı qolǧa alyp, qalam terbegen.
Ärine, älı de būl taqyrypty qauzai tüsu kerek. Äsırese keiıngı jas qalamgerler qazaq halqynyŋ qasırettı şaqtaryn, azyp-tozyp ketken sätterın taldap, qoǧam nazaryn auda bılse degen ızgı neitımız bar. Sonda ǧana tarihymyz tügendeledı, töl ädebietımız qūndy jädıgerlermen tolyǧa tüsedı.
– «Aşarşylyq pen quǧyn-sürgındı ekı atauly kün etu kerek» degen oi-paiymdar bılınıp qalady. Sızdıŋ közqarasyŋyzdy bılsek...
– Aşaraşylyq pen repressiia bır atauly kün bolyp qala bergenı dūrys. Ekeuı bır-bırın kölegeilemeidı. Sebebı, ekeuı de bır saiasattyŋ qūrbany. Būl – sol kezdegı jasaǧan Bolşevizm jasaǧan genosidı. 1931-1933 jyldarǧa deiıngı Aşarşylyq pen 1937-1938 jyldardaǧy repressiiany tarihşylar, jylnamaşylar, zertteuşıler qoiyrtpaq qylmaidy. Qaita ekeuınıŋ de zardabyn aita beru qajet. Būlardyŋ arasy 4-5 jylǧa sozylǧan tarihi zaman ǧoi.
Bızdıŋ är öŋırde Aşarşylyq turaly estelıkter şyqty. Sol zamannyŋ körgen käugerlerı estelık aityp, derekterı qaǧazǧa tüstı. Būl da jaqsy, täuır dünie boldy. Būndai qadamdardy toqtatpaǧan jön.
– Jylda estelık aitu, as berumen ǧana şektelık jürgen joqpyz ba?
– Sözıŋızdıŋ jany bar. Marqūm körnektı tarihşy Talas Omarbekov Mäskeuge bardy, mūraǧattarda otyrdy, būl taqyryptardy zerttedı. Mınekei, osyndai äreketter älgınde aitqanymdai toqtaǧan joq.
31 mamyr jaqyndaǧan saiyn dürıldetıp aituymyz kerek. Äitpese, būl taqyryp qazırgı jas ūrpaqtyŋ sanasyna jetpei, sūiylyp, ūmytyluy mümkın.
Al Aşarşylyq qūrbandaryn eske almau, oǧan bei-jai qarau – sūmdyq mäŋgürttık. Būl sol Aşarşylyqtyŋ özınen de ötken öte ülken ūiatty ıs bolar edı. Beibıt zamanda köilegımız kök, qarnymyz toq kezde milliondaǧan jer qūşqan halqymyzdy, tarihty elemeu qylmyspen bara-bar. Būny eşqaşan ūmytuǧa bolmaidy. Mūny barǧan saiyn tereŋdep ūǧa tüskenımız jön.
Är aimaq Aşarşylyq köptep oryn alǧan, qarausyz qalǧan jerlerge belgı qoiyp, eske alǧany abzal dep sanaimyn. Kerek deseŋız, zobalaŋda köz jūmǧan adamdardyŋ aty-jönderın sol belgı taqtaişaǧa jazyp, memorialdyq keşen aşyp qoisa da artyq bolmaidy.
– Kezınde Aşarşylyqtan, quǧyn-sürgınnen jan sauǧalap talai qazaq älemge tarydai şaşyldy. Atamekenge oralamyn degen qandastarǧa köştı jandandyratyn kez keldı me?
– Älbette! Būl köşke jan bıtıru kerek. Qandastarǧa bailanysty köşı-qon prosesterın dūrystap, bügıngı zaman talaptaryna laiyqtap qolǧa alatyn kez jettı. Qazırgı taŋda syrtta Qazaq elıne kelgısı keletın el köp. Ünemı aityp kelemız. Qandastarǧa qūjattyq, tıldık tūrǧyda eşqandai kedergı, tosqauyl qoiylmauy kerek. Būl jandardyŋ bırazy näubet zamandaǧy syrtqa ketken qazaq jūrtynyŋ ūrpaǧy. Şetelde qazaq tılın oqyǧan joq. Bar bolǧany otbasy-oşaq qasynda üirendı. Ol tügılı Qazaqstanda jürıp qazaq tılın üirenbei, söilemei, bılmei jürgender jeterlık. Sottalmaǧany turaly anyqtama, anau-mynau qūjattaryŋ qaida dep bas qatyramyz. Olai bolmauǧa tiıs.
Keŋes ökımetı qūlaǧanda nemıster Germaniiaǧa qaitty. Sonda är nemıs kelıp jatqanda ūşaqtan tüse sala, qūjattaryn räsımdep berdı, keiın jaǧdai jasady.
Qandastarǧa bailanysty Köşı-qon saiasaty ministrlıgın qūru qajet. Būl bastamany ärdaiym qozǧap jürmız. Öitkenı syrtta älı de 5 milliondai qazaq jür. Mäselen, Taiau Şyǧysta soǧys örtı tūtanyp tūr. Qytaidyŋ da jaǧdaiy belgılı. Büite berse, syrttaǧy qazaq bauyrlarymyz assimiliasiiaǧa tüsıp, qazaqtan aiyrylyp tynatyn türımız bar.
Bızdıŋ soltüstıktegı obylystarda halyq sany azaiyp, jūmys küşı tapşy bolyp barady. Auyldar bosap, keibır qalalar qaŋyrap qaluǧa ainaldy. Pavlodar, Petropavl, Qostanai, Öskemen siiaqty qalalarǧa Qytai, Moŋǧoliia, Özbekstan, Türkımenstan, Täjıkstan, Resei, Türkiia siiaqty elderden keletın qandastardy aparyp qonystandyraiyq. Egın egıp, mal ūstap, terı öŋdep, et-süt öŋdeitın käsıporyndar aşyp jatsa, tegın granttar, qaitarymsyz kömektı arttyryp, üi-jai, jer bölıp bereiık. Qazaq «elge el qosyla qūt» dep beker aitpaǧan.
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
